Авторы

  • Марета Ибрагимова
    Тошкент фармацевтика институти

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.43032

Ключевые слова:

манинил пероральные антидиабетические препараты изолирование из биологических объектов микрокристаллоскопия ТСХ ВЭЖХ УФ - спектрофотометрия ИКспектрофотометрия ПИ МС ТДПИС экстракция химикотоксикологический анализ

Аннотация

Объекты исследования: манинил, внутренние органы трупа (печень, почки, желудок с содержимым и др.) и биологические жидкости (кровь, моча, промывные воды желудка).
Цель работы: усовершенствование существующих и разработка новых современных методов анализа манинила при исследовании различных биологических объектов.
Методы исследования: изолирование манинила из различных объектов, экстракция, микрокристаллоскопия, ТСХ, ВЭЖХ, УФ-спектрофотометрия, ИК-спектрофотометрия, ПИ/МС, ТДПИС.
Полученные результаты и их новизна: разработаны и рекомендованы чувствительные методы анализа манинила, позволяющие обнаруживать и определять манинил в различных биологических объектах. Рекомендованные методы апробированы в опытах на лабораторных животных и на экспертном материале.
Практическая значимость: разработанные методики легли в основу создания двух методических рекомендаций по выделению и анализу манинила из биологических объектов, которые направлены в судебнохимические и клинические биохимические лаборатории Республики Узбекистан.
Степень внедрения и экономическая эффективность: разработанные методические рекомендации по анализу манинила внедрены в практику судебно-химических отделов бюро судебно-медицинской экспертизы Республики и областей Узбекистана, в биохимические лаборатории НИИ эндокринологии М3 РУз, а также в учебный процесс на кафедре токсикологической химии Ташкентского фармацевтического института. Эти рекомендации сокращают рабочее время и затраты на проведение судебно-химических исследований на манинил.
Область применения: токсикологические, судебно-химические, криминалистические, биохимические и контрольно-аналитические лаборатории.


background image

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ

ВАЗИРЛИГИ

ТОШКЕНТ ФАРМАЦЕВТИКА ИНСТИТУТИ

Қўлёзма қуқуқида

УДК 615.07.615.099.07:547.583.2



ИБРАГИМОВА Марета Мухарбековна





МАНИНИЛНИНГ ЯНГИ ТАҲЛИЛ УСУЛЛАРИНИ ЯРАТИШ ВА

УЛАРНИ БИОЛОГИК ОБЬЕКТЛАР КИМЁ

-

ТОКСИКОЛОГИК

ТЕКШИРУВЛАРИДА ҚЎЛЛАШ


15.00.02 -

фармацевтик кимё ва фармакогнозия



Фармацевтика фанлари номзоди илмий даражасини

олиш учун диссертация



АВТОРЕФЕРАТИ





Тошкент

-2007


background image

2

Иш Тошкент фармацевтика

институти ва Тошкент шаҳар

Соғлиқни

сақлаш Бош бошқармаси суд

-

тиббий экспертиза бюросида бажарилган


Илмий раҳбар:

фармацевтика фанлари номзоди, профессор

Икромов Латиф Тўлаганович


Расмий оппонентлар:

фармацевтика фанлари доктори, профессор

Комилов Хўжаасрор Маъсудович

кимё фанлари номзоди

Дўсматов Азиз Файзаматович

Етакчи ташкилот:

Ўзбекистон Республикаси Адлия

Вазирлигининг

Х.Сулаймонова номли

суд

-

экспертиза Маркази



Ҳимоя Тошкент Фармацевтика институти ҳузуридаги Д

. 087.12.01

ихтисослашган кенгашнинг 2007 йил “

____________

соат

___

“да

ўтадиган

мажлисида бўлади. Манзил: Тошкент шаҳри, Ойбек кўчаси, 45 уй.


Диссертация билан Тошкент Фармацевтика институти кутубхонасида

танишиш мумкин



Автореферат 2007 йил “

да тарқатилди.







Д

.

087.12.01 ихтисослашган кенгаш

илмий котиби, фармацевтика фанлари

доктори,

профессор

М.А.Тожиев


background image

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Ишнинг долзарблиги

.

