Авторы

  • Асил Бошкаева
    Ташкентский фармацевтический институт

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.42974

Ключевые слова:

антибиотики никотин беталактамиды цианиновые красители азометиновые красители основания Шиффа биологические жидкости газожидкостная хроматография высокоэффективная хроматография тонкослойная хроматография спектральная характеристика инфракрасная спектроскопия ядерно-магнитный резонанс протонномагнитный резонанс производное глутаконового диальдегида спектрофотометрия гидролиз

Аннотация

Объекты исследования: лекарственные препараты, субстанции и рабочие стандартные образцы разных фирм-изготовителей, стран-производителей - группа пенициллинов, цефалоспорины и их производные, антибиотики ароматического ряда, алкалоиды пиридина (табака), группа производных пиридина синтетического происхождения, витамины группы С.
Цель работы: разработка и совершенствование физико-химических методов определения некоторых антибиотиков, алкалоидов и витаминов по физиологически активной части молекулы.
Метод исследования: физико-химические исследования проводили с использованием ИК-спектрофотометра UR-20, спектрометра Varian VXR-300 (300 мгц); хроматографа «GC-17 А», фирмы Шимадзу (Япония); хроматографа - «Clarus 500» фирмы Перкин Эльмер (США); хроматографа -ГХ» фирмы «Agilent» (США); спектрофотометра СФ 46 ЛОМО; спектрофотометра СФ-56, автоматический однолучевой, спектральный диапазон - 190-1100 нм; pH-метра 150 М.
Полученные результаты и их новизна: существенно расширяются теоретические аспекты химизма реакций образования цианиновых красителей с обобщением потенциала располагаемых научных сведений, относящихся к хромогенным реакциям. Впервые рассматривается химизм реакции образования цианиновых красителей с применением ее для идентификации пенициллиновых и цефалоспориновых антибиотиков по продуктам кислотного гидролиза и дальнейшего сочетания их с производным глутаконового диальдегида. Рассматривается практическое применение реакций для идентификации продуктов гидролитического распада беталактамидов в хроматографических исследованиях.
Впервые предлагается способ установления подлинности бензилпенициллина натрия по ЯМР- и ПМР-спектрам, которая подтверждается наиболее характерными сигналами наблюдаемых спектров; для подтверждения продуктов реакции образования цианиновых красителей проводятся исследования методами ЯМР- и ПМР-спектроскопий, а также идентифицируется продукт цианинового красителя 0-лактамидов с ПГА методом ИК-спектроскопии.
Разрабатываются методики для определения важных в химическом отношении антибиотиков гетероциклического и ароматического ряда, витаминов, групп «С» и «РР» и алкалоидов пиридина, представленные, в основном, алкалоидами табака, основанные на использовании хромогенных реакций: реакций образования цианиновых красителей и образования азометиновых красителей.
Впервые разрабатываются различные способы использования физико-химических методов (методы ГЖХ, спектрофотометрические методы, основанные на реакции образования цианиновых красителей) для определения никотина с целью идентификации и количественного определения содержания основного алкалоида с применением внутренних стандартов (метилстеарата и тетракозана), представляющих практический интерес для фармацевтического анализа алкалоидов пиридина.
Разрабатываются методики обнаружения суммы метаболитов с использованием методов ВЭЖХ и СФ анализа, основанным на реакции образования цианиновых красителей; спектрофотометрический метод предлагается для определения метаболитов никотина в биологических жидкостях после многократного экстрагирования, с изолированием веществ основного характера (не подвергнувшиеся окислению по пиридиновому кольцу).
Обобщаются результаты исследований по сочетанию продуктов гидролитического расщепления кислоты аскорбиновой с первичными амидами и с гидразидом изоникотиновой кислоты, подтверждающие образование азометиновых красителей.
Практическая значимость: результаты исследования позволяют обеспечить научную и методологическую основу для анализа биологически активных соединений, применяемых в качестве лекарственных веществ, разработать методы определения их по физиологически активной части молекулы и совершенствовать нормативную базу по стандартизации идентичных по химическому строению лекарственных веществ. Основные выводы и теоретические положения диссертации могут быть востребованы при совершенствовании учебного процесса.
Степень внедрения и экономическая эффективность: выбор и унификация на основе физико-химических методов наиболее приемлемых и воспроизводимых в условиях лабораторий методик позволяет системно определять возможные и невозможные направления, для установления качества важных в физиологически активном отношении лекарственных средств. По результативным данным, представленным в работе, можно объективно подходить к вопросам оценки качества лекарственных средств группы антибиотиков, алкалоидов и витаминов с целью подтверждения структурных фрагментов молекул органических соединений, полного анализа некоторых объектов растительного происхождения и применить методики, разработанные для целей обнаружения в соответствующих биологических жидкостях.
Область применения: в целом в диссертации разработаны научные теоретические аспекты применения реакций образования цианиновых и азометиновых красителей и практические результаты исследований, представляющие определенное достижение в области контроля качества биологически активных соединений, применяемых в качестве лекарственных средств


background image

3

Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги

Ташкент фармацевтика институти

Қўл ёзма


УДК 615.28:547.82]: 615.012.1: 667.287.42



Бошкаева Асил Кенесовна




Антибиотиклар, алкалоидлар ва витаминлар сақловчи

айрим препаратлар тахлилининг умумлаштирилган

усулларини яратиш




Ихтисослик: 15.00.02 – Фармацевтик кимё ва фармакогнозия





Фармацевтика фанлари доктори

илмий даражасига талабгор диссертациянинг

АВТОРЕФЕРАТИ







Ташкент – 2007



background image

4

Иш С.Д.Асфендяров номидаги Қозоғистон миллий тиббиёт универсетида
бажарилган


Илмий маслахатчи фармацевтика
фанлари доктори, профессор Бейсенбеков Алимхан Сабекович



Оппонентлар: Абдуллаев Шухрат Убайдуллаевич - техника фанлари доктори


Зайнутдинов

Умаржон

Насрутдинович-кимё

фанлари

доктори, профессор

Ўрмонова Флюра Фаридовна - фармацевтика фанлари доктори



Етакчи ташкилот А.Султонов номидаги Ўзбекистон кимё-фармацевтика
илмий текшириш институти


Ҳимоя 2007 йил соат .... Тошкент фармацевтика институтининг (700015,
Тошкент Ойбек, 45) ихтисослашган кенгашнинг мажлисида бўлиб ўтади.


Диссертация билан Тошкент фармацевтика институтининг кутубхонасида
танишиш мумкин .



Афтореферат «____»_________ 2007 йилда тарқатилди




Д.087.12.01 Ихтисослашган кенгашнинг
илмий котиби фармацевтика фанлари
доктори, профессор Тожиев Мансур Азизович



background image

5

Диссертациянинг умумий хусусиятлари

Ишнинг долзарблиги

. ҚР нинг”Дори воситалари хақида” қонунининг

асосий йўналишларидан бири бу микроблар ва вирусларга қарши, витамин
таъсирига эга бўлган, шунингдек чекишга қарши дори препаратларининг
турини кўпайтириш ва уларнинг сифатини оширишдир. Ана шуни эътиборга
олган ҳолда ва ундан ташқари фармацевтика фанининг хозирги замон
ютуқларига қарамасдан сифатни назорат қилишнинг хозирда мафжуд бўлган
тахлил усулларини такомиллаштириш ва илмий- амалий тасдиқланган
янгиларини ишлаб чиқиш долзарб муаммолардан хисобланади. Бу
йўналишда фармацевтик тахлил дори воситаларининг сифатини назорат
қилишнинг анъанавий ва янги тахлил усулларини амалиётга тадбиқ этиш
билан боғликдир ва шу ўринда уларни ўрганиш катта аҳамиятга эгадир.
Бунда фармацевтик тахлил ушбу гурух препаратларининг мавжуд ва янги
яратилган аналитик тахлил усулларига мухтождир. Ана шу йўналишда олиб
борилаётган изланишлар физико-кимёвий усулларнинг имкониятини янада
кенгайтиради , тахлил усулларини ўрганишга ва ишлаб чиқишга катта йўл
очиб беради

Хозирги кунда тахлилнинг адекват усулларини ишлаб чиқиш назарий

асосларга таянади, ушбу асосларнинг мавжуд эмаслиги ўрганилаётган гурух
дори воситаларининг баъзи тахлил усулларининг мукаммал эмаслигини
кўрсатади. Гурух дори препаратларини аниқлашнинг ишончли усулларини
яратиш мавжудларини такомиллаштириш асосида бўлиши мумкин.

Гетероциклик

ва

ароматик

қатор

антибиотиклар,

пиридин

хосилаларидан бўлган алкалоидлар ва алифатик қатор витаминларни тахлил
қилиш борасидаги изланишларда асосий йўналишлардан бири бу цианин ва
азометин бўёқларини хосил қилиш реакцияларининг кимёсини ўрганишдир.
Хромаген реакцияларнинг кам ишлатилишига сабаб уларнинг биологик
фаол моддалар тахлилида кам ўрганилганлиги билан тушунтирилади.

Шунинг учун беталактамидларни гидролитик парчалаш, кейинчалик

структурасида қўш боғ занжирини сақловчи глутакон альдегид хосиласи
билан боғлаш реакциясидан фойдаланиш баъзи дори моддаларнинг
физиологик гурухлари бўйича сифатни назорат қилишнинг мўътадил
усулларини ишлаб чиқишни кафолатлайди.

Никотинни мавжуд анъанавий аниқлаш усулларини ўрганиш бўйича

олинган маълумотлар табак алкалоидларини ажратиш учун ишлатиладиган
усулларни мавжудларини мукамаллаштириш ва янгисини ишлаб чикишда
тўгри ёндошиш кераклигини кўрсатди.

Шундай қилиб, кимёвий тузилиши бўйича ўхшаш дори моддалар

гурухини мукаммал тахлил усулларини ишлаб чиқиш долзарб ва
истиқболлидир, бундай бирикмалар ва ўсимликлар хом ашёсининг сифатини
хаққоний бахолашда эса улар таркибини ташкил этувчи компонентларни
аниқлашнинг хусусийлигини намоён этувчи инструментал усуллар ёрдамида
олиб борилади.


background image

6

Муаммонинг урганилганлик даражаси .

Гетероциклик ва ароматик

катор антибиотиклар, пиридин хосилаларидан булган алкалоидлар гурухига
кирувчи бирикмаларнинг цианин бўёкларини хосил килиш реакцияси
кимёсининг назарий асослари бўйича илмий тахлилинннг махаллий
адабиётларда

мавжуд

эмаслиги

ва

шунинг

ҳисобига

хромаген

реакцияларнинг имкониятини тушунтирувчи маълумотлар тарихининг
етишмаслиги диссертацион ишнинг мавзусини танлашни тақазо этди.
Органик бирикмаларнинг баъзи гурухларини фотометрик ва хроматографик
аниқлашнинг маълум услубларини такомиллаштириш ва қўллаш сохасини
кенгайтиришга бағишланган изланишлар адабиётлардаги манбаларда кам
келтирилган.

Ана шунга ва тез йўналишдаги умумий кимёвий, физикавий ва биологик

изланишларнинг маълумотларига асосланган холда биз томондан
изланишларнинг муътадил вариантлари қўйилган муаммони ечишда фойдали
ишлатишга имкон берувчи киритилди.

Диссертацион ишнинг ИТИнинг мавзули режалари билан

боғлиқлиги.

ИТИ мавзуси ҚР «Исследование важных в биологическом

аспекте лекарственных средств с целью применения физико-химических
методов анализа» Фармацевтика илмининг муаммоли режасига киритилган
(Давлат регистрация рақами 01.91.100.136.64).

Изланиш мақсади.

Баъзи антибиотиклар, алкалоидлар ва витаминлар

молекуласининг физиологик фаол қисми бўйича физико-кимёвий аниқлаш
усулларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш.

Изланиш вазифалари.

Мақсадга эришишда қуйидаги вазифалар

бажарилади:

1.

Хромаген реакцияларга боғлиқ бўлган ва энг авалло фармацевтика
тахлилининг анъанавий илмий концепцияларида беталактамидлар
учун оқилона тушунтиришга эга бўлмаган илмий далил исботларини
умумлаштириш;

2.

Цианин бўёқларни ҳосил бўлишидаги реакциянинг маълум мухити
ҳақида тассавурни шакллантириши, хроматографик изалишларда
беталктамидларнинг

гидролитик

парчаланиш

махсулотларини

идентификация қилишда реакциялардан амалда фойдаланиш;

3.

Цианин бўёқларини ҳосил бўлишидаги маҳсулотларнинг структур
элементларини ИҚ-, ЯМР-, ПМР-спектроскопия усулларида текшириш
ва кейинчилик уларни идентификация қилиш;

4.

Цианин бўёқларини ҳосил бўлишига асосланган беталактамидларнинг
гидролитик парчаланишдан ҳосил бўлган махсулотларни кетма-кет
келувчи қушбоғли углерод атомларининг занжири билан биргаликда
фотометрик аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш.

5.

Рангли бирикмаларни ҳосил бўлиши реакция мухитини (цианин ва
азометин бўёқларини) муътадиллаш ва пиридин алкалоидлари ва
витаминларни индентификация қилишда реакцияларни амалда
қўллаш;


background image

7

6.

Табакнинг турли хилидаги асосий алкалоид никотинни аниқлаш учун
пиридин алкалоидларини аниқлаш усулларини такомиллаштириш;

7.

Кислоталарнинг амиди ва гидразидлари билан азометин бўёқларини
ҳосил бўлиши реакциялари асосида витаминларни аниқлаш
усулларини ишлаб чиқиш;

8.

Пиридин алкалоидларини ички стандартлардан фойдаланган холда
ЮҚХ усулларини ишлаб чиқиш;

9.

Биологик суюқликларда никотин ва экстенциллин метаболитларини
аниқлаш мақсадида цианин бўёқларини ҳосил қилиш реакцияларига
асосланиб фотометрик усуллардан фойдаланиш;

10.

Дори воситаларини миқдорий тахлил усулларини бахолашда статистик
усуллардан

фойдаланиш,

жуфт

боғланишлар

ўзгаришлардан

фойдаланиш ва уларнинг валидацияси.

Изланиш объекти ва предмети.

Текширувлар олиб боршида турли

ишлаб чиқарувчи фирмалар, мамлакатларда ишлаб чиқарилган биологик
фаол бирикмалар гурухларининг (антибиотиклар, алколоидлар, витаминлар)
дори воситаларидан фойдаланилди. Шундай гурухлардан бири турли дори
шаклидаги гетероциклик қатор пенициллинлар ва цефалоспоринлар,
ароматик қатор антибиотиклардан хлорамофеникол (бензилпенициллиннинг
калийли ва натрийли тузи, экстенциллин, феноксиметилпенициллин,
амоксоциллин тригидрат, анпицилиннинг натрийли тузи, ампициллин уч
гидрат, цефазолиннинг натрийли тузи, цефоперазоннинг натрийли тузи,
цефалексин, цефаклор, цефамандол нафат, цефтриаксоннинг натрийли тузи,
цефуроксимнинг натрийли тузи, цефтазидим, цефатаксимнинг натрийли
тузи, левомицетин). Пиридин алкалоидларини ўрганишда ўсимлик хом
ашёсидан фойдаландик (табак “Алматинский”, табак “Чиликский”, табак
“Казахстанский”, махорка) II, III нав табак барглари (“Талгарский табак-
28”;Трапезон тури), 00 «Реемтсма, Кыргызстан», ТОО «Таллахер Казахстан»,
АО «Филипп Морисс Казахстан» компаниялари томонидан чиқарилган
сигареталар. Синтетик пиридин қатор препаратлар: никотин кислотаси,
никотинамид, никоретте, С гурух витаминлар: турли дори шаклидаги
аскорбин кислотаси.

Физико-кимёвий изланишлар қуйидаги асбобларда олиб борилди: ИҚ-

спектрометр IМРАСТ-410. Фурье-ўзгартирувчи билан; “Varian” фирмасининг
Mercury-300 спектрометри, водород ядролардаги ишчи частотали 300 Mru;
Шимадзу (Япония) фирмасининг “ОС-17А” хроматографи, Перкин Эльмер
(АҚШ) фирмасининг “Clarus 500” хроматрографи, “Agilent” (АҚШ)
фирмасининг “ГХ” хроматографи; СФ 46 ЛОМО спектрофотометри, СФ-56
спектофотометри, битта нурли, автоматик, спектр дипазони-190-1100 нм, рН-
метр 150 м.

Изланишлар услублари

. Илмий изланишлар олиб боришда ДФ X,ХI,

нашрларига, ФМ, СМ, МХ ва бошқа меъёрий хужжатлардаги талабларга
жавоб берувчи усуллардан ва материаллардан фойдаланилди. Структур
изланишлар олиб боришда магнит майдонидан фойдаланишга (ЯМР-, ПМР-


background image

8

спектороскопия) ва нурли ютишга асосланган (УБ-, кўринадиган ва ИҚ-
спектроскопия) усуллардан фойдаланилди.

Никотин

миқдорини

спектрофотометрик

усулда

аниқлашда

ишқорийлаштирилган табакнинг сув буғли дистиллятини олишга асосланган
умум маълум усулдан фойдаланилди. Цианин буёқларини ҳосил бўлиш
реакциясига асосланган спектрофотометрик миқдорий тахлил усулининг
муътадил мухити танланди. Цианин бўёқиларнинг таркиби турғун
серияларнинг изомоляр усули ёрдамида текширилди. Реакцияга киришувчи
моддаларнинг нисбати тажрибалар натижаларини математик ишлаш усули
ёрдамида аниқланди. Беталактамидларни парчаланиши махсулотлари ЮКХ
усулида идентификация қилинди.

Хроматограммадаги доғлар биринчи марта глутакан диальдегидининг

хосиласи (ПТА) ва иккинчи марта никотин кислотасининг диэтиламидининг
(НКДЕ) 6% эритмаси билан пуркаб, шунингдек роданхлориднинг парларида
ушлаб аниқланди.

Кўпинча табакнинг алколоидлар йиғиндисини бир марта экстракция

қилинганда улар тўлиқ ажралиб чиқмайди. Шунинг учун биринчи
экстракциядан сўнг органик қатлам ажратиб олинди, сувли қатлам эса
органик эритувчининг янги порцияси (миқдори) билан чайқатилди.
Қатламлар миқдоран ажратилди, бунда экстракциялаш 99,9% ни ташкил
этди.Табакнинг ўсимлик хом ашёсидан никотинни сув-кислотали ажратиб
олишда 0,05 М хлорид кислотасидан фойдаланилди. Хлорид кислотаси
суюлтирилган сувли эритмаларда тўлиқ ионлашган (100% га) бўлгани учун,
водород ионларининг концентрацияси [H

+

] 0,05 моль/л га тенг, яъни рН

қиймати 1,301 ни ташкил этади. Газхроматографик тахлил учун намуна
тайёрлашда қуруқ табак олдиндан майдалаб олинди. Хом ашёнинг майдалик
даражаси ДФ нинг XI нашри 1жилдида келтирилган «Определение
подлинности, измельченности и содержания примесей в лекарственном
растительном сырье» умумий мақоласининг талаблари асосида аниқланди.
Табак алкалоидларини ГСХ усулида ажратиш таклиф этилди.

Табак намуналарини масс-селектив детекторли газ хроматографияси

усулида аниқлаш никотинни тўғри идентификация қилиш учун олиб
борилди.

Ҳимояга олиб чиқиладиган асосий масалалар:

1.

Беталактамидлар учун цианин бўёқларини хосил бўлиши реакциясини
текшириш ва реакциянинг кетиши мумкин бўлган мухити ҳақидаги
тассавурга асосланган химизмни анъанавий тушунтириш;

2.

Цианин бўёқларни ҳосил бўлиши реакция махсулотларининг структур
элементларини исботлаш мақсадида ИҚ-, ЯМР-, ПМР-спектроскопия
усуллари ёрдамида олинган натижаларини интерпретациялаш
(тушунтириши ёки изохлаш);

3.

Беталктамидларнинг гидролитик парчаланишдан хосил бўлган
махсулотларни хроматографик текширувларда идентификация қилиш
учун цианин бўёқларини ҳосил бўлиши реакцияларини амалий қўллаш


background image

9

ва глутакон диальдегиди хосиласи билан гетероциклик қатор
антибиотикларни фотометрик аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш;

4.

Турли хил табакдаги никотинни борлигини пиридин алкалоидларини
аниқлаш усулларини такомиллаштириш ва табак алкалоидларини
миқдорий тахлилининг ГСХ усулини ишлаб чиқиш;

5.

Пиридин алкалоидлари ва РРгурух витаминларини кейинчалик
индентификация қилиш ва аниқлаш учун цианин ва азометин
буёқларини ҳосил бўлиши реакциясининг мухитини мўтадиллаш ва
кислоталарнинг амид ва гидразидлари билан конденсациялаш
реакциясига асосланган С гурух витаминларини аниқлаш усулларини
ишлаб чиқиш;

6.

Биологик суюқликлардаги экстенциллин ва никотин метаболитларини
аниқлаш усулларини ишлаб чиқишда цианин бўёқларини ҳосил
бўлишига асосланган фотометрик усуллардан фойдаланиш;

Илмий янгилиги:

-

биринчи марта пенициллин ва цефалоспорин антибиотикларининг
кислотали гидролизидан ҳосил бўлган махсулотлари ва кейинчалик
уларнинг глутакон альдегиди хосилалари билан уларни идентификация
қилиш учун ишлатиладиган цианин бўёқларини ҳосил бўлиш
реакциясининг химизми кўриб чиқилди;

-

биринчи марта цианин бўёқларини ҳосил бўлиш реакцияси
махсулотларининг структур элементларини исботлаш учун ЯМР-ва
ПМР –спектроскопия усуллари таклиф этилди. Реакцияга киришувчи
бошланғич моддаларнинг, реагент ва ҳосил бўлган цианин бўёғининг
индивидуаллигини далолати сифатида янги боғларнинг ҳосил
бўлганлиги ИҚ –спекроскопия тахлил усули асосида исботланди;

-

биринчи марта авваллари опий гурух алкалоидларини ГСХ усулида
аниқлашда ички стандартлар сифатида ишлатилган метилстеарат ва
тетракозанлардан

фойдаланиб

асосий

алкалоид

никотинни

индентификация қилиш ва миқдорини аниқлаш мақсадида физико-
кимёвий (ГСХ) усуллардан фойдаланиш услублари ишлаб чиқилди.
Моддалар чўққиларини идентификациясининг тўғрилигини текшириш
ва олинган натижаларини исботлаш учун газ хроматография масс
спектрометрия усулидан фойдаланилди. Газсуюқлик хроматография -
масс-спектрометрия

(ГСХ-МС)

усули

ёрдамида

ажралувчи

бирикмаларнинг тузилиши ва масс-спекторлари бўйича уларнинг
ушланиш вақтлари ўртасидаги алоқадорлик (корреляция) ўрнатилади;

-азометин бўёқларини ҳосил бўлганлигини исботловчи аскорбин
кислотасининг гидролитик парчаланиши махсулотларини изоникотин
кислотасининг гидразиди ва бирламчи амидлари билан бирга қўшилиш
бўйича олиб борилган изланишлар натижалари умумлаштирилди.

Иланишлар натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти (мазмуни).

Ишнинг амалий мазмуни шундаки, бунда олиб борилган изланишлар

натижалари дори моддалари сифатида ишлатиладиган биологик фаол
моддалар тахлили учун илмий ва методологик асосни таъминлайди, уларни


background image

10

физиологик фаол қисми бўйича аниқлаш усулини ишлаб чиқиш ва кимёвий
тузилиши бўйича бир хил бўлган дори моддаларни стандартлаш бўйича
меъёрий негизини такомиллаштириш имконини беради. Текширувларнинг
эмпирик негизи Қозоғисон фармацевтика институти (Қараганда ш),
Қозоғистон миллий тиббиёт университетининг фармацевтик кимё,
фармакогнозия, ботаника ва токсикологик кимё кафедраларида, шунингдек
Республика суд экспертиза бюрасида олиб борилган экспериментал
тажрибалар, социал суровлар, кўпгина статистик маълумотлар ва адабиётлар
шархи кўринишида келтирилган материаллар асосида вужудга келди.

Натижаларнинг амалга ошиши.

Пенициллин ва цефалоспоринларни

ишлаб чиқилган аниқлаш усуллари “Дэрi-Дэрлик” НЦЭЛС лабораторияси
сертификация

бўлимларининг

амалиётига

тадбиқ

этилди.

Бензилпенициллиннинг натрийли тузи ва кимёвий тузилиши бўйича
қариндош моддалар учун уларнинг чинлигини исботловчи хусусий ютилиш
йўллари олинди. Ўзининг оддийлиги ва иқтисодий тежамкорлиги сабабли
бензилпенициллиннинг натрийли тузининг миқдорини аниқлаш усули
гетероциклик тузилишга эга бўлган антибиотиклар гурухи тахлилида
алмаштириб бўлмайдиганлиги билан ўзига хосдир. Ушбу ихтирога дастлабки
патент олишга рухсат олинган (патент ҚР нинг ихтиролар Давлат рисеатрида
қайд этилган), ТОО “Алматэрра-Мед” даги сертификация учун тақдим
этилган қатор дори препаратлар олиб борилган ушбу текширувлар
натижалари асосида синовлардан ўтказилди.

Пенициллинлар, цефалоспоринлар, хлорамфеникол, витаминлар ва ПГА

алкалоидлар сифатини бахолашда ушбу гурух бирикмаларининг сифат
тахлилида амид ва гидрозидлар қўшилувчи реагентлар сифатида анчагина
арзондир. Фаол метилен гурухи бор органик моддалар (1-фенил 3-
метилпиразолон-5, тиобарбитур кислотаси) пиридин алкалоидларини
аниқлаш учун ишлатилади. Ушбу текширувларнинг материаллари бўйича
“Статистические методы построения, преобразования и оценки зависимости
по экспериментальным данным. Уравнение регрессии» мавзули методик
кўрсатмалар тузилган. Бу кўрсатмалардан Қозоғистон МТУ нинг “Дори
воситалари стандартизацияси” ва “математик статистика” курсларини
ўрганишда амалий қўлланма сифатида фойдаланилади.

Диссертациянинг назарий аҳамияти шундаки, ўсимлик хом ашёсининг

юқори сифатлилигини баҳолаш саволларини ўрганиш натижасида табакнинг
махаллий нави (Трапезонд хили) таркибидаги асосий компонентнинг
хромато-масс-спектрометрик хусусиятлари бўйича сифат тахлили ўтказилди.
“Табак алкалоиди миқдорини аниқлаш усули” ихтироси учун олинган
дастлабки патент ҚР ихтироларнинг Давлат реестрида қайд этилган. Ихтиро
аналитик кимё, асосан-ўсимлик хом ашёсидаги алкалоидлар йиғиндиси
миқдорини аниқлаш усулларига таъалуқли бўлиб, аниқлашнинг сезгирлиги
ва аниқлигини оширишга қаратилган.

Ишнинг тасдиғи

. Иш хақида Қирғизистон давлат тиббиёт институти

талабалар ва ёш олимларнинг ҳалқаро конфренциясида Бишкек (24-26 апрел,
1996 й). Озербайжондаги олий фармацевтика таълимнинг 60 йиллигига


background image

11

бағишланган юбилей конференциясида (Баку, 1998 й), Қозоқ давлат тиббиёт
университетининг 70 йиллигига бағишланган “21 асрдаги таълим ва тиббиёт”
ҳалқаро конференцияда (24-25 май, 2001 й), Олмата шахридаги
“Медицинская наука на рубеже XXI века” ёш олимларининг илмий амалий
конфренциясида (25 май, 2002 й), Қозоғистон МТУ нинг 75-йиллигига
бағишланган “Национальная политика в Республике Казахстан” халқаро
конференциясида (18-21 май, 2006 й), Қозоғистон МТУ нинг фармацевтика
факультетининг

кафедралараро

мажлисида,

фармацевтика

фани,

фармакология ва кимё муаммолари бўйича комиссия мажлисида хабардор
қилинди.

Натижаларнинг эълон қилиниши.

Диссертация материаллари бўйича

23 та илмий махсулот (иш) Озербайжон, Ўзбекистон, Қирғизистон,
Қозоғистон матбуотларида, улардан ушбу иш юзасидан-1методик кўрсатма, 2
ҚР нинг дастлабки патенти; 20 та илмий мақола 13 та илмий мақола-ҳалқаро,
17 та илмий мақола-муаллифдан ва ОАК томонидан тасдиқланган
матбуотларда босиб чиқарилган.

Диссертациянинг ҳажми ва тузилиши.

Диссертация 254 компьютер

матнида баён этилган бўлиб, кириш, 7 бўлим, хулосалар, хотима,
фойдаланилган адабиётлар рўйхати (454 номдан иборат) ва иловалардан
иборат. Ишда 45 та жадвал ва 39 расм бор. Кириш қисмида мавзунинг
долзарблиги,

ишнинг

илмий

ишлаб

чиқилганлик

даражасининг

бахоланганлиги, мақсад ва шу мақсадга эришиш учун қўйилган вазифалар,
текширишлар предмети ва объектлари, ишнинг илмий янгилиги ва ҳимояга
олиб чиқилган асосий илмий натижалар, шунингдек ишнинг илмий ва
амалий аҳамияти, натижаларининг амалга ошганлиги ва тасдиғи
тарифланган.

Биринчи бўлимда антибиотиклар, алкалоидлар ва витаминлар бўйича

изланишлар ривожининг асосий ғояси, цианин ва азометин бўёқларининг
кимёси, шунингдек дори модда сифатида ишлатиладиган биол. фаол
бирикмалар тахлилида физиковий, кимёвий ва биологик усулларнинг
ишлатилиши ҳақида адабиётлар шархи келтирилган

Иккинчи бўлимда ишнинг экспериментал қисмида фойдаланилган

текширув усуллари ва материаллари келтирилган.

Тахлил қилинаётган объектлар ва цианин бўёқларининг хосил бўлиш

махсулотларининг асосий тузилиш қисмлари ЯМР,-ПМР ва ИҚ-
спектроскопия усуллари ёрдамида исботлаб олинган.

Учинчи

бўлимда

беталактамидларнинг

глутакон

диальдегиди

хосилалари билан цианин бўёқларининг ҳосил қилиши мисолида
реакциянинг мумкин бўлган мўтадил мухитига асосланган цианин
бўёқларнинг хосил бўлиши реакциясининг бориши нуқтаи назаридан назарий
тушунтиришлар кетирилган.

Тўртинчи бўлимда келтирилган беталкатамидларнинг кислотали

парчаланиш махсулотлари ПГА билан цианин бўёқларини ҳосил бўлиши
реакцияси вариантларининг бирида пенициллин, цефалоспорин ва ароматик
қатор антибиотикларни фотометрик аниқлаш усули ишлаб чиқилди.


background image

12

Бешинчи бўлимда келтирилган усуллар никотин алкалоиди ва 95-97%ни

ташкил этувчи алкалоидлар йиғиндиси аниқланди, шунингдек асосий таъсир
этувчи моддаси бўйича, ГОСТ бўйича сифатини белгиловчи меъёр сифатида,
ўсимлик хом ашёси стандартланди. Махаллий табак хилини (“Алматинский”
ва “Чиликский”) хроматографиялашда метилстеарат ва тетракозан ички
стандартларидан фойдаланиб, кейинчалик табакнинг асосий алкалоидини
идентификация қилиш ва миқдорини аниқлаш мақсадида ГСХ усулидан
фойдаланиш услуби ишлаб чиқилди. Идентификация қилинган моддаларни
исботлаш мақсадида газ хроматография масспектрометрия усули таклиф
этилди.

Олтинчи бўлимда цианин бўёқларини ҳосил бўлиш реакциясига

асосланган

спектрофотометрик

усул

ёрдамида

қон

таркибидаги

экстенциллини индентификация қилиш бўйича изланишлар натижалари
келтирилган.

Биологик

суюқликларда

экстенциллини

сифатли

текширишнинг ЮССХ усули ва қон зардоби таркибида аниқлашнинг
фотометрик усули таклиф этилди.