Ҳозирги замон тиббиётида қўлланилаётган

кўпдан

-

кўп

фармацевтик препаратлар ўзларининг тузилишлари жиҳатидан

турли кимё синфларига мансубдирлар.

Бу препаратлар терапевтик дозаларда

берилганда организмда касаллик натижасида бузилган функцияларни ўз

ҳолатига келтирган ҳолда

,

айрим шароитларда

(

юқори дозада қабул қилиш,

организм ҳолатига қараб ва бошқалар

)

эса одам ва ҳайвонларда

ноҳуш

ҳолатларни чақириши мумкин.

Улар организмда бўладиган ҳаёт учун

керакли функцияларни

бузиб

,

патологик ўзгаришларга,айрим ҳолларда

ўлимга олиб

келиши ҳам мумкин.

Статистик маълумотларга

қараганда

ўлимга сабаб бўлган

ўткир заҳарланиш ҳолатлари умумий заҳарланишнинг

деярли

ярмини ташкил этади.

Эндокринология амалиётида кенг қўлланиладиган препаратлар

сирасига

манинилни киритиш мумкин,

у инсулинга боғлиқ бўлмаган диабет

беморлигида бизнинг ҳудудда ва хорижда

кенг

қўлланилмоқда.

Манинил

перорал антидиабетик препаратлардан

бўлиб, у сульфанил мочевина

унуми

ҳисобланади.

Препаратни биринчи бўлиб 1968 йилда Харьковдаги

Эндокринология илмий

-

текшириш институтида Т.Ф.Сисоева ва

Л.Н.Хлопаниналар синтезлаб

олганлар.

Манинил таблетка ҳолида

Германиянинг

“Берлин

-

Хеми АГ”

Фирмаси томонидан 1,75мг;

3,5мг ва 5мг

дозаларда ишлаб чиқарилади.

OCH

3

Cl

CO-NH-CH

2

-CH

2

SO

2

-NH-CO-NH

Кимёвий

номи:

N-[4-[2-(5-

Хлор

-2-

метоксибензамидо)

-

этил]

-

фенилсульфонил]

-N

/

-

циклогексилмочевина.

Унинг эмперик формуласи

С

23

Н

28

СIN

3

O

5

S, молекула

массаси

- 494,0.

Т

суюқ

- 172-174

о

С

.

Кейинги вақтларда ўткир ва ўлимга олиб борадиган

заҳарланиш

ҳолатларнинг сабабларига ташҳис қўйиш суд тиббиёти ва клиник амалиётда

долзарб масалаларга айланди.

Бу холатга мисол тариқасида манинилга

боғлиқ бўлган қуйидаги

ҳодисаларни кўрсатиш мумкин.

Охирги бир

неча

йил давомида Тошкент шаҳрининг суд

-

тиббий

экспертиза бюросига келтирилган

мурда материалларида,

реанимацияга

тушган кома ҳолатидаги касаллар

пешоби ва қонида манинилни аниқлаш

бўйича

сўровномалар келган

,

шунинг учун ҳам у тез

-

тез учраб турадиган

токсик моддалар сирасига мансуб бўлиб қолди.

Шу билан

бир қаторда айтиш

жоизки, манинил кимё

-

токсикологик жиҳатдан кам ўрганилган препаратлар

қаторига киради.


background image

4

Айрим муаллифлар уни кимё

-

токсикологик жихатдан ўрганишга қўл

урганлар,

лекин улар томонидан биологик объектларни текшириш учун

тавсия этилган усуллар етарлича асосланган эмас

,

чунончи манинилни

обьектдан ажратиш,

тахлил қилиш жараёнлари кўп вақтни

,

реактивларни

талаб қилади.

Муаллифлар биологик

обьектдан ажратиб олинган

манинилнинг чинлиги ва миқдорини аниқлаш учун кимёвий ва физик

кимёвий усулларни қўллаш имкониятларини аниқ ҳолда кўрсатмаганлар.