Изоникотин кислотаси амиди ва гидразидлари билан аскорбин

кислотасини аниқлашнинг ишлаб чиқилган усуллари диссертация ишининг
еттинчи бўлимига киритилди. Ҳосил бўлган азометин бўёқларининг
мўътадил чиқиши кераклича тўлиқ баён этилган.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Беталактамидларнинг

цианин

бўёқларини

ҳосил

қилиш

реакциясини ўрганиш.

Беталактамидларнинг цианин бўёқларини ҳосил қилиш реакциясининг

текширувлари цианин бўёқларининг синтези сохасидаги изланишлар
номаълум органик бирикмаларнинг ранглилик назарияси учун мухим
ҳисобланади.

Бир неча хил кўринишдаги цианин бўёқларининг ҳосил бўлиши

реакцияси

антибиотикларнинг

фармакопеявий

тахлилини

такомиллаштиришда амалий қизиқишни ифодалайди Цианин бўёқларини
ҳосил бўлишининг бир неча хил усуллари тақдим этилди, биринчиси
гетероциклик қатор антибиотикларни индентификация қилиш учун ПГА
билан борадиган реакция, иккинчи хил реакция – пиридин қатор алкалоидлар
молекуласидаги пиридин халқаси ва витамин РР ни глутакон диальдегидига
парчаланиши, кейинчалик глутакон диальдегидини органик реагентнинг
(тиобарбитур кислота) фаол метилен гурухлари билан бирикишидир.

Цианин

бўёқларининг

ҳосил

бўлиш

аналитик

реакцияси

беталактамидларнинг сифат ва миқдорий тахлилида қўлланилади.

Глутакон диальдегидининг (ПГА) ҳосилаларини беталактамидларни

гидролитик парчаланиши махсулотлари билан бирикиши гетероциклик қатор
антибиотикларни фотометрик аниқлашнинг аниқ ва қайтарувчан усулларини
ишлаб чиқишга имкон берди.


background image

13

Беталактамидлар ва цианин бўёқларини ҳосил қилиш реакция

махсулотларининг тузилиши хусусиятларидан келиб, чиқиб рангининг ҳосил
бўлишига имкон беради: кетма-кет келувчи бир ва қўшбоғларнинг занжири
(биз шуни аниқладикки, занжирда углерод ва азот ўртасидаги қўшбоғлар
иштирок этади); электронларни молекуланинг электрон системасига кучли
тортувчи атом ёки гурухларнинг мавжудлиги; сифат босқичида
беталактамидларнинг ПГА билан цианин (полиметин) бўёқларини ҳосил
қилиши реакциясига учраши хусусиятини аниқлаш учун пенициллинларнинг
гидролитик парчаланиш махсулотларидан бири хисобланган пенциллен
кислотаси молекуласидаги ўринбосарларнинг ўзаро таъсири хисобига
электрон зичликларининг қайта тақсимлашининг аҳамияти бўлади.
Реакциянинг биринчи босқичида пенциллен кислотасининг мезомер
анионига роданопиридин хлориднинг электрофил бирикиши аниқланди.
Цианин бўёқларини ҳосил бўлиши босқичида никотин кислотаси
диэтиламидининг (НКДЭ) ПГАни ҳосил бўлишигача парчаланиши содир
бўлади, учинчи босқичда ПГА пенциллен кислотаси билан конденсацияга
учрайди. Пенциллен кислотасининг иккиламчи аминогурухдаги азотга
роданопиридин хлориднинг бирикиши реакция жараёнида ҳосил бўлувчи
оралиқ заррачаларнинг турғунлигини белгиловчи динамик омил ёрдам
беради, (тортишган) туташ системали заррачалар ҳосил бўлади, маълумки,
туташиш (сопражение) нафақат молекулаларни, балки оралиқ заррачаларни
ҳам турғунлаштиради ва худди ана шу орлиқ заррачаларни осон ҳосил
бўлишини ва умуман реакциянинг енгил боришини таъминлайди. Реакция
фақат энергетик ютуқни таъминловчи томонга қараб кечади. Реакция
натижасида ҳосил бўлувчи бинафша рангдаги махсулот жуда катта туташ
системали молекула хисобланади.

Шундай қилиб, молекуланинг қўзғалган холатга ўтиши, молекуланинг

поляр холатга ўтиши, манфий ва мусбат зарядларнинг доимий
тақсимланишнинг вужудга келиши ПГА ни пенциллен кислотаси билан
конденсацияланиш махсулотининг рангини ҳосил бўлишига имкон берди. (1-
расм). Пенциллен кислотаси молекуласидаги электрон зичликларнинг
тақсимланишига ўринбосарларнинг таъсирини электрон эффектлар индуктив
ва мезомерлар ёрдамида баҳоланди.



1-расм. Пенциллен кислота молекуласида электрон зичликларнинг

тақсимланиши


background image

14

Текширилаётган объектлар, реакцияга киришувчи кимёвий реагентлар

ва реакция махсулотларининг сифат текширувлари ЯМР-, ПМР-
спектроскопия ва УБ-, кўринадиган ва ИҚ –спектр сохасидаги спектроскопия
усулларида олиб борилди.

ИҚ-спектр тахлили

. Беталактамиднинг ПГА билан ўзаро бирикиши

натижасида олинган бензилпенициллин натрийли тузининг цианин бўёғи
ИҚ-спектроскопия усулида индентификация қилинди. ИҚ-спектр Фурье-
ўзгартирувчили IМРАСТ-410 ИҚ-спектрометрида олинди.

Спектр 4000-400 см

-1

сохасида ёзиб олинди. ИҚ-спектр ўрганилганда,

унда N-H боғларининг валент тебраниши натижасида ҳосил бўлган 3129 см

-1

да ютиш (полосаси) йўли борлиги аниқланди.

Кўрилаётган ютиш йўлининг кам структуралик (малоструктурирован-

ный) хусусияти ва унинг ўртача (интенсивлиги) жадаллиги, (ёки тезлиги)
(спектрдаги бошқа ютиш йўлларига нисбатан) беталактамиднинг ПГА билан
ҳосил бўлган боғдаги NH гурухи азот атомининг иштирок этаётганлигини
кўрсатади (2-расм).

3000

2000

1000

824,55

2-расм. Цианин бўёғининг ИҚ-спектри.

2968 ва 2880 см

-1

даги ютиш йўллари метил ва метилен гурухлардаги С-

Н боғларининг валент тебранишларнинг ютишлари билан белгиланади. Энг
юқори частотали компонент бу сохада С-Н боғнинг антисимметрик
тебранишларига киритилди, 2880 см

-1

дагиси эса – ушбу боғнинг симметрик

тербанишларига.

2934 см

-1

даги ютиш йўли имингурухининг дефармацион тебранишлари,

тўғрироғи ютиш йўлларининг биринчи обертони хисобланади. Бу шундан
келиб чиқадики, ушбу ютиш йўлининг жадаллиги 1626 см

-1

даги ютиш

йўлининг жадаллигидан тахминан 2 марта паст. Кўрилаётган сохадаги ютиш
йўлининг жадаллиги ўртача; йўллар етарлича структуралаштирилган.


background image

15

Кўрилаётган ИҚ-спектрда 2536 см

-1

максимумли кучсиз ва

конструктурланган ютиши кузатилади книнг пайдо бўлиши, кўринишидан,
беталактамиднинг ПТП билан ўзаро-бирикиши жараёни натижасида ҳосил
бўлган N

+

-CL

-

боғнинг валент тебранишлари билан боғлиқдир.

2078 см

-1

даги яхши структурланган ютиш йўлини С=N-S гурухдаги

С=N боғнинг валент тебранишларига киритиш мумкин.

1720 см

-1

даги ютиш йўли беталактамид молекуласидаги С=О боғнинг

валент тебранишлари хисобигадир. У етарлича структурирланган ва ўртача
жадалликга эга.

Ушбу бирикманинг ИҚ-спектрида 1626 см

-1

да яхши структурланган йўл

аниқланди. Бу йўлнинг юқори жадаллиги, у эса мухокама қилинаётган
бирикма ИҚ-спектридаги энг юқори жадалликдаги йўл бўлиб, унинг пайдо
бўлиши текширилаётган бирикма молекуласидаги гетерохалқа ва бензол
халқадаги С=С боғнинг валент тебранишлари, шунингдек, С-NH гурухнинг
қайчисимон деформацион тебранишлари хисобигадир. 1168 ва 1101 см

-1

даги

ютиш йўллари текширилувчи бирикмадаги карбоксил гурухидаги С-О
боғнинг валент тебранишлари билан боғлиқдир.

Улардан биринчиси антисимметрик валент тебранишлар, 2 чиси эса –

ушбу боғнинг симметрик валент тебранишлари хисобигадир. Спектрнинг
1000 см

-1

дан паст частота сохасида ютиш йўллари кам таснифланган бўлиб,

бирон бир соҳага киритишнинг иложи бўлмади.

Умуман ИҚ-спектрнинг тахлили беталкатамидлар ва глутакон

диальдегиди хосиласи (ПГА) ўртасида кимёвий бғланиш борлигидан далолат
беради.

ЯМР-, ПМР-спектр тахлили

ЯМР –спектр “Varian” фирмасининг водород ядроларидаги 300 МгЦ

ишчи

частотали

Mercury-300

спектрометрида

олинди.

Бензилпенициллиннинг

натрийли

тузи,

пенциллен

кислотаси

эритмаларининг пенциллинларнинг инактивация махсулотлари сифатида ва
ПГА нинг цианин бўёғини олишдаги қўшилувчи реагент сифатида Н ва С

13

ЯМР спектрлари дейтерий (оғир) сув билан намуналарни ишлаш орқали
олиннди.

Бензилпенициллиннинг натрийли тузи, пенициллен кислотаси ПГА ва

цианин бўёғи олинишдаги реакция махсулоти эритмаларининг ЯМР-спектрда
кузатилаган протон сигналларини таққослаш шу нарсани кўрсатдики, улар
барча юқорида санаб ўтилган бирикмалар учун турли қийматларда ҳосил
бўлади. (ррm да каридаланган)). Бу, биринчи навбатда, барча кўрилаётган
бирикмаларнинг алохидагини (индивидуаллигини) кўрсатади. Иккинчидан,
бензилпенициллиннинг натрийли тузи ва ПГА нинг ЯМР спектридаги
кузатилган протонларнинг резонанс сигналларини реакция маҳсулотининг
ЯМР спектри билан солиштирилганда қуйидаги хулосаларни келтириб
чиқаради. Бензилпенициллиннинг натрий тузи ва ПГА нинг бошланғич
бирикмаларининг спектрида аниқланган ррm бирликда ифодаланган
протонларнинг

резонанс

сигналлари

уларнинг

ўзаро

бирикиши

махсулотининг ЯМР спектрида ҳам кўринган. Аммо ҳосил бўлган


background image

16

маҳсулотнинг спектридаги ррm да ифодаланган биз бу сигналлар ё катта
қийматлар сохасига сурилган, ёки кичик қийматлар сохасига; Ундан ташқари
реакция махсулотининг спектрида реакцияга киришувчи бирикмаларнинг
спектридаги протон сигналлар йўқ ёки аксинча, спектрида кузатилмаган
қатор янги резонанс сигналлар борлиги аниқланган. Булар реакция
махсулотининг молекуласида бошланғич моддаларнинг асосий структур
элементларининг борлигидан ва реакция натижасида янги структур
элементларнинг хосил бўлишидан далолат беради. Охиргиси янги
боғларнинг ҳосил бўлишини кўрсатди ва реакция махсулотининг ИҚ
спектрал тахлили асосида олинган хулосаларнинг исботи сифатида кўринди.

ПМР спектрлар ҳам ЯМР-спектр олинган спектрометрда ёзилган бўлиб,

уларнинг тахлили ҳамма 3 та текширилган бирикмаларнинг алохидалигидан
(индивидуаллигидан) далолат берди. Биз шу нарсани аниқладикки,
бошланғич модда учун бензилпенициллиннинг натрийли тузи ЯМР
натижалари ҳар бир гурух сигналлари учун характерларидир: С

6

Н

5

-6,913

ррm; CH

2

– 5,274 ppm; CH – 4,045 ppm; CH – 3,313 ppm; CH – 3,263 ppm;

CH – 3,243 ppm; CH – 3,192 ppm; CH

3

– 1,303 ppm; CH

3

– 1,268 ppm.

Пенициллин кислотасининг ПМР-спектри ароматик протонлар СН

2

, СН,

СН

3

гурух сигналларини кўрсатди:

Ароматик протонлар сигналлари

– 6,757; 6,774; 6,933; 7,106; 7,152;

7,158; 7,179; 7,193; 7,209; 7,214; 7,222; 7,230; 7,243; 7,249; 7,254; 7,261; 7,276;
7,283; 7,646; 8,226; 8,250; 8,312; 8,338; 8,408; 8,435; 9,182 ppm.

CH

2

– 4,866; 4,939; 4,959; 4,976; 5,107; 5,123; 5,135; 5,181; 5,201; 5,239;

5,254; 5,264 ppm.

CH

– 3,056; 3,076; 3,089; 3,101; 3,121; 3,146; 3,219; 3,246; 3,263; 3,290;

3,392; 3,410; 3,427; 3,472; 3,504; 3,521; 3,535; 3,548; 3,562; 3,585; 3,596; 3,667;
3,730; 3,783; 3,798; 3,807; 3,824; 3,850; 3,897; 3,931; 3,956; 3,966; 3,979 ppm.

CH

3

– 1,127; 1,168; 1,185; 1,201; 1,212; 1,232; 1,241; 1,256; 1,276; 1,322;

1,335; 1,349; 1,393; 1,416; 1,443; 1,473; 1,490; 1,516; 1,527 ppm.

ПГА эритмаси ва реакция махсулотининг (цианин бўёғи) спектрлари

олинди. Охиргининг ПМР –спектри 3-расмда келтирилди. Спектрда ўткир

сигналлар, 3 қатор сигналлар учплетлар (триллет), 4 та дан-квадруплеат

ҳосил бўлди ,бу эса тугри келадиган протонларнинг борлигидан далолат

берди:

CH

3

– 0,920; 0,943; 0,967; 1,037; 1,0604 1,084; 1,128; 1,153; 1,164; 1,192;

1,207; 1,227; 1,251; 1,261; 1,350; 1,368; 1,407; 1,432; 1,452; 1,460; 1,473 ppm.

CH

– 2,955; 2,974; 2,998; 3,018; 3,083; 3,096; 3,108; 3,132; 3,155; 3,169;

3,308; 3,330; 3,341; 3,365; 3,390; 3,414; 3,434; 3,464; 3,482; 3,501; 3,512; 3,522;
3,535; 3,546; 3,555; 3,596; 3,637; 3,645; 3,682; 3,706; 3,726; 3,778; 3,800; 3,824;
3,870; 3,879; 3,899 ppm.

CH

2

– 4,849; 5,047; 5,063; 5,116; 5,127; 5,133; 5,144; 5,168; 5,192; 5,210;

5,410; 6,205 ppm.

3 расм Реакция махсулотининг (цианин бўёғи) ПМР спектри.


background image

17





background image

18


3-расм Реакция махсулотининг (цианин буёги) ПМР спектори

Ароматик протонлар сигналлари

– 6,750; 6,927; 7,112; 7,118; 7,125;

7,133; 7,139; 7,149; 7,166; 7,172; 7,180; 7,187; 7,193; 7,206; 7,213; 7,223; 7,233;
7,240; 7,398; 7,402; 7,408; 7,425; 7,431; 7,447; 7,451; 7,459; 7,481; 7,485; 7,489;
7,502; 7,509; 7,519; 7,531; 7,707; 7,713; 7,720; 7,730; 7,736; 7,740; 7,748; 7,840;
7,858; 7,867; 7,885; 7,924; 8,080; 8,107; 8,164; 8,196; 8,245; 8,273; 8,302; 8,308;
8,314; 8,329; 8,335; 8,341; 8,648; 8,666; 8,688; 8,715 ppm.

Беталкамидларнинг кислотали гидролиз махсулотларини аниқлаш

Пенициллин ва цефалоспорин қатор антибиотикларнинг кислотали

гидролиз махсулотларини исботлаш учун энг фаол ажратиш усули-юпқа

қатламли хроматография таклиф этилди. Адабиётлардаги манбалардан

маълумки, пенициллин антибиотикларининг кимёвий тузилишига ўхшаш

цефалоспорин антибиотикларнинг гидролитик парчаланиш механизми билан

бир хилдир. Кислота таъсирида пенициллинлар инактивацияга учрайди,

бунда пенилл ва пенициллин кислотаси ҳосил бўлади, цеораласпоринларда –

дезацетил хосила ва деацетил хосиласининг лактони ҳосил бўлади.

Пенициллин ва цефалоспорин антибиотикларни хроматографик ажратиш

усулида пенилл ва пенициллин кислоталари ва дезацетил хосила ва дезацетил

хосила лактони индентификация қилинди. Белгилаш лозимки, пенилл

кислоталарнинг чиқиши эритманинг рН қийматига боғлиқдир; энг мўтадил

рН=2. Водород ионлари концентрациясиини ошиши пенилл кислоталарининг

чиқишини камайтиради. Пенициллинлар ва цефалоспоринларни ажратиш

учун текширилаётган дори воситаларининг кислотали гидролизатлари ва

дори моддаларининг гидрополитик парчаланиш СОВС махсулотлари

ишлатилди. Қуролланмаган кўз билан кўрилганда бензилпннициллиннинг

натрийли ва калийли тузларининг (сариқ), амоксиклав, уназин (оқ),

цефазолин, цефамандолнинг (сариқ) доғлари кўринади. Пенициллин ва

цефалоспорин антибиотикларни хроматографик ажратиш натижалари, яъни

дори моддаларнинг аниқланган доғлари Rf қийматлари турли дори

шакллардаги гидролитик парчаланиш СОВС махсулотларининг Rf билан

солиштириш натижалари 1-жадвалда келтирилган.

1 –жадвал

Пенициллин ва цефалоспорин антибиотикларининг юпқа қатлам

сорбентдаги хроматографик ажралиши.

Дори воситаси

1-Система

2-Система

3-Система


background image

19

ацетон 95
сирка кислотаси 5

пропанол 3
метанол 7

бутанол 12
этанол 8
сув 2

Бензилпенициллин
натрийли тузи-
аниқланувчи
модда
бензилпенициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

R

f

= 0,57

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,57

(сариқ доғ)

R

f

= 0,63

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,63

(сариқ доғ)

R

f

= 0,58

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,58

(сариқ доғ)

Бензилпенициллин
калийли тузи-
аниқланувчи
модда
бензилпенициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

R

f

= 0,57

(сариқ доғ )
R

f

СОВС = 0,57

(сариқ доғ )

R

f

= 0,63

(сариқ доғ )
R

f

СОВС = 0,63

(сариқ доғ )

R

f

= 0,58

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,57

(сариқ доғ)

Амоксиклав-
аниқланувчи
модда
амоксициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

R

f

= 0,55

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,56

(оқ доғ)

R

f

= 0,62

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,62

(оқ доғ)

R

f

= 0,57

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,57

(оқ доғ)

Уназин
аниқланувчи
модда
ампициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

R

f

= 0,55

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,55

(оқ доғ)

R

f

= 0,62

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,62

(оқ доғ)

R

f

= 0,52

(оқ доғ)
R

f

СОВС = 0,52

(оқ доғ)

Цефаклор -
аниқланувчи
модда цефаклор
(дезацетил
хосиласининг
лактони
кўринишида)

R

f

= 0,57

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,57

(сариқ доғ)

R

f

= 0,64

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,64

(сариқ доғ)

R

f

= 0,59

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,59

(сариқ доғ)

Цефазолин -
аниқланувчи
модда (дезацетил
хосиласининг
лактони
кўринишида)
цефазолин

R

f

= 0,59

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,59

(сариқ доғ)

R

f

= 0,65

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,65

(сариқ доғ)

R

f

= 0,61

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,61

(сариқ доғ)

Цефамандол -

R

f

= 0,61

R

f

= 0,66

R

f

= 0,63


background image

20

аниқланувчи
модда (дезацетил
хосиласининг
лактони
кўринишида)
цефамандол

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,61

(сариқ доғ)

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0, 66

(сариқ доғ)

(сариқ доғ)
R

f

СОВС = 0,63

(сариқ доғ)

Пенициллин ва цефалоспоринларнинг кислотали гидролизининг иккинчи

махсулотлари-пенициллин кислота ва дезацетил хосила, натрий гидроксиди

эритмаси билан нейтралланган, пенилл кислота ва дезацетил хосила лактони

учун ишлатилган эритувчилар аралашмасида визуал кўринмайди,

хроматографик тадқиқотлар билан тасдиқланган эритувчилар аралашмасини

танлаш учун усулидан фойдаланилди. Олинган айланма хроматограммалар

қайси эритувчилар аралашмаси энг мўтадил ажратишини мухокама қилиш

имконини беради. Шундай усулда қуйидаги системалар танланди: 1) ацетон

сирка кислотаси 19:1; 2) изоамилацетат-метанол-чумоли кислотаси –сув
13:4:2:1.

Пенициллен кислота ва дезацетил хосилани аниқлаш уларни эритувчилар

аралашмасида ажратиб бўлгандан сўнг олиб борилди (2-жадвал).

Хроматографик пластинка қуритилди ва ПГА эритмаси билан очилди

(пуркалди). Хроматограмма доғларни очишнинг биринчи вариантида биз

таклиф этганимиздек, ПГА ёрдамида бўлиб, бунда қуйидаги нисбатдаги

реактивлардан фойдаланилди: никотин кислотаси диэтиламиднинг (НКДЭ)

6% эритмаси-1,25 мл; хлорамин Б нинг 1% эритмаси-3мл; аммоний

роданиднинг 1% эритмаси-0,45 мл; 0,5М хлорид кислотаси-0,4 мл.

Хроматографик пластинкаларда бинафша доғлар ҳосил бўлади.

2 жадвал

Пенициллин ва цефалоспорин антибиотиклар парчаланиши

махсулотларининг Rf қийматлари

Дори воситаси

1- Система

2-Система

ацетон 19
сирка кислотаси 1

изоамилацетат 13
метанол 4
чумоли кислота 2
сув 1

Бензилпенициллин
натрийли тузи-
аниқланувчи модда
бензилпенициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

0,58 (бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

0,42 бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

Бензилпенициллин
калийли тузи-
аниқланувчи модда

0,54 (бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

0,39 (бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)


background image

21

бензилпенициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

Амоксиклав-
аниқланувчи модда
амоксициллин (пенилл
кислота кўринишида)

0,50 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

0,50 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

Уназин аниқланувчи
модда ампициллин
(пенилл кислота
кўринишида)

0,47 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

0,51 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

Цефаклор -аниқланувчи
модда цефаклор
(дезацетил
хосиласининг лактони
кўринишида)

0,54 бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

0,40 бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

Цефазолин -аниқланувчи
модда (дезацетил
хосиласининг лактони
кўринишида)
цефазолин

0,52 бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

0,37 бинафша рангдаги
доғ) (ПГА эритмаси
билан пуркаш)

Цефамандол -
аниқланувчи модда
(дезацетил
хосиласининг лактони
кўринишида)
цефамандол

0,51 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

0,50 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

Анпициллин натрийли
тузи- аниқланувчи модда
Анпициллин
(пенициллин кислотаси
кўринишида)

0,48 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш

0,55 (бинафша рангдаги
доғ) 6% НКДЭ эритмаси
билан пуркаш ва
роданхлорид парларида
аниқлаш


Хроматограммадаги

доғларни

аниқлашнинг

иккинчи

усулида

хроматографик пластинкалар НКДЭ нинг 6% эритмаси билан пуркаб
роданхлориднинг парларида, 8 мл 10% ли хлорамин Б эримасида; 1 мл 10%
ли аммоний роданиднинг эритмасида; 5,5-6,0 мл 95% этил спиртида; 1,0 0,2
М водород хлориди кислотаси эритмасида ушлаб турилди.

Қуритилгандан сўнг пластинкаларда бинафша рангдаги доғлар ҳосил

бўлади, доғларнинг R

f

қиймати беталактамидларнинг парчаланиш

махсулотлари эканлигидан далолат берди (яъни рН≈4,0-5,0 да пенциллен


background image

22

кислотаси ва рН≈5,0-7,0 да дезацетил хосилалари). Пенициллин ва
цефалоспорин

антибиотикларни

сорбентнинг

юпқа

қатламида

хроматографиялаш шу нарсани кўрсатдики, текширилаётган бирикмаларнинг
нейтралланган гидролизатларида пенициллен кислотаси ва дезацетил
хосилалар борлиги индентификация қилинди. Худди ана шу гидролитик
парчаланиш махсулотлари билан ПГАнинг бирикиши содир бўлади, буни
хроматографик изланишларда олинган натижалар кўрсатди.


Антибиотикларнинг цианин бўёқларини ҳосил бўлиш реакциясига

асосланган миқдорини аниқлаш усулини ишлаб чиқиш.

Цианин

бўёқларини ҳосил бўлиш реакциясига рН мухитнинг рангнинг жадаллигига
таъсирини ўрганиш реагентларни ишлатиш усулида ўтказилди: икки хил
рангдаги индикаторлар ва буфер эритмалар. Цианин бўёқларини ҳосил
бўлиши реакциясининг мўтадил мухитини ўрганишда рН нинг комплекс
турғунлигига аҳамияти катта. Кўпинча рН ортиб бориши билан оптик зичлик
бошида ошади, бу ҳосил бўлган цианин бўёғининг мустахкамлиги билан
боғлиқдир.

Реакцияда хусусий ПГА реагентини ишлатишнинг мақсадга муофиқлиги

унинг турғунлиги ва кучли реакцион хусусиятига эгалиги билан боғлиқдир.
Тахлил қилинаётган модда ва ПГА ўртасидаги стехиометрик алоқанинг
максимал таъминловчи шароитда турли дори шаклидаги (парентерал
киритиш учун мўлжалланган дори воситалари, табеткалар, капсула,
суртмалар) гетероциклик тузилишга эга ва ароматик қатор антибиотиклар
учун цианин бўёқларини ҳосил бўлишига асосланган сифат ва миқдорини
аниқлашнинг физик-кимёвий усуллари ишлаб чиқилди. Тахлил қилинаётган
моддаларнинг ишончли индентификацияси нур ютишнинг юқори қиймати ва
аниқлашнинг чегараси бўйича олиб борилди.

“Офрамакс” (1000 мг) даги цефтриаксонни аниқлаш

. Тахлил

усулининг аниқлигини топиш учун цефтриаксон миқдорий фотометрик
усулда аниқланди. Цефтриаксон дори моддаси 6 та намунада аниқланди.
Усул аниқлиги бўйича бошқа усуллардан қолишмайди, чунки S, ν Х±ΔХ
кичик қийматларга эга. (3-жадвал). Усулнинг тўғрилигини аниқлаш учун
цефтриаксоннинг

ИСН

намуналарининг

2001

да

келтирилган

концентрациялари тайёрланди: 80%; 100%; ва 120%. Усулнинг тўғрилиги
қониқарли ҳисобланди, чунки аниқланган қийматининг хақиқийга бўлган
ўртача нисбати 100% яқин, цефтриаксоннинг миқдорини аниқлаш
натижалари эса 96,0-102,0% орасида ётибди (4-жадвал). ВР 2001 бўйича
Ceftriaxone Sodium (British pharmacopoeia, Vol. I), натрий цефтриаксон
миқдори қуруқ моддага нисбатан 96,0% ва 102,0% дан кўп бўлмаслиги керак.

3-жадвал

Цефтриаксон миқдорини аниқлаш усулининг аниқлиги

Намуна тортмасининг

оғирлиги, г

Топилди , %

Метрологик натижалар


background image

23

0,6112
0,6096
0,6084
0,6106
0,6090
0,6100

98,54
99,56
99,75
99,01
98,52
99,87

Х = 99,20%

S = 0,60

ν = 0,63%

х±∆х = 99,20±0,63

4-жадвал

Цефтриаксон миқдорини аниқлаш усулининг тўғрилиги

Цефтриаксон

миқдори,

кўрсатилганга

нисбатан

Ҳақиқий

қиймат, (мг)

Ўлчанган

қиймат, (мг)

Топилди,

(%)

Метрологик

натижалар

80%
80%
80%

0,1920
0,1920
0,1922

0,1915
0,1921
0,1914

99,73

100,05

99,58

Х = 99,79%

S = 0,198

ν = 0,21%

х±∆х=

99,79±0,21

100%
100%
100%

0,2400
0,2404
0,2402

0,2392
0,2401
0,2395

99,66
99,87
99,70

120%
120%
120%

0,2881
0,2885
0,2882

0,2880
0,2882
0,2873

99,96
99,89
99,68

24

USP

нашри бўйича “Офрамакс инъкция учун” натрий

цефтриаксоннинг USP (стерил) ҳар бир мл да цефтриаксонга эквивалент
миқдорда сақлайди (натрий цефтриаксон миқдори 90,0 – 115,0% ташкил
этиши керак).

Пенициллин ва цефалоспорин, ароматик қатор антибиотикларнинг дори

воситаларини таклиф этилаётган ва мавжуд усулларда аниқлаш
натижаларини умумлаштириш ва солиштириш натижасида шу нарсани
белгиладикки, бунда усуллар қайтарувчангдир. Тахлилнинг статистик ишлаш
натижалари илова қилинди. Ишлаб чиқилган усуллар ўтказилаётган
реакцияларнинг мўтадил шаритини ўзгартирилганлиги (реакция шароити
реагентлар концентрацияси, реагентларни қўшиш кетма-кетлиги, синтез
қилинаётган бўёқларнинг таркиби) билан фарқланади, бу эса ушбу реакцияда
танланган шароитининг адекватлигини яна бир бор исботлайди.
Цефалоспоринлар учун реакциянинг миқдоран ва тез боришига ПГА
эритмасининг ортиқча миқдори керак бўлади, шунинг учун уларни аниқлаш
усули пенициллинларни аниқлашнинг мавжуд усулларидан фарқ қилади.
Охирги эритманинг рН мухити ҳам анчагина таъсир кўрсатади. Энг мўтадил
рН 5,2-6,4 оралиғида бўлиб, у цефалоспорин антибиотиклари учун қулайдир.


background image

24

Бу маълумотлар цианин бўёқлари учун қайд этилган рангли

бирикмаларнинг рН шароити бўйича илмий ишлардаги қарама-
қаршиликларни тушунтиради.

Никотинни табак ва табак махсулотларида физиковий ва физика-

кимёвий усулларда аниқлаш.

Никотинни спектрофотометрик усулда аниқлаш .

Табакнинг алкалоидлар йиғиндисида миқдорини аниқлаш учун

спектрнинг УБ-ва кўринадиган сохасидаги спектрофотометрик усул кенг
қўлланилади.

Бу усул анъанавий чўктириш ва титрлаш усулларига қараганда энг тез ва

бир хилда аниқдир. Текширилаётган намуналарнинг табиати билан боғлиқ
модификациялашган (ўзгартирилган) аналитик аниқлаш усуллари табак
алкалоидларини спектрнинг кўринадиган соҳасидаги спектрофотометрик
усули натижали аниқлашга, экспресс тахлилида тахлилнинг қисқаришига,
сув пари билан хайдаш усулидаги УБ-соҳадаги спектрофотометрлашда,
ишончли миқдорий маълумотларни ва аниқлашдаги юқори аниқликга
етишишга олиб келди. Табакнинг махаллий навлари ўрганилди (“Талгарский
табак-28”, Трапезонд хили).

Никотинни янада аниқроқ аниқлашда сув пари билан хайдашдан

фойдаланилади. Турли миқдорда олинган намуналар тахлилида, бир неча
хайдашлар сериялари олиб борилди. Ҳар бир аниқлаш натижалари статистик
ишлаб чиқилди. 1г табак 5 марта хайдалди, экстинкция Е

259ўзг

. нинг 5 та

қиймати топилди. Никотин миқдорини аниқлашнинг охирги натижасига
тортманинг таъсир этмаслигини исботлаш учун табакнинг 2 г оғирликдаги
намунаси хайдалди. Бу спектрофотометрик тахлилининг 2 хил вариантидир.
Иккинчи вариантда усулни олиб борилиши худди олдингиси кабидир, аммо
қўшиладиган реактивлар миқдори икки марта ортиқдир. Ҳар бир
тажрибадаги никотиннинг ўртача миқдорини аниқлаш натижалари 5,6
жадвалга йиғилган.