Улар томонидан тавсия этилган усул обьектдан етарли миқдорда манинилни

ажрата олмайди.Обьектдан ажратиб олинган манинилни соэкстрактив

моддалардан тозалаш усуллари келтирилган эмас. Манинилни биологик

обьектда сақланиш муддати ва унга таьсир этучи модда аҳамияти

ўрганилмаган. Тавсия этилган усуллар фақат биологик обьектга қўшилган

манинилни аниқлашга бағишланган бўлиб,

улар ҳайвонларга берилган

препаратни аниқлаш ва

айрим органларда йиғилишига бағишланган эмас.

Манинилни тиббиёт

амалиётида кенг қўлланиши ва унинг заҳарлик

хусусияти ва уни кимё

-

токсикологик нуқтаи назаридан тўлиқ

ўрганилмаганлигини ҳисобга олган ҳолда

,

биологик обьектларни манинил

учун таҳлил усулларини яратиш

ва суд

-

тиббий экспертиза масалаларини ҳал

қилиш айни диссертасияни яратишда

асос қилиб олинди

.

Муоммонинг ўрганилганлик даражаси

.

Ушбу диссертация

манинилни кимё

-

токсикологик жиҳатдан ўрганилган биринчи тугалланган

илмий текшириш иши деб ҳисобланади.

Диссертациянинг илмий тадқиқот ишлар режаси билан

боғлиқлиги

.

Диссертация Тошкент фармацевтика институтининиг тематик

илмий ишлар режаси асосида

токсикологик кимё кафедраси

ва Тошкент

шаҳар

суд

-

тиббий экспертиза бюроси суд

-

кимё лабораторияларида

бажарилган.

Тадқиқотнинг мақсади.

Мазкур ишнинг асосий мақсади манинилни

кимё

-

токсикологик нуқтаи назаридан ўрганиш ва олинган натижалар асосида

турли биологик обьектларни суд

-

кимё экспертизасидан ўтказиш ва даволаш

муассасалари лабораториялари учун методик тавсиялар ишлаб чиқиш.

Тадқиқот вазифалари.

Диссертация

режаси бўйича

мўлжалланган

мақсадларни амалга ошириш учун қуйидаги вазифаларни ҳал қилмоқлик

муҳим деб ҳисобланди

:

-

суд

-

кимё объектлари (мурданинг ички аъзолари, биологик

суюқликлари) таркибидаги манинил чинлигини аниқлашнинг янги

усулларини яратиш;

-

биологик объектлардаги кам миқдордаги манинил миқдорини аниқлаш

усулини

яратиш ёки бор усуллардан бирини танлаб олиш;

-

эритма таркибидаги манинилни

органик эритувчилар ёрдамида

экстракция

қилишда

айрим факторларнинг аҳамиятини ўрганиш;

-

заҳарли моддаларни мурдадан олинган объектлардан ажратиш учун

қўлланадиган

усулларни манинилга нисбатан ўрганиш

;


background image

5

-

биологик объектларда юз берадиган чириш жараёнининг манинил

сақланишига

ва бу жараёнга консервант этанол таъсирини ўрганиш;

-

тажриба ҳайвонларининг

аъзоларида манинилнинг тарқалиши

ва

шу

асосда заҳарланиш ҳолатлари

рўй берганда

қайси ички аъзолар

олиниши кераклиги

хақида тавсия бериш ва яратилган янги усулларни

қўллаш мумкинлигини исботлаш;

-

яратилган усуллар асосида Ўзбекистон Соғлиқни сақлаш вазирлигига

қарашли шаҳар ва вилоят суд

-

тиббий экспертиза бюроларига ва клиник

лабораторияларга методик тавсияномалар яратиш.

Тадқиқот обьекти

ва предмети

.

Текширилувчи объект сифатида

антидиабетик препарат манинил, текширилувчи предмет сифатида эса мурда

ички аъзолари (жигар,

буйрак,

ошқозон ва ичак)

ва биологик суюқликлар

(қон, пешоб, ошқозон ювиндилари)

ишлатилди

.

Тадқиқот усуллари

.

Манинилни кимё

-

токсикологик жиҳатдан

синчиклаб ўрганишда

кимёвий усуллар, юпқа қатламли

(ЮҚХ)

ва юқори

самарали

суюқлик хроматографик

(ЮССХ)

усуллари

,

ултрабинафша

(УБ)

,

инфра қизил (ИҚ

)

спектрофотометрия,

сирт ионизацияли масс

-

спектрометрия (СИ/МС) ва сирт

-

ионизацияга асосланган термодесорбция

спектроскопия

(СИТДС)

усуллари қўлланилди

.