5-жадвал

I вариантдаги 5 та хайдашдаги аниқлаш натижалари

Е

236

0,316

0,310

0,310

0,310

0,310

Е

259

2,554

2,544

2,547

2,548

2,548

Е

282

0,174

0,174

0,176

0,186

0,186

Е

испр.

2,44

2,436

2,439

2,435

2,435

Х мг/г

9,59

9,57

9,58

9,57

9,57

%

0,959

0,957

0,958

0,957

0,957

6-жадвал

II вариантдаги 5 та хайдашдаги аниқлаш натижалари


background image

25

Е

236

0,218

0,220

0,220

0,220

0,220

Е

259

0,700

0,701

0,700

0,701

0,701

Е

282

0,059

0,0

0,059

0,058

0,059

Е

испр.

0,594

0,596

0,596

0,593

0,596

Х мг/г

9,34

9,37

9,32

9,35

9,37

%

0,934

0,937

0,932

0,935

0,937

Биринчи ва иккинчи хайдаш (1 г тортмадаги ва 2 г тортмадаги) да

олинган натижаларни таққослашда тортманинг никотинни олинган охирги
ўртача миқдорига таъсир этмаслиги исботланди. I ва II вариантларнинг
натижалари асосида никотин миқдорини аниқлашда олинган маълумотлар
ўртача бир хил эканлиги ойдинлашди. Бу эса дистиллятни суюлтириш
аниқлаш натижаларига таъсир этмаслигини кўрсатди. Аммо, шу нарсани
белгилаш керакли, I вариант (2г/250 мл) дистиллятининг оптик зичлигини
аниқлашда спектрофотометр 0,15 сезгирликда турғун бўлмаган натижаларни
берди, асбобнинг кўрсаткичларига таъсир кўрсатди сезгирлиги 1 бўлганда
нисбатан оптик зичликнинг турғун натижалари олинди, улар II вариантда
(2г/1000 мл) олинган натижаларга қараганда нисбатан юқори бўлди. Демак, I
вариантдаги Е

259ўзг

. II вариантдаги Е

259 ўзг

. дан тахминан 4 марта катта.

Натижалар графикда (4-расм) келтирилди, бунда λmax=258 нм, Е

258

=2,45.

Бу маълумотлар Е

259ўзр

ни аниқлашда олинган экспериментал натижалар

билан мос келди. Табакдаги экспресс усулда аниқланган никотин миқдори
хайдаш усули билан аниқланган никотин миқдорига нисбатан камроқдир.
Фарқ шундаки, фаоллаштирилган кўмир никотинни спектрофотометрик
аниқлашни қийинлаштирувчи барча балласт моддаларни адсорбция қила
олмайди. Бу хулоса графикни кўрилганда исботланади (5-расм), Графикда
сув-кислотали ажратмадаги никотиннинг текширилувчи эритмасининг ютиш
спектри келтирилган. У ерда 2та максимум λmах=260 нм ва λmах=208 нм
кўриниб турибди.

Никотинни цианин бўёқларини ҳосил бўлиши реакцияси асосида

аниқлаш

.

Таклиф этилаётган цианин бўёқларини ҳосил бўлиш

реакциясининг боши бўлган парчаланиши реакцияси ўрнатилган рН 1,7-3,4
да парчаловчи реагентлар (1:8 нисбатдаги аммоний роданид ва хлорамин Б
иштирокида) таъсири остида 10 мин давомида кетади.

Глутакон альдегидининг тиобарбитур кислотаси билан бирикиш

реакцияси рН 4,0-4,28 да кетади.

Табак барглари таркибидаги никотинни аниқлаш

Аниқлаш усули

. Табак баргларидан олинган никотиннинг 1 мл сув

кислотали ажратмаси (сигаретнинг табакдан олиган никотиннинг сув
кислотали ажратмасини тайёрланиши каби тайёрланади), 0,5 мл 1% аммоний
роданид эритмаси ва 3,0 мл 1% хлорамин Б эритмаси хажми 10 мл бўлган
ўлчов колбаларига солинади, 10 минутга қолдирилади. Вақт ўтгандан сўнг
устига 0,1 моль/л натрий гидроксиди эритмасидан 2,0 мл, 0,1% тиобарбитур


background image

26

кислотасининг эритмасидан 2,8 мл солиб, хажмлари белгисигача тозаланган
сув билан етказилади. Ҳосил бўлган рангли эритмаларнинг оптик зичликлари
СФ-46 қатлам қалинлиги 10мм бўлган кюветаларда 525нм тўлқин узунлигида
ўлчанади. Таққословчи эритма сифатида сув ишлатилади. 3 марта
аниқлашдаги олинган натижаларни солиштириш табак баргидаги никотин
миқдорини ўртача 9,33 мгни ташкил этишини кўрсатди.

Никотинни табак махсулотларида аниқлаш

Сигарет табакидан никотинни сув-кислотали ажратмасини тайёрлаш.

Тахминан 0,2г сигаретнинг майдаланган табаки (аниқ тортма) диаметри
0,25мм катталикдаги элакдан ўтказилади ва хажми 100 мл бўлган колбага
солинади, устига ва 25 мл 0,05М водород хлориди кислотаси эритмасидан,
0,25г “Медицинский” маркали фаоллаштирилган кўмир қўшиб, усти соат
ойначаси билан беркитилади ва аралашмани 5 мин давомида қайнатилади,
сўнгра аралашма хажми 50 мл бўлган ўлчов колбасига ўтказилади ва 0,05 М
водород хлориди кислотасининг эритмаси билан белгисигача етказилади.
Колбадаги аралашма аралаштирилади ва фильтр қоғоз (Filtrak № 90) орқали
фильтрланади. Кейинги ишлар худди табак барчларидаги никотинни
аниқлаш усули каби олиб борилади. Изланишларда “Полет” овал
сигаретлари, “Sovereign lights” сигареталаридан фойдаланилди.

Сигаретнинг 0,5г майдаланган табак (аниқ тортма), диаметри 0,25 мм

бўлган элакдан ўтказилаган, хажми 100 мл бўлган колбага солинади ва
кейинчалик юқорида келтирилган усулда давом эттирилади. Изланишлар
объектлари сифатида “Риск” сигареталаридан фойдаланилди.

1,0г сигаретнинг майдаланган табаки (аниқ тортма), диаметри 0,25 мм

бўлган элакдан эланган, хажми 100 мл бўлган колбага солинади ва
кейинчалик юқорида келтирилган усулда давом эттирилади. Изланишлар
объектлари сифатида “Столичные” сигареталаридан фойдаланилди.


background image

27

4-расм. Хайдалган никотиннинг

ютиш спектри

5-расм. Экспресс усулда аниқланган

никотиннинг ютиш спектри

Никотин миқдори “Полет” сигаретанинг табакида 0,103, 0,100, 0,099,

0,101, 0,098 мг/сиг.; сигаретлар “Sovereign lights”-0,092, 0,086, 0,09, 0,089,
0,91 мг/сиг.; фильтрсиз “Риск” сигареталари-0,083, 0,084, 0,107, 0,110, 0,075
мг/сиг.; “Столичные»- 0,108, 0,112, 0,109, 0,113, 0,103 мг/сиг.; “Kamel”
сигареталар-0,153, 0,156, 0,169, 0,147, 0,154 мг/сиг.; “Davidoff” сигареталар-
0,130, 0,131, 0,127, 0,139, 0,147 мг/сиг.; “Rothmons” сигаретлар-0,160, 0,163,
0,167, 0,156, 0,159 мг/сиг.; “Kent” стгаретлари-0,123, 0,117, 0,120, 0,128,
0,132 мг/сиг.; “Salem” сигаретлари-0,109, 0,094, 0,097, 0,13, 0,107 мг/сиг.;
“Winston” сигаретлари-0,137, 0,118, 0,122, 0,134, 0,139 мг/сиг.; “Marlboro”
сигаретлари-0,107, 0,101, 0,105, 0,115, 0,109 мг/сиг.. Ушбу усулларда олинган
натижалар

билан

Олмата

шахридаги

табак

фабрикаси

ТНБИ

лабораториясидаги никотин тахлилидан фарқ этмайди.

Никотин миқдорини газ суюқлик хроматографияси усулида

аниқлаш

“Алматинский”

ва

“Чиликский”

икки

хил

табак

навлари

хроматографиялашнинг қатор шароитларига риоя қилган холда миқдорий
газхроматографик тахлили ўтказилди ГСХ ни ўтказишда 5% фенил
метилсиликон қўзғалувчан фазали, кварцли капилляр колонкаларидан
(устунлар) фойдаланилди. Фаза Мак-Рейнольдеу бўйича жуда ҳам паст (400


background image

28

атрофида) полярликга эга бўлиб, у кучли сорбцияга учрайдиган моддаларни,
масалан ўсимликлар асосида олинган алкалоидларни, ажратишга имкон
беради.

Табак ва маълум турли миқдордаги аниқланувчи бирикмаларни

сақловчи сунъий аралашмаларнинг текширилувчи намуналарига бир хил
миқдорда ички стандарт қўшилади, алкалоид ва ички стандартни органик
эритувчилар ёрдамида экстракцияланади. Эритма маълум хажмгача
етказилади ва аликвот қисмини газ хроматографиянинг бўғлатувчисига
киритилади. Капилляр колонкадан фойдаланилганда эритувчининг аликвоти
микролитрнинг бир неча улушини ташкил этади. Колонканинг ортиқча
юкланиши (колонкадаги фаза миқдорига нисбатан модда намунасининг жуда
катта миқдорда киритилиши) натижасида моддалар тўлиқ ажралмаслиги
мумкин ва улар чўққиларининг шакли бузилади, бу эса миқдорни аниқлаш
натижаларини нотўғрилигига олиб келади. Колонканинг ортиқча
юкланмаслиги учун намунани оқимни бўлиш усулида киритиш услубидан
фойдаланилди. (буғлатувчи тагига бўлувчи ўрнатилди, унга эса капилляр
колонка ва оқизиш капилляри уланди). Капиллярларнинг бир хилдаги ички
диаметрли капиллярларда оқимлар уларининг узунлигига нисбатан
бўлинади. Аммо оқимнинг кичик нисбатлардаги бўлиниши натижасида
моддалар колонка ва оқизиш ўртасида ночизик бўлинади, шунинг учун
кўпинча 1/20-1/100 коэффициенти қўлланилади. Оқимни 1/100 бўлишда жуда
катта чизиқлик кузатилади.

Иш учун аланга ионизацион дететор (АИД) дан фойдаланилади.

Колонкадан чиқаётган моддалар ёнганда катта миқдорда ионларнинг ҳосил
бўлиш ҳисобига аланганинг электр ўтказувчанлиги ошади. Олинган
хроматограмма бўйича моддаларнинг ушланиш вақти ва чўққиларининг
юзаси аниқланди. Ички стандарт чўққи юзасига ушбу модда чўққи
юзасининг нисбати асосида модда миқдорининг боғлиқлик графиги чизилди.

Табак

намуналарининг

таркибини

метилстеарат

ички

стандартларидан фойдаланиб текшириш

Табак объектларини кимёвий таркиби бўйича таққослаш учун

газсуюқлик хроматография усули ишлатилди. Тахлил учун намуна
тайёрланди. Табакдан тайёрланган ўртача намуналардан 0,050г (аниқ тортма)
олиб 0,1% метилстеарат (ички стандарт-вақт стандарти) сақловчи 5 мл
метанол билан экстракция қилинади, 24 с тиндирилади, фильтрланади.
Олинган

экстракт

газ

хроматографида

текшириш

учун

ишлатилади.Текширишлар олиб боришда хроматографик тахлил шароитлари
танланади:

Шимадз

(Япония)

фирмасининг

“GC-17А”

маркали

хроматографи; НР-5 капилляр колонка, узунлиги 12м, диаметри-0,22 мм;
детектор аланга-ионлашган (АИД); газ-ташувчи-азот; газ-ташувчининг
чиқими 20 мл/мин, оқимнинг бўлиниши 1/20; термостат ҳарорати-дастурлаш
тартиби-90

0

С (1 мин)-10 град/мин;-170

0

С (1 мин)-5 град/мин; 270

0

С (1мин)-

1градр/мин; киритилаётган - намуна ҳажми-2 мкл.

Асосий ва минор компонентларни идентификация қилиш ва

солиштириш нисбий ушланиш вақтлари асосида никотиннинг ишчи стандарт


background image

29

намунасига таққослаш йўли билан олиб борилади. Кўрсатилган
компонентлар хроматограммада чўққилар кўринишда намоён бўлади.
Никотинни ушланиш вақти 4,61 мин.

Никотин миқдорини аниқлаш учун тетракозан ички стандартидан

фойдаланиб табак намуналарини текшириш.

Табакнинг (“Алматинский” ва “Чиликский”) келтирилган намуналари

таркибидаги никотин миқдорини аниқлаш мақсадида газ хроматография
усулидан фойдаланилди.

Тахлил учун намуналарни тайёрлаш

. Қуруқ табак майдаланади ва

элакдан ўтказилади (элакнинг ячейка катталиги -0,5 мм). Эланган табак
тортмаси оғирлиги 100 мг дан) 0,5 мл/мл тетракозан (ички стандарт)
сақловчи метанол-хлораформ эритувчилар (1:1) аралашмаси қўйилади.

Стандарт намуна тайёрлаш.

2 мг никотин сақловчи “Никоретте” нинг

2 та пластинадан майдаланган тортма (300-400 мг дан) устига 0,5 мг/мл
тетракозан (ички стандарт) сақловчи метанол хлораформ (1:1) эритувчилар
аралашмасидан қуйилади. Хроматограммада никотиннинг ушланиш вақти
2,62 мин бўлган чўққи кўринишда намоён бўлади. Никотин миқлорини
аниқлаш ички стандартлар усулида олиб борилади. Стандарт намуналар
сифатида “Никоретте” пластиналардан тайёрланган никотиннинг ИАН
ишлатилади. Эритмалар тинидирилади, эритманинг тиниқ

қисми

хроматографга инжектрланади.

Тахлил шароити: Перкин Эльмер (АҚШ) фирмасининг “Clarus 500”

хроматографи; НР-5 капилляр колонка; узунлиги 25 мм диаметри-0,2 мм,
детектор аланга-ионизацион; газ-ташувчи-гелий; газ-ташувчи чиқими-25
мл/мин, оқим бўлиниши -50/1, тезлик-25 см/с; термостат ҳарорати-дастурлаш
тартиби-180

0

С -0,5 мин, 20

0

С минутга 270

0

С гача-4 мин; инжектор ҳарорати-

280

0

С; детектор харорати-290

0

С; киритилаётган намуна хажми-1 мкл.

Масс-селектив детекторли газ хроматография усулда никотин

индентификациясининг

тўғрилигини

аниқлаш

учун

табак

намуналарини текшириш

Усул табакдан экстракциялаб олинган компонентлар аралашмаси

табиатини аниқлаш учун ишлатилади. Тахлил шароити: “Agilen” (АҚШ)
“ГХ” фирмасининг хроматографи; детектор-квадрупол масс-спектрометр
(МСД); НР-5 капиллярли колонка (5% РН МЕ Siloxane), узунлиги 30м;
диаметри – 0,2мм, қатлам қалинлиги -0,33; газ ташувчи –гелий, оқим тезлиги
0,7мл/мин; оқим бўлиниши -50/1; термостат ҳарорати -дастурлаш тартиби:
бошланғич ҳарорат- 150

0

С-3,5мин; 15

0

С/мин; охирги ҳарорат-275

0

С-3мин;

инжектор ҳарорати-280

0

С; масс-спектрометрга кириш ҳарорати-280

0

С;

“Алматинский” ва “Чиликсий” табакининг олинган масс-спектрларини
кутубхонадаги маълумотлар банкидан олинган никотин ИАНнинг спектри
билан солиштириш ушбу чўққининг никотинга мослигини кўрсатди.
Никотинга 162 масс рақами хос; бу эса хроматографиялаш махсулоти
сифатида никотинни масс-спектрометрик индентификациясини исботлайди
(6 расм).


background image

30


6 расм . “Алматинский” табакнинг масс-спектрограммаси


Табак намуналаридаги никотинни ўртача миқдорини хисоблаш

натижалари 7-жадвалда келтирилган.