Ҳимояга олиб чиқиладиган асосий натижалар

:

-

манинилни

биологик объектлар ва биосубстрактлардан ажратиб

олишнинг мўътадил шароитларини яратиш натижалари;

-

кимё

-

токсикологик тахлилларни олиб боришда манинил чинлигини

аниқлаш усулларини яратиш

натижалари

;

-

биологик объектдан ажратиб олинган манинил миқдорини аниқлаш

усулларини тавсия қилиш

натижалари

;

-

оддий

шароитда

биологик объект таркибида манинилнинг сақланиши

ва бу жараёнга этанолни консервант сифатида ишлатилиш натижалари;

-

тажриба ҳайвонлари

-

итларда манинилнинг ички

аъзолараро

тарқалишини

ўрганиш

натижалари

.

Илмий янгилиги

.

Манинил

кимё

-

токсикологик жиҳатдан илк бор

синчиклаб ўрганилди. Диссертация ишининг илмий янгиликлари

қуйидагилардан иборат

:

-

манинилни аниқлаш учун тавсия этилган кимёвий ва физик

-

кимёвий

усуллар биологик объектлар суд

-

кимё таҳлилини олиб бориш учун

яроқли

эканлиги кўрсатилган

;

-

суд

-

тиббий экспертиза объектларидаги манинилни аниқлаш учун сирт

ионизацияли масс

-

спектрометрия

ва сирт ионизацияга асосланган

термодесорбция спектроскопия усуллари биринчи марта тавсия

этилган;

-

спектрофотометрик ва юқори самарали суюқлик хроматография

усуллари манинил

чинлигини ва миқдорини аниқлаш учун

ҳар

томонлама ўрганилган

;


background image

6

-

манинилни

биологик объектлардан ажратишда

мўътадил шароитларни

тавсия

этиш

учун

уни

органик

эритувчилар

ёрдамида

экстракцияланиши

ва бу жараёнга айрим факторларнинг таъсири

ўрганиб чиқилган;

-

изланишлар натижасида манинилни мурда аъзолари ва улардан

олинган биосуюқликлардан ажратиб олишнинг мутадил шароитлари

тавсия этилган

;

-

тажриба хайвонларида манинилнинг турли органларга тарқалиши ва

уни оддий шароитда биологик объектларда сақланиши, ҳамда бу

жараёнга консервантнинг таъсири

,

ва манинил учун тавсия

этилган

усулларни суд

-

тиббий экспертиза амалиётида қўлланиш мумкинлиги

исботланган

.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

Манинилни биологик объектлардан ажратиб олиш, унинг чинлигини ва

миқдорини аниқлаш бўйича яратилган усуллар суд

-

кимё ва клиник био

-

кимё

лабораторияларида заҳарланиш ҳолатларини аниқлаш учун қўлланиши

мумкин.

Биологик

объектларда

манинилнинг

сақланиш

холатини

ўрганилганлиги, унга нисбатан суд

-

кимё таҳлилларини олиб боришда турли

муддатлар

ахамияти

ҳақида ахборот беради.

Манинилни кимё

-

токсикологик

нуқтаи

назардан чуқур ўрганишлик асосида олинган натижалар

бўйича

тиббиёт амалиётида қўллаш учун икки

методик тавсиянома чоп этилган

:

1)

«Об изолировании, обнаружении и определении манинила при судебно

-

химических исследованиях» (

2005

й.); 2) «Косвенная оценка метаболизма

глибенкламида при сахарном диабете

(2006

й

.).

Бу методик тавсияномалар

Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан

маъқулланган ва амалиёт учун рухсат этилган.

Тадқиқот натижаларини тадбиқ этилиши

. ЎзР

ССВ

-

лиги томонидан

тасдиқланган методик тавсиянома

- «

Об изолировании, обнаружении и

определении манинила при судебно

-

химических исследованиях

»

Республика

суд

-

тиббий экспертиза Бош бюроси томонидан барча вилоятларнинг

бюролар амалиётида қўллаш учун юборилган

. «

Косвенная оценка

метаболизма глибенкламида при сахарном диабете

»

номли методик

тавсиянома эса ЎзР

ССВ

-

лигига қарашли эндокринология илмий

-

текшириш

институти орқали био

-

кимё лаборатория амалиётида фойдаланиш учун

тавсия этилган.