7-жадвал

Табак намуналаридаги никотин ўртача миқдорининг хисоблари

Намунанинг

номи

Тортма

оғирлиги, мг

Никотин миқдори, мг

Пластинанинг

ўртача оғирлиги,

мг

ДПИ

МСД

“Алматинский”
табак

100,0

0,346

0,354

“Чиликский”
табак

100,5

0,210

0,214

“Никоретте”
пластиналари

416,4

0,85

-

976,0

347,3

0,70

-

991,1


Экстенциллинни биологик суюқликларда аниқлаш

Бензилпенициллин

бензатиннинг

қон

зардобидаги

терапевтик

концентрациясини 14 кундан кўп бўлган даврда сақланишини хисобга олган
холда дори модданинг (экстенциллин) фармакокинетик текширувлари олиб
борилди. Соғлом хохловчи инсонлар (in vivo) қонидаги бензилпенициллин
бензатин миқдорини аниқлаш учун 2,4 млн дозадаги бензилпенициллин
бензатин дори моддаси синовлардан ўтказилди.

Соғлом одамлар гурухи (20 тача одам) препаратнинг бир мартали

дозасини олганларидан сўнг 2,5-3 хафта давомида врачлар назоратидан


background image

31

ўтдилар. ЮССХ усулида индентификация қилиш учун намуналар
тайёрланди. Бензилпенициллин бензатиннинг ушланиш вақти 1,95 мин
бўлиб, у бензилпенициллин бензатиннинг ИАН нинг ушланиш вақтига мос
келади.

Аниқлаш усули

. 5 кубик қон оқсилларни чўктириш учун центрифуга

қилинади ва олинган зардоб кейинги текширувларга берилади. Қон зардоби
(0,85 мл) (рН 7,0) экстракциялашдан сўнг хажми 50 мл бўлган бўлувчи
сузгичга ўтказилади, 5 мл тозаланган сув қўшилади, экстракт 2М водород
хлориди кислотаси билан нордонлаштирилади, сўнгра 20 мл диэтилэфирдан
қўшилади. Экстракциялаш қатламларни аралаштирмай кучсиз чайқаш
ёрдамида 3-5 мин давомида олиб борилади. Қатламлар ажралгандан сўнг
пастки сувли қатлам 20 мл диэтилэфирли бошқа бўлувчи сузгичга
ўтказилади, органик қатлам эса сувсиз натрий сульфат орқали қуруқ стаканга
сузиб олинади. Худди шундай тартибда сувли қатламда иккинчи экстракция
жараёни ўтказилади.

Эфирли ажратма сувсиз натрий сульфати орқали сузилади ва иккала

эфирли ажратма бирлаштирилади (1 экстракт). Кейинги экстракциялашдан
олинган иккинчи экстракт ишлатилмайди. 1-экстракт фарфор (чинни)
идишда қуруқ қолдиқ қолгунча сувли хаммомда буғлатилади. Қуруқ
қолдиқга 1 мл 25% ли водород хлориди кислотаси эритмасидан қўшиб 5 мин
давомида қилинган сувли хаммом устида қиздирилади. Совутилгандан сўнг
эритма хажми рН 3,6 бўлган буфер эритма билан 10 млгача етказилади.
Хроматографик ажратиш шароитига риоя қилган холда бензилпенициллин
бензатиннинг ушланиш вақти аниқланади; детектор-спектрофотометрик;
АДС АВS-A маркали хроматограф; оқим тезлиги-1000 мкл/мин; капилляр
колонка катталиги 2,0м ва 60мм; Элюент-рН 3,6 ли буфер система;
киритиладиган намуна хажми -20мкл; харорат-20

0

С.

Қондан (5 мл) экстенциллинни ажратиб олиш юқорида келтирилган

усулда олиб борилади. Қон зардобидаги экстенциллин миқдори ўртача 0,019
мкг/мл ни ташкил этди, бу эса бензилпенициллин бензатиннинг эктенциллин
терапевтик фаоллигини кўрсатди ва унинг биологик самарадорлигини
(доступность) тушунтиради.

Аскорбин кислотасини бирламчи амидлар билан аниқлаш

усулларини ишлаб чиқиш

Аскорбин кислотасининг парчаланиш махсулотлари алифатик қатор

моддалар билан бирикиб сариқ рангдаги рангли бирикмаларни ҳосил қилади.
Экспериментал тадқиқотлар азометин бўёқларининг оралиқ махсулотлари
сифатида Шифф асосларини ҳосил бўлишини исботлайди. Дикетогулон
кислотаси γ-лактоннинг кислотали гидролиз махсулотлари ҳақида тўлиқ
маълумот олиш учун олинган бирикмалар таркибининг ўзгармаслиги
хақидаги энг эхтимолга яқин тасдиқлайдиган маълумотлар билан уларнинг
мўтадил чиқиши шароитлари танланди.

Бирламчи амидларнинг намоёндаси сифатида ацетамиднинг нордон

эритмалар таклиф этилди. Азометин бўёқларини ҳосил бўлиш реакцияси
учун мўътадил шароитини танлаш натижасида реакцияга киришувчи модда


background image

32

ва реагентнинг (аскорбин кислотаси, ацетамид) миқдори ва концентрацияси
аниқланди. Ацетамиднинг концентрацияси -0,05%; 0,1%; 0,15%; рН нинг 1,0
дан то 4,0 бўлган сохасида фурфуролнинг мўтадил концентрацияси танланди.
Бу 0,4г аскорбин кислотасининг 10 мл водород хлориди кислотасидаги
кукуни иситилган холда ацетамиднинг 0,1%; 0,15%; эритмаларига тўғри
келади.

Реакцияга киришувчи моддаларнинг хажмлари танлангандан сўнг

турғун бирикманинг ҳосил бўлишини кафолатлайдиган азометин
бўёқларининг барқарорлиги аниқланди. Азометин бўёқларининг ҳосил
бўлишига рН таъсир кўрсатади. Бу аниқ мисоллар билан исботланган.
Азометинларнинг энг катта ютиши рН 2,5-3,4 да кузатилди. Азометин
бўёқларнинг кўринадиган сохадаги максимал ютиши 410нм тўлқин
узунлигида намоён бўлади.

10 мл эритмадаги 0,018г дан то 0,090г аскорбин кислотасининг

концентрацияси Бугер-Ламберт-Бер қонунига бўйсунади. У=-0,258+12,9х
тенглама кўринишдаги чизиқли боғлиқлик топилди. Ишлаб чиқилган усул
ёрдамида турли дори шаклидаги аскорбин кислотасини ацетамид билан
миқдорини аниқлаш мумкин. Бирламчи амидлар билан С гурух
витаминларининг тахлили азометини бўёқларини ҳосил бўлиш реакциясига
асосланган фотометрик усулнинг шакл ўрганишини тасвирлайди.

Бу тахлилни микромасштабда ўтказиш мумкин, бунда тортма 0,3 мггача

камайтирилади. Фурфурол ацетамид билан хона ҳароратида Шифф
асосларининг миқдорий чиқишини беради.

Вахоланки азометин бўёқларининг ҳосил бўлишининг худди шундай

реакциялари хатто 2-3 соат давомида қиздирилганда ҳам охиригача
бормайди.

Таъсир этувчи модда миқдорининг меёрини аниқлаш учун

спектрофотометрик

усулнинг

мақсадга

муофиқлиги

усулнинг

меъёрлаштирилган доира чегарасида осон қайтарувчанлиги, аниқлиги ва
тўғрилигини яна бир бор исботлайди.

Аскорбин кислотасини изоникотин кислотаси гидрозидлари билан

аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш

Аскорбин кислотасининг изоникотин кислотаси гидрозидлари билан

таклиф этилаётган бирикиш реакцияси азометин бўёқларини ҳосил бўлиши
билан мумкиндир. Олинган бирикманинг мўтадил чиқиши билан борадиган
реакциянинг тўғри келадиган шароитини танлаш қийиндир. Азометин
бўёқларини ҳосил бўлиш реакциясини баъзи изланишлар натижасида
топилди: реакциясига киришувчи моддалар нисбати; фурфурол ва
гидразиднинг мўътадил концентрациялари; реакциянинг рН қийматларининг
чегара оралиқлари; рангли бирикмаларнинг барқарорлиги; кўринадиган
сохадаги азометин бўёқларининг спектрлари; моддаларни аниқлаш
чегаралари. рН 2,5 дан то 4,0 гача бўлганда турғун сариқ рангдаги эритмалар
азометин бўёқлари ҳосил бўлади. Фурфуролазин таркиби бирикадиган
гидразид

реактивининг

концентрациясини

танлашда

топилди.

Азометинларнинг ҳосил бўлиши реакциясида аскорбин кислотасини аниқлаш


background image

33

чегараси 0,4 мг/мл ни ташкил этди. Шифф асослари сариқ рангда бўлиб, улар
тегишлича, спектрнинг кўринадиган сохасида қолдиқ ютилишга эга.

Бундай холларда бу бирикмалар кўринадиганга яқин сохада жадвал

ютиш максимумини беради. Тахлил учун максимал ютилиши тўлқин
узунлигини танлашда аниқланувчи модда концентрациясининг сохасини
эътиборда тутиш керак. Спектрни ўлчашда таққослаш учун эритувчи ўрнига
реагент эритмаси ишлатилади. Энг юқори ютилиш 350нм да бўлиб бунда
рангли бирикманинг реагентга нисбатан ўлчанувчи ютилиш фарқи эътиборга
олинади.

Эритмадаги изоникотин кислотасининг гидразиди концентрацияси ва

қатлам қалинлигига азометин бўёқларининг нур ютиш катталигининг тўғри
чизиқли боғлиқлиги ўрганилди.

Боғликликни баъзи эхтимоллик билан акс эттирувчи экспериментал

нуқталар бўйича қурилган регрессия тенгламасининг кўриниши қуйидагича
у=0,163+0,0279х. Усулнинг тўғрилиги 9 та аниқлаш мисолида баҳоланди
(яъни, меъёрий хужжатларда белгиланган аналитик соха чегараларида 3 та
концентрация учун 3та аниқлаш).

Усулни ишлаб чиқиш жараёнида миқдорий тахлил усулининг

ишончлилик хусусияти учун қайтарувчанлик аниқланади.

Валидациянинг бу параметрининг ифодаси ҳақида стандарт четланиш

катталиги, вариация коэффициентлари ва ишончлилик чегаралари бўйича
мухокама қилинади.

РР витаминини цианин бўёқларини ҳосил қилиши реакцияси

бўйича аниқлаш усулини ишлаб чиқиш

РР витаминини фотометрик аниқлаш усули молекуладаги пиридин

халқасининг глутакон альдегидигача парчаланиши ва глутакон
алъдегидининг турли бирикувчи реагентлар (фаол метилен гурухини
сақловчи моддалар) билан конденсацияланиши реакциясига асосланган.
Рангли бирикмалар ҳосил бўлишининг мўътадил шароитини танлашда
метилен гурухли органик моддалар орасидан бирикувчи реагентни танлаш
катта аҳамиятга эга. Пиридин-3-карбон кислоталарининг тиобарбитур
кислотаси билан реакцияси махсулотларининг ёрқин ранги тўлқин
узунликларнинг тор доирасида нур ютишига асослангандир. рН 2,0-3,0
нордон шароитдаги рангли бирикмалар ҳосил бўлишининг биринчи босқичи
пиридин халқасининг глутакон альдегидигача парчаланишини ва кейинчалик
иккинчи босқичи органик реагентлар билан боғлиқ ҳолда водород
ионларининг концентрациясига сезгир бўлган рангли бирикмаларнинг ҳосил
бўлишини ўз ичига олади. Реакция мухитини ўлчашда нур ютиш чизиғининг
ўзгариши содир бўлади. Эритмаларнинг тўлқин узунлиги сохасидаги энг кўп
ютиши цианин бўёқларининг нур ютиши спектрал хусусияти билан
белгиланади. Спектрал хусусият оптик зичликнинг тўлқин узунлигига
боғлиқлигини кўрсатади. Реакция махсулотининг оптик зичлиги 520нм
тўлқин узунликда ўлчанади.

Шундай қилиб, биринчи марта ишлаб чиқилган усул никотин кислота

хосилаларини цианин бўёқларини ҳосил бўлиши реакциясига асосланиб, у


background image

34

идентификация ва миқдорини аниқлаш учун тиобарбитур кислотасини
ишлатишга имкон беради.

Реакциянинг мўътадил шароитлари (эритувчилар табиатининг таъсири,

парчаланиш, бирикиш реакцияси шароитини танлаш, ютиш спектрини олиш,
моддаларни аниқлаш чегаралари, реагентларининг моляр нисбатлари) энг
обектив маълумотларни таъминлайди. Бу маълумотлар β-пиридин
хосилалари гурухи учун олинган цианин бўёқлари таркибининг турғунлиги
ҳақида хукм чиқаришга имкон беради.

ХУЛОСА

Асосий хулосалар

:

1. β-лактамидларнинг изомерланиши ва махсулотларнинг структур

ўзгаришлари ва кейинчалик электрофил гурухларнинг киритилишининг
қуйидаги қонуниятлари аниқланди:
а) пенициллин кислотасининг мезомер анионига роданопиридин хлориднинг
электрофил бирикиши реакциянинг биринчи босқичида содир бўлади;
(кечади)
б) НКДЭ пиридин ҳалқасининг ПГА гача парчаланиши цианин бўёқларини
ҳосил бўлиши реакциясининг кейинги босқичида содир бўлади;
в) учинчи босқичда ПГА оралиқ махсулот пенициллен кислотасининг
молекуласи билан конденсацияланади.

2. β-лактамидларнинг реакцион хоссасини сифат даражасида аниқлаш

учун ўринбосарларнинг ўзаро таъсири натижасида пенициллин кислотаси
молекуласида электрон зичликнинг қайта тақсимланиши кўрсатилди.
Бензилпенициллиннинг

натрийли

тузи,

пенициллен

кислотасининг

бошланғич моддалари реакцияга киришувчи ПГА моддаси ва цианин
бўёқларини ҳосил бўлиши реакция махсулотларининг ЯМР ва ПМР
спектрлари тахлили натижаларининг изохланиши олиб борилди. Бу
кўрилаётган барча бирикмаларнинг индивидуаллиги ҳақида, реакция
махсулоти молекуласидан иккала бошланғич моддаларнинг асосий структур
(тузилиши) элементларининг мавжудлиги ва моддалар орасида кимёвий
ўзаро таъсир натижасида янги структур (тузилиш) элементларининг пайдо
бўлиши ҳақида гувох беради. Охиргиси реакция махсулотининг ИҚ-спектрал
тахлили асосида қилинган хулосаларни тасдиқлайди.

3. ЮҚХ усуллари ёрдамида пенициллин ва цефалоспорин

антибиотикларини ажратилди, ЮҚХ ёрдамида пенилл, пенициллен
кислоталари, дезацетил хосила, лактони индентификация қилинди ва ПГА
реагентини хроматографик тадқиқотларда ишлатилишнинг хусусийлиги ва
истиқболи исботланди.

4. Цианин бўёқларини ҳосил бўлиши реакциясининг ўтишининг

шароитлари

мўътадиллаштирилди:

текширилаётган

эритмаларнинг

концентрацияси, турли концентрациядаги цианин бўёқларининг максимал
ютиши, компонентларнинг 0,356 10

-4

М умумий концентрациядаги

бензилпенициллиннинг натрийли тузи ва ПГА нинг моляр нисбатдаги
цианин бўёғининг таркиби. Бензилпенициллининг натрийли тузи,


background image

35

амоксициллиннинг натрийли тузи, ампициллин уч гидрат, цефазолиннинг
натрийли тузи, цефалексиннинг натрийли тузи, цефтриаксон натрийли
тузининг тегишли дори моддалари учун нернстов бурчакли коэффициенти
билан чизиқли боғланиши (градуирли чизма) ўрганилди.