Манинилни биологик объектлар ва биосубстратларда

аниқлаш

усуллари Тошкент фармацевтика институтининг токсикологик кимё

кафедраси томонидан талабаларнинг ўқув жараёнида ҳам қўллашга тавсия

этилган.

Ишнинг апробацияси. Д

иссертацияда келтирилган илмий ишларнинг

моҳияти қуйидаги илмий

-

амалий конференцияларда маъруза қилинган

:

«Актуальные вопросы теории и практики судебной медицины

и


background image

7

медицинского права

»,

Самарқанд Давлат тиббиёт олийгоҳи суд

-

тиббиёти

кафедрасининиг 70 йиллигига бағишланган илмий

-

амалий конференция

(Самарқанд, 10

-

11 сентябр 2004 й.

);

Тошкент фармацевтика

институтининг

илмий

-

амалий конференцияларида

«

Фармацияда таълим, фан ва ишлаб

чиқаришнинг долзарб муаммолари»

(

Тошкент,

18-

19 октябр

2005 й.)

,

«

Табиий хом ашёлар асосида дори воситаларининг олиниши, таҳлили ва

қўлланишидаги ютуқлар

»,

Р.Л. Хазанович таваллудининг

100

йиллигига

бағишланган

(

Тошкент,

9-

10 октябр

2006 й

.)

ва

Тошкент фармацевтика

институтининг 70

-

йиллигига бағишланган

«Фармацияда таълим, фан ва

ишлаб

чиқариш интеграцияси» (Тошкент,

17-

18 октябр 2007 й.)

;

ЎзР ССВ

эндокринология ИТИ да ташкил этилган профессор Ё

.

Ҳ.Тўрақулов

таваллудининг

90

йиллигига бағишланган

«

Современные

проблемы

биохимии и эндокринологии»

конференция

(

Тошкент,

12-

13 ноябр 2006 й

.);

Олий ва ўрта махсус таълим

вазирлиги томонидан ташкил этилган

аспирант,

докторант ва тадқиқотчиларнинг Республика илмий

-

амалий анжумани

(

Тошкент,

15-

17 марта 2007 й

.);

Тошкент шаҳар Соғлиқни сақлаш Бош

бошқармаси

суд

-

тиббий экспертиза бюросида суд

-

тиббий эксперт

кимёгарларининг илмий семинари

(

баён

№1

,

6 июн 2007 й

.);

Тошкент

фармацевтика институти

токсикологик кимё

кафедрасининг мажлиси

(

баён

23, 20

июн 2007 й

.);

Тошкент фармацевтика институтининг кенгайтирилган

илмий семинари

(

баён

№20

, 23

июн

2007

й

.);

Ўзбекистон Республикаси

Соғлиқни сақлаш вазирлиги қошидаги Дори

воситалари стандартизацияси ва

экспертизаси Давлат Марказининг кенгайтирилган илмий кенгаши йиғилиши

(

баён

№6, 18 сентябр 2007 й

.).

Иш натижаларининг матбуотда ёритилиши

диссертация мавзуи бўйича

17

иш чоп этилган, улардан

5

илмий мақола, 2 методик тавсиянома ва

10

маьруза тезислари.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация етти бобдан

иборат бўлиб, 11

5

бет компьютер матни

кўринишида

ёзилган.

Унда

қуйидагилар келтирилган: кириш қисми, адабиёт шарҳи, шахсий

тадқиқотлар, умумий хулосалар, 2

6

жадвал, 1

6

расм билан

расмийлаштирилган. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати, ўзбек, рус ва чет

тиллардаги 152 манбаларни ўз ичига олган.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Кириш

қисмида диссертация мавзусининг долзарблигига асосланиб,

ишнинг мақсад ва вазифалари ёритилган,

тадқиқот объекти, усуллари

тасвирланган, ишнинг апробация қилинганлиги ва ҳимояга олиб чиқиладиган

асосий натижалари

ифода этилган.