5. Цианин бўёқларининг ҳосил бўлишига асосланган спектрофотометрик

миқдорий аниқлаш усуллари ишлаб чиқилди: кукундаги инъекция учун
бензилпенициллиннинг натрийли ва калийли тузлари; 0,25г таблеткалардаги
ампициллин уч гидрат; амоксициллин уч гидрат таблеткаларда Амоксилов
625 мг, Амоксилов 375 мг, Амоксилов 156,25 мг/5мл кукунда орал суспензия
тайёрлаш учун; ампициллиннинг натрийли тузи инъекция учун кукунда;
феноксипенициллин таблеткаларда; экстенициллин инъекция учун кукунда;
“Бициллин-3 КМП” инъекция учун кукунда; “Бициллин-5 КМП” инъекция
учун кукунда; цефазолиннинг натрийли тузи инъекция учун кукунда,
цефалексина капсулада, цефаклора кукунда инъекция учун, цефамандол
нафат, цефтриаксона натрийли тузи, цефуроксим кукунда инъекция учун,
цефотаксим натрийли тузи кукунда, цефтазидим инъекция учун, цефоперазон
кукунда инъекций учун, левомицетин таблеткаларда, «Левомеколь»
суртмаси.

6. Турли хил табак, шунингдек барглар ва сигареталарда миқдорий

тахлил усуллари ёрдамида никотиннинг нисбий миқдори топилди. Никотин
миқдори бўйича таққослаш маълумотлари келтирилди (“Қозоғистон”
табаки): титраш усули-1,41%, стандарт усул-0,93%, экспресс-усул-0,98%
кремневольфрам кислотаси билан чўктириш усули-0,91%

7. Капиллар ГСХ усулида ички стандартлар-метилстеарат ва

тетракозандан фойдаланиб, аниқланувчи нисбий ушланиш вақтлари асосида
табакнинг асосий ва минор компонентлари индентификация қилинди ва
никотиннинг ишчи стандарт (андоза) намунаси билан солиштирилди.
Метил-стерат ва тетракозандан аввал олий гурух алкалоидларини ажратишда
ички стандарт сифатида фойдаланилган эди. Ажралувчи бирикмалар
молекуласининг тузилиши билан масс-спектрдаги уларнинг ушланиш вақти
ўртасидаги корреляцияси аниқланди.

8. Никотин метаболитларини биологик суюқликлардаги асос хоссали

моддаларни (пиридин халқаси бўйича оксидланишга учрамаган) ажратиб
аниқлашнинг фотометрик усули ишлаб чиқилди.

Экспериментал тадқиқотлар билан исботланди: пешобда никотин ва

унинг метаболитлари йиғиндиси аниқланган ва у 57,56%ни ташкил этади;
ушбу усул ёрдамида қондаги никотиннинг юқори концентрацияси ва унинг
метаболитлари йиғиндиси 5 минутдан сўнг 2,26.10

-3

мкг/мл концентрацияни

ташкил этганлиги аниқланган. Бензилпенициллин бензатиннинг чинлигини
белгилаш ва миқдорини биологик суюқликларда ЮССХ ва спектрометрик
усулларида аниқлаш таклиф этилди.

9. Турли дори шакллардаги С витамини миқдорини аниқлаш усуллари

валидация қилинди. Текширилувчи ва реакцияга киришувчи моддаларнинг
(фурфурол ва ацетамид) 2:1 даги нисбатларига изополяр сериялар усулида


background image

36

эришилди, яъни азометин бўёқларини ҳосил бўлиши реакцияси учун
мўътадил шароитларда кечиши ушбу нисбат энг мўътадил ҳисобланади.

Турли дори шакллардаги реакцияга киришувчи моддаларнинг 1:2 моляр

нисбатдаги ва аскорбин кислотасининг 0,583*10

-4

М концентрациядаги

мўътадил таркибли аскорбин кислотасининг изоникотин кислотаси
гидразидлари билан аниқлашнинг фотоколориметрик усули ишлаб чиқилди.

Диссертация

натижаларини

ишлатиши

бўйича

тавсиялар

.

Диссертациянинг асосий хулосалари ва назарий фикрлари (қоидалари) ўқув
жараёнини такомиллаштиришда талаб қилиниши мумкин. Диссертациянинг
баъзи хулосалари ва қоидалари (фикрлари) дан фармацевтик фанни
ўрганишда фойдаланиш мумкин.

Цианин бўёқларини ҳосил бўлиши реакциясининг кимёси асосланди,

реакция кетишининг қоидалари аниқланиди ва очиб берилди. Таклиф
этилаётган усулларни амалий мисолларда беталкамидларнинг фармацевтик
тахлил усулларини мукаммаллаштириш бўйича тавсиялар келтирилди.
Диссертацион ишнинг илмий тахлили асосида тахлил усулларининг
тўғрилиги, сезгирлиги ва аниқлигини кўтариш сохасидаги тадқиқотларнинг
истиқболли йўналишлари шакллантирилди.

Хулосаларнинг

йиғинди

ишлаб

чиқилган

усуллар

бўйича

тадқиқотларнинг назарий ва методологик асосларига негиз солади, уларнинг
амалий

натижалари

амалдаги

лабораторияларнинг

сертификацион

тадқиқотлар сохасига жорий қилинган.

















background image

37

НАШР ЭТИЛГАН ИЛМИЙ ИШЛАР РЎЙХАТИ

Диссертация мавзуси бўйича қуйидаги ишлар нашр этилган:
а) мақолалар:

1.

Бошкаева А.К. Применение линейной аппроксимации методом

наименьших квадратов в фотометрии // Kimyo va farmatsiva. – Ташкент, 1999.
– № 6. – С. 6-8.

2.

Бошкаева А.К. Применение реакций образования полиметиновых и

азометиновых красителей в анализе биологически активных веществ // Фарм.
бюл. – Алматы, 2001. – № 6/7. – С. 33-35.

3.

Бошкаева А.К. Спектрофотометрический метод определения никотина в

сумме алкалоидов табака // Фарм. бюл. – Алматы, 2001. – № 1. – С. 46-48.

4.

Бошкаева А.К., Абдулхаирова Т.Д., Неклюдова Л.Л. Определение

никотина в сумме алкалоидов табака водно-кислотным методом // Вестн.
КазНМУ. – Алматы, 2001. – № 14 (4). – С. 108-109.

5.

Бошкаева А.К., Абдуллаева А.Ш. Хроматографическое разделение

лекарственных соединений на тонком слое сорбента // Вестн. КазНМУ. –
Алматы, 2001. – № 14 (4). – С. 114-115.

6.

Бошкаева А.К. Разработка способов определения бензатин

бензилпенициллина в биологических жидкостях организма // Вестн.
КазНМУ. – Алматы, 2006. – Приложение № 2. – С. 76.

7.

Бошкаева

А.К.

Фотометрическое

определение

производных

β-пиридина синтетического происхождения с применением реакции
образования полиметиновых красителей // Вопр. морфологии и клиники. –
Алматы, 2002. – вып. 7. – С. 364-365.

8.

Бошкаева А.К. Определение биологически активных веществ по

физиологически активной части молекулы // Фарм. бюл. – Алматы, 2000. –
№ 11. – С. 34-35.

9.

Бошкаева А.К. Регрессионный анализ для применения в области

фотометрических методов определения антибиотиков // Вопр. морфологии и
клиники. – Алматы, 2003. – вып. 9. – С. 48-53.

10.

Бошкаева А.К., Бегалиев Б. Никотин в растениях табака и «наса» –

Nicotiana rustica // Поиск. – Алматы, 2004. – № 3. – С. 102-105.

11.

Бошкаева А.К., Амангалиева З.К. Унифицированная методика

определения антибиотиков // Фармация Казахстана. – Алматы, 2004. – № 8 (39).
– С. 37-38.

12.

Бошкаева А.К. Совершенствование методик определения никотина //

Фармация Казахстана. – Алматы, 2004. – № 9 (40). – С. 32-33.

13.

Бошкаева

А.К.

Разработка

методик

определения

кислоты

аскорбиновой с применением реакции образования азометиновых красителей
// Фармация Казахстана. – Алматы, 2004. – № 12 (106). – С. 23-24.

14.

Биологические методы анализа лекарственных средств /Бейсенбеков

А.С., Бошкаева А.К., Икранбегийн Р., Бейсенбеков Н.А. // Фарм. бюл. –
Алматы, 2004. – № 9. – С. 30-32.

б) Авторлик гувохномалари ва ихтиро учун патентлар:


background image

38

1.

Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А., Бошкаева А.К.. Способ

количественного определения алкалоидов табака: Предварит.патент № 4062.-
Алматы, 1996. – С. 1 – 7.

2.

Бошкаева

А.К.

Способ

количественного

определения

бензилпенициллина натрия: Предварит. патент № 13187. – Алматы, 2003. – С.
1-3.

в) Илмий асарлар тўпламида нашр қилинган мақолалар, мақола қисқача

матнлари::

1.

Определение производных

-пиридина

на основе реакции

образования полиметиновых красителей /Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А.,
Бошкаева А.К., Саякова Г.М. // Матер. 3-й Междун. конф. студентов и
молодых ученых. 24-26 апреля 1996. – Бишкек, 1996. – С. 32-33.

2.

Бошкаева А.К. Переход Государственной фармакопеи ХI издания с

нормальной

концентрацией

титрованных

растворов

на

молярную

концентрацию // Матер. Междун. конф. «Медицина и образование в 21 веке»,
посвящ. 70-летию КазГМУ .24-25 мая, 2001г. – Алматы, 2001. – С. 322-323.

3.

Бошкаева А.К. Методы фотометрического определения беталактамов

// Матер. науч.-практ. конф. молодых ученых «Медицинская наука на рубеже
XXI века», 25 мая 2002. – Алматы, 2002. – С. 144-147.

4.

Бейсенбеков А.С., Бошкаева А.К. Применение реакции образования

полиметиновых красителей в анализе биологически активных препаратов //
Матер. юбилейной конф. посвящ. 60-летию Высш. фарм. образования в
Азербайджане. – Баку, 1999. – С. 98-102.

5.

Бейсенбеков

А.С.,

Бошкаева

А.К.,

Амангалиева

З.К.

Спектрофотометрический метод определения никотина // Вопр. фармации:
Сб. тр. КазГМУ. – Алматы, 1998. – С. 79-85.

6.

Фотометрическое определение суммы метаболитов никотина в

биологических жидкостях / Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А., Бошкаева А.К.,
Нысанбаева Ж. // Вопр. фармации: Сб. тр. КазГМУ. – Алматы, 1998. –
С. 53-56.

7.

Бошкаева А.К. Статистические методы построения, преобразования

оценки зависимостей по экспериментальным данным. Уравнение регрессии:
Метод. указания. – Алматы: КазГМУ им. С.Д. Асфендиярова, 2003. – 19 с.















background image

39

Фармацевтика фанлари доктори илмий даражасига талабгор

А.К. Бошкаеванинг 15.00.02 – Фармацевтик кимё ва фармакогнозия

ихтисослиги бўйича “Антибиотиклар, алкалоидлар ва витаминлар сақловчи

айрим препаратлар тахлилининг умумлаштирилган усулларини яратиш”

мавзусидаги диссертациянинг

қисқача мазмуни

Таянч сўзлар:

антибиотиклар, никотин, беталактамидлар, цианинли

бўёқлар, азометинли бўёқлар, Шифф асоси, биологик суюқликлар,
газсуюқлик

хроматографияси,

юқори

самарадорли

хроматография,

юпқақаватли

хроматография,

спектрли

тавсифнома,

инфрақизилли

спектроскопия, ядро-магнитли резонанс, протон-магнитли резонанс,
диальдегидли глутаконнинг ҳосилалари, спектрофотометрия, гидролиз.

Тадқиқот объектлари:

доривор препаратлар, турли хил ишлаб

чиқарувчи фирмаларнинг субстанциялари ва ишчи стандарт намуналари –
пенициллин гуруҳи, цефалоспорин ва унинг ҳосилалари, аромат қаторидаги
антибиоктиклар, пиридин алкалоидлари (табак), синтетик табиатли пиридин
ҳосилалари гуруҳи, С гурухидаги витаминлар.

Ишнинг мақсади:

Айрим антибиотиклар, алкалоидлар ва витаминлар

молекулаларидаги физиологик фаол қисми бўйича физик-кимёвий аниқлаш
усулларини такомиллаштириш ва яратиш.

Тадқиқот

усули:

Физик-кимёвий

тадқиқотлар

UR-20

ИК-

спектрофотометрда, Varian VXR-300 (300 мгц) спектрометрда; “GC-17A”
хроматографда Шимадзу фирмаси (Япония); “Clarus 500” хроматографда
Перкин Эльмер фирмаси (АҚШ); “ГХ” хроматографда “Agilent” фирмаси
(АҚШ); СФ 46 ЛОМО спектрофотометрда; якка нурли автоматик, 190-1100
нм спектр диапозонида, СФ-56 спектрофометрда; 150 М рН-метрда олиб
борилди.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Мавжуд илмий

маълумотларни умумлаштирган ҳолда хромоген реакцияларига мансуб
цианинли бўёқлар ҳосил бўлиш реакциясининг назарий аспектлари
сезиларли даражада кенгайтирилди. Биринчи марта пенициллинли ва
цефалоспоринли антибиотикларни кислотали гидролиз маҳсулотлари ва
кейинчалик глутаконли диальдегид бирлашмалари иштирокида ҳосил
бўлиши ва уларни реакция химизмлари кўриб чиқилди. Хроматографияли
тадқиқотларда

беталактамидларнинг

гидролитик

парчаланиш

маҳсулотларини идентификация қилиш учун реакциялардан амалиётда
қўлланиши кўриб чиқилди.

Биринчи марта кузатилаётган спектрларда ўзига хос белгилари

тасдиқланган ҳолда ЯМР ва ПМР-спектрлари бўйича бензилпенциллин
натрийнинг чинлигини аниқлаш усуллари таклиф этилди; цианин
бўёқларнинг ҳосил бўлиш реакция маҳсулотларини ЯМР ва ПМР-
спектроскопия усулларида тадқиқотларни тасдиқлаш учун олиб борилди.

Шу билан бирга цианинли β-лактамид маҳсулоти билан ПГА ни ИК-

спектроскопия усулида идентификация қилинди. Кимёвий жиҳатдан муҳим


background image

40

ҳисобланган гетероциклик ва аромат қаторидаги антибиотикларни, “С” ва
“РР” гуруҳидаги витаминларни, асосан табак алкалоидларининг намоёндаси
бўлган пиридин алкалоидларини цианин ва азометин бўёқларини ҳосил
бўлишига асосланган аниқлаш усуллари яратилди.

Биринчи марта фармацевтика амалиётида ички стандартлардан

(метилстеарат ва тетракозан) фойдаланиб, асосий алкалоидни миқдоран
аниқлаш ва иденфикация қилиш мақсадида никотин миқдорини турли хил
физик-кимёвий усуллардан (ГСХ, цианин бўёғининг ҳосил бўлишига
асосланган спектрофотометрик усуллар) фойдаланиб аниқлаш усуллари
ишлаб чиқилди.

Цианин бўёқлари ҳосил бўлиш реакциясига асосланган таҳлилни ЮССХ

ва СФ усулларида метаболитлар йиғиндисини аниқлаш учун ишлаб чиқилди;
никотин метаболитларини қайта-қайта экстракция қилиб асосий хоссали
моддани ажратиб олгандан сўнг биосуюқликларда аниқлаш учун
спектрофотометрда аниқлаш усули таклиф этилди.

Аскорбин кислотани бирламчи амидлар ва изоникотин кислотани

гидразиди

билан

гиролитли

парчаланиш

тадқиқот

натижалари

умумлаштирилди, ҳамда азометинли бўёқлар ҳосил бўлиши тасдиқланди.

Амалий аҳамияти:

Тадқиқот натижалари кимёвий тузилиши бир хил

бўлган доривор моддаларни стандартлашни меъёрий захираларини
такомиллаштиришни, физиологик фаол молекула қисми бўйича аниқлаш
усулларини яратишни, доривор модда сифатида ишлатиладиган биологик
фаол бирикмаларнинг таҳлилини услубий ва илмий асосларини таъминлайди.

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

Муҳим бўлиб

ҳисобланган физиологик фаол доривор моддаларнинг сифатини аниқлашда
қўллаш нисбатан лаборатория шароитида қулай ва осон бўлган физик-
кимёвий усулларга асосланган усулларни танлаш ва умумлаштириш
натижасида бўлиши мумкин бўлган ёки бўлмаган йўналишларни тизимли
аниқлаш имкониятини очди. Диссертация ишида келтирилган натижаларга
биноан, органик бирикмалар молекуласининг структурали фрагментини
тасдиқлаш мақсадида ҳамда алкалоидлар, антибиотиклар ва витаминлар
гуруҳидаги доривор моддаларни сифатини баҳолаш ўсимлик табиатли айрим
объектларни тўлиқ таҳлил қилиш ва керакли биологик суюқларда уларни
топиш ва аниқлаш учун усулларни қўллаш масалаларига хаққоний
ёндошшиш мумкин бўлади.

Қўлланиш соҳаси:

Асосан диссертацияда цианинли ва азометинли

бўёқлар ҳосил бўлиш реакцияларидан фойдаланишнинг илмий-назарий
аспектлари яратилган бўлиб, амалий тадқиқот натижалари доривор модда
сифатида ишлатиладиган биологик фаол бирикмаларнинг сифатини назорат
қилиш соҳасидаги маълум бир ютуқлар тарзида тавсия қилинади.






background image

41

Р Е З Ю М Е

диссертации Бошкаевой Асыл Кенесовны на тему

«Разработка унифицированных методик в анализе некоторых антибиотиков,

алкалоидов и витаминных препаратов»

на соискание ученой степени доктора фармацевтических наук

по специальности 15.00.02 – Фармацевтическая химия и фармакогнозия

Ключевые слова:

антибиотики, никотин, беталактамиды, цианиновые

красители, азометиновые красители, основания Шиффа, биологические

жидкости,

газожидкостная

хроматография,

высокоэффективная

хроматография, тонкослойная хроматография, спектральная характеристика,

инфракрасная спектроскопия, ядерно-магнитный резонанс, протонно-

магнитный

резонанс,

производное

глутаконового

диальдегида,

спектрофотометрия, гидролиз.

Объекты исследования:

лекарственные препараты, субстанции и

рабочие стандартные образцы разных фирм-изготовителей, стран-

производителей – группа пенициллинов, цефалоспорины и их производные,

антибиотики ароматического ряда, алкалоиды пиридина (табака), группа

производных пиридина синтетического происхождения, витамины группы С.

Цель работы: р

азработка и совершенствование физико-химических

методов определения некоторых антибиотиков, алкалоидов и витаминов по

физиологически активной части молекулы.

Метод исследования:

физико-химические исследования проводили с

использованием ИК-спектрофотометра UR-20, спектрометра Varian VXR-300

(300 мгц); хроматографа «GC-17 А», фирмы Шимадзу (Япония);

хроматографа – «Clarus 500» фирмы Перкин Эльмер (США); хроматографа –

ГХ» фирмы «Agilent» (США); спектрофотометра СФ 46 ЛОМО;

спектрофотометра СФ-56, автоматический однолучевой, спектральный

диапазон – 190-1100 нм; рН-метра 150 М.

Полученные результаты и их новизна:

существенно расширяются

теоретические аспекты химизма реакций образования цианиновых

красителей с обобщением потенциала располагаемых научных сведений,

относящихся к хромогенным реакциям. Впервые рассматривается химизм

реакции образования цианиновых красителей с применением ее для

идентификации пенициллиновых и цефалоспориновых антибиотиков по

продуктам кислотного гидролиза и дальнейшего сочетания их с производным

глутаконового диальдегида. Рассматривается практическое применение

реакций для идентификации продуктов гидролитического распада

беталактамидов в хроматографических исследованиях.

Впервые предлагается способ установления подлинности

бензилпенициллина натрия по ЯМР- и ПМР-спектрам, которая подтверждается

наиболее характерными сигналами наблюдаемых спектров; для подтверждения

продуктов реакции образования цианиновых красителей проводятся

исследования методами ЯМР- и ПМР-спектроскопий, а также

идентифицируется продукт цианинового красителя β-лактамидов с ПГА


background image

42

методом ИК-спектроскопии.

Разрабатываются методики для определения важных в химическом

отношении антибиотиков гетероциклического и ароматического ряда,

витаминов, групп «С» и «РР» и алкалоидов пиридина, представленные, в

основном, алкалоидами табака, основанные на использовании хромогенных

реакций: реакций образования цианиновых красителей и образования

азометиновых красителей.

Впервые разрабатываются различные способы использования физико-

химических методов (методы ГЖХ, спектрофотометрические методы,

основанные на реакции образования цианиновых красителей) для

определения никотина с целью идентификации и количественного

определения содержания основного алкалоида с применением внутренних

стандартов (метилстеарата и тетракозана), представляющих практический

интерес для фармацевтического анализа алкалоидов пиридина.

Разрабатываются методики обнаружения суммы метаболитов с

использованием методов ВЭЖХ и СФ анализа, основанным на реакции

образования цианиновых красителей; спектрофотометрический метод

предлагается для определения метаболитов никотина в биологических

жидкостях после многократного экстрагирования, с изолированием веществ

основного характера (не подвергнувшиеся окислению по пиридиновому

кольцу).

Обобщаются результаты исследований по сочетанию продуктов

гидролитического расщепления кислоты аскорбиновой с первичными

амидами и с гидразидом изоникотиновой кислоты, подтверждающие

образование азометиновых красителей.

Практическая значимость: р

езультаты исследования позволяют

обеспечить научную и методологическую основу для анализа биологически

активных соединений, применяемых в качестве лекарственных веществ,

разработать методы определения их по физиологически активной части

молекулы и совершенствовать нормативную базу по стандартизации

идентичных по химическому строению лекарственных веществ. Основные

выводы и теоретические положения диссертации могут быть востребованы

при совершенствовании учебного процесса.

Степень внедрения и экономическая эффективность: в

ыбор и

унификация на основе физико-химических методов наиболее приемлемых и

воспроизводимых в условиях лабораторий методик позволяет системно

определять возможные и невозможные направления, для установления

качества важных в физиологически активном отношении лекарственных

средств. По результативным данным, представленным в работе, можно

объективно подходить к вопросам оценки качества лекарственных средств

группы антибиотиков, алкалоидов и витаминов с целью подтверждения

структурных фрагментов молекул органических соединений, полного

анализа некоторых объектов растительного происхождения и применить

методики, разработанные для целей обнаружения в соответствующих

биологических жидкостях.

Область применения: в

целом в диссертации

разработаны научные

теоретические аспекты применения реакций образования цианиновых и


background image

43

азометиновых красителей и практические результаты исследований,
представляющие определенное достижение в области контроля качества
биологически активных соединений, применяемых в качестве лекарственных
средств









































background image

44

R E S U M E

Thesis of Boshkaeva Asyl Kenesovna on the scientific degree competition of the

doctor of sciences (philosophy) in pharmacy, speciality 15.00.02 – Pharmaceutical

Chemistry and Pharmacognosy; subject: “Development of the unified methods for

analysis of some antibiotics, alkaloids and vitaminic preparations ”


Key words:

antibiotics, nicotine, β-lactamides, cyanic dyes, azomethine dyes,

Shiff’s bases, biological liquids, gas-liquid chromatography, high performance
chromatography, thin layer chromatography, spectral characteristics, IR-
spectroscopy, nuclear magnetic resonance (NMR), proton magnetic resonance
(PMR), glutaconic dialdehyde derivative, spectrophotometry, hydrolysis.

Subjects of the inquiry:

medicinal preparations, substances and working

standards of different firms-makers, countries-producers – penicillin group,
cephalosporins and their derivatives, antibiotics of aromatic series, pyridine alkaloids
(tobacco), group of pyridine derivatives of synthetic origin, C group vitamins.

Aim of the inquiry:

development and improvement of physical and chemical

methods for determination of some antibiotics, alkaloids and vitamins on
physiologically active part of molecule.

Method of the inquiry:

physical and chemical investigations have been

carried out with using IR- spectrophotometer UR-20; spectrometer Varian VXR-300;
chromatograph “GC-17 A”, firm Shimadzu (Japan); chromatograph “Clarus-500”,
firm Perkins Almar (USA); chromatograph “GH”, firm Agilent (USA);
spectrophotometer CF-46 ЛОМО; spectrophotometer CF-56, automatic monoradial,
spectral diapason – 190-1100 nm; pH-meter 150 m.

The results achieved and their novelty:

theoretical aspects of chemism of

reactions of the cyanic dyes formation with general conclusion of the given scientific
materials concerning chromogenic reactions are essentially enlarged. For the first
time we examined chemism of reaction of forming the cyanic dyes using it for
identification of penicillin and cephalosporin antibiotics according to products of
acidic hydrolysis and their further combination with glutaconic dialdehyde derivative.
Practical application of reactions for identification of products of hydrolytic decay of
β-lactamides in chromatographic research is considered.

For the first time is suggested the technique for determination of sodium

benzylpenicillin identity according to NMR- and PMR-spectra which is confirmed by
the most characteristic signals of the observed spectra; investigations by methods of
NMR- and PMR-spectroscopy have been carried out to confirm products of reaction
for formation of cyanic dyes and also identified the product of cyanic dyes of β-
lactamides with PGA by IR-spectroscopy.

The techniques have been developed for determination of chemically important

antibiotics of aromatic and heterocyclic series, vitamins of C- and PP-groups and
pyridine alkaloids which are presented mainly by tobacco alkaloids, based on using
chromogenic reactions of cyanic and azomethine dyes formation.

For the first time different ways have been developed for using physico-

chemical methods (GLS, spectrophotometry, based on the reaction of cyanic dyes


background image

45

formation) for determination of nicotine with the purpose of identification and assay
of the main alkaloid content using inner standard (methylstearat and tetracosene)
being of interest for pharmaceutical analysis of pyridine alkaloids.

The methods of discovering the metabolite sum by HPLC and SP analysis

based on reaction of forming the cyanic dyes were elaborated, spectrophotometry is
suggested to determine nicotine metabolites in biological liquids after repeated
extraction with isolation of the substances of the main character (which were not
undergone to oxidation on pyridine ring).

The results of investigations concerning a combination of the products of

ascorbic acid hydrolytic decomposition with primary amides and isonicotinic acid
hydrazid are summarized.

Practical value:

The results of our investigations allow to provide a scientific

and methodological base for analysis of biologically active compounds used as
medicinal agents, to develop techniques of their determination in accordance with
physiologically active part of molecule and to improve a normative base on
standardization of the identical medicinal substances. The main conclusions and
theoretical materials of the thesis can be used while improving an educational
process.

Degree of embed and economic effectivity:

the choice and unification based

on physical and chemical methods, the most acceptable and reproduced under
laboratory terms allow to determine possible and impossible directions for
establishment of quality of important physiologically active medicinal agents.

As a result of the performed investigations we can objectively approach to the

questions of quality evaluation of antibiotics, alkaloids and vitamins with the aim of
confirmation of structural fragments for organic compounds molecules, as well as for
complete analysis of some objects of plant origin and to apply the developed
techniques for appropriate biological liquids.

Sphere of usage:

in whole the thesis presents the developed scientific

theoretical aspects of application of the reactions for formation of cyanic and
azomethine dyes and practical results of investigations having definite
achievements in the field of quality control of biologically active compounds used
as drugs.

Библиографические ссылки

Бошкаева А.К. Применение линейной аппроксимации методом наименьших квадратов в фотометрии // Kimyo va farmatsiva. - Ташкент, 1999. -№6.-С. 6-8.

Бошкаева А.К. Применение реакций образования полиметиновых и азометиновых красителей в анализе биологически активных веществ И Фарм. бюл. - Алматы, 2001. - № 6/7. - С. 33-35.

Бошкаева А.К. Спектрофотометрический метод определения никотина в сумме алкалоидов табака // Фарм. бюл. - Алматы, 2001. - № 1. - С. 46-48.

Бошкаева А.К., Абдулхаирова Т.Д., Неклюдова Л.Л. Определение никотина в сумме алкалоидов табака водно-кислотным методом // Вести. КазНМУ. - Алматы, 2001. - № 14 (4). - С. 108-109.

Бошкаева А.К., Абдуллаева А.Ш. Хроматографическое разделение лекарственных соединений на тонком слое сорбента // Вести. КазНМУ. -Алматы, 2001.-№ 14 (4).-С. 114-115.

Бошкаева А.К. Разработка способов определения бензатин бензилпенициллина в биологических жидкостях организма // Вести. КазНМУ. - Алматы, 2006. - Приложение № 2. - С. 76.

Бошкаева А.К. Фотометрическое определение производных Р-пиридина синтетического происхождения с применением реакции образования полиметиновых красителей // Вопр. морфологии и клиники. -Алматы, 2002. - вып. 7. - С. 364-365.

Бошкаева А.К. Определение биологически активных веществ по физиологически активной части молекулы // Фарм. бюл. - Алматы, 2000. -№ 11.-С. 34-35.

Бошкаева А.К. Регрессионный анализ для применения в области фотометрических методов определения антибиотиков // Вопр. морфологии и клиники. - Алматы, 2003. - вып. 9. - С. 48-53.

Бошкаева А.К., Бегалиев Б. Никотин в растениях табака и «наса» -Nicotiana rustica // Поиск. - Алматы, 2004. -№3. - С. 102-105.

И. Бошкаева А.К., Амангалиева З.К. Унифицированная методика определения антибиотиков // Фармация Казахстана. - Алматы, 2004. - № 8 (39). -С. 37-38.

Бошкаева А.К. Совершенствование методик определения никотина // Фармация Казахстана. - Алматы, 2004. - № 9 (40). - С. 32-33.

Бошкаева А.К. Разработка методик определения кислоты аскорбиновой с применением реакции образования азометиновых красителей // Фармация Казахстана. - Алматы, 2004. - № 12 (106). - С. 23-24.

Биологические методы анализа лекарственных средств /Бейсенбеков А.С., Бошкаева А.К., Икранбегийн Р., Бейсенбеков Н.А. // Фарм. бюл. -Алматы, 2004. - № 9. - С. 30-32.б) Авторлик гувохномалари ва ихтиро учун патентлар:

Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А., Бошкаева А.К.. Способ количественного определения алкалоидов табака: Предварит.патент № 4062.-Алматы, 1996. - С. 1 - 7.

Бошкаева А.К. Способ количественного определения бензилпенициллина натрия: Предварит, патент № 13187. - Алматы, 2003. - С. 1-3. в) Илмий асарлар тўпламида нашр қилинган маколалар, макола кискача матнлари::

Определение производных Р-пиридина на основе реакции образования полиметиновых красителей /Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А., Бошкаева А.К., Саякова Г.М. // Матер. 3-й Междун. конф, студентов и молодых ученых. 24-26 апреля 1996. - Бишкек, 1996. - С. 32-33.

Бошкаева А.К. Переход Государственной фармакопеи XI издания с нормальной концентрацией титрованных растворов на молярную концентрацию // Матер. Междун. конф. «Медицина и образование в 21 веке», посвящ. 70-летию КазГМУ .24-25 мая, 2001г. - Алматы, 2001. - С. 322-323.

Бошкаева А.К. Методы фотометрического определения беталактамов И Матер, науч.-практ. конф, молодых ученых «Медицинская наука на рубеже XXI века», 25 мая 2002. - Алматы, 2002. - С. 144-147.

Бейсенбеков А.С., Бошкаева А.К. Применение реакции образования полиметиновых красителей в анализе биологически активных препаратов // Матер, юбилейной конф, посвящ. 60-летию Высш. фарм. образования в Азербайджане. - Баку, 1999. - С. 98-102.

Бейсенбеков А.С., Бошкаева А.К., Амангалиева З.К. Спектрофотометрический метод определения никотина // Вопр. фармации: Сб. тр. КазГМУ. - Алматы, 1998. - С. 79-85.

Фотометрическое определение суммы метаболитов никотина в биологических жидкостях / Бейсенбеков А.С., Жубаева Р.А., Бошкаева А.К., Нысанбаева Ж. // Вопр. фармации: Сб. тр. КазГМУ. - Алматы, 1998. -С. 53-56.

Бошкаева А.К. Статистические методы построения, преобразования оценки зависимостей по экспериментальным данным. Уравнение регрессии: Метод, указания. - Алматы: КазГМУ им. С.Д. Асфендиярова, 2003. - 19 с.