Биринчи бобда

манинилга тегишли бўлган умумий маълумотлар,

унинг

фармакологик

ва

токсикологик

таъсири

,

организмдаги


background image

8

фармакокинетика ва метаболизмлардан ташқари яна унинг суд

-

тиббий ва

токсикологик аҳамиятлари келтирилган.

Адабиётларда келтирилган турли объектларни манинил учун таҳлил

қилиш усулларини

системали равишда ўрганиш бу препарат учун кимё

-

токсикологик усуллар талаб даражасида тавсия этилмаганлигини кўрсатди

.

Шу холатдан келиб чиққан равишда, унинг токсик аҳамиятга эга

препарат

эканлигини назарга олиб

биологик объектларга

мосланган

унинг таҳлил

усулларини яратиш асосий

мақсад

қилиб олинди. Бу борада олиб борилган

таҳлил натижалари сўнгги бобларда ёритилган.

Иккинчи бобда

манинилни аниқлаш учун сезгир ва ўзига хос аналитик

реакцияларни яратиш ва уларни кимё

-

токсикологик мақсадлар учун яроқлиги

тўғрисида ёзилган

ахборот берилган

.

Синчиклаб

олиб борилган экспериментал изланишлар натижасида

манинил чинлигини аниқлаш учун янги микрокристаллоскопик реакциялар

тавсия этилган.

Манинил ўзига хос

микрокристалларни темир

-

йод

комплекси, кумуш нитрат, мис сульфат, аммоний роданид, никел сульфатлар

билан ҳосил қилади. Тавсия этилган айни реакциялар сезгирлиги ва

манинилга хос эканлиги ҳам ўрганилган.

Манинилни аниқлаш мақсадида яна юпқа қатламли хроматография

усули ҳам тавсия этилган. Хроматограмма усулини олиб бориш учун

қўзғатувчи система сифатида

хлороформ ва ацетон аралашмаси

(9:1)

олинган. Биологик объектдан ўтиб қолган оқсил

ва

баъзи

бир

ёт моддалардан

манинилни ажратиш учун шиша пласинкаларни силикагель КСК сорбенти

билан қопламоқ яхши натижалар олишга имконият беради (

R

f

=0,45-0,49).

Манинил доғини хроматограммада топиш учун қуйидаги реактивларнинг

сезгирлиги юқори эканлиги аниқланган: Бушард реактиви, симоб сульфати ва

Марме реактиви, Мунье бўйича ўзгартилган Драгендорф реактиви, йод буғи,

дифенилкарбазоннинг хлороформдаги эритмаси ва симоб сульфати. Манинил

доғини аниқлаш учун

тавсия этилган

реактивларнинг сезгирлиги ва уларни

биообъект таҳлилини олиб бориш учун яроқлиги кўрсатилган. Биологик

объектдан ажратиб олинган манинил

чинлигини аниқлаш учун унинг УБ

-

спектроскопик таснифи ўрганилган ва

аҳамияти кўрсатилган.

Олиб борилган

тажрибалар шуни кўрсатдики, манинилнинг этанолдаги, хлороформдаги,

ацетонитрилдаги ва аммоний гидроксиддаги

эритмалари икки нур ютиш

максимумига эга экан

(275 ва 300

нм

).

Сўнгги қилинган ишлар бўйича манинилни биообъектларда аниқлаш

учун ИҚ

-

спектроскопия

усули

қўлланиши келтирилган. Бу усул ёрдамида

манинил аниқланганда препаратга хос нур ютиш хусусиятлар борлиги

аниқланган, чунончи

1727-

1714 см

-1

, 1680-

1630 см

-1

, 1593-

1525 см

-1

, 1276-

1247 см

-1

, 1486-

1456 см

-1

, 1342-

1306 см

-1

, 1181 -

1161 см

-1

, 1094-1015

см

-1

, 870-

800 см

-1

.

Мурдадан

олинган объектлардан ажратиб олинган

манинилни аниқлаш

учун юқори самарали суюқлик хроматография (ЮССХ) усули ишлаб


background image

9

чиқилган ва таклиф этилган. Манинил

чинлигини аниқлашда унга хос бўлган

ушланиш вақти

2,626±0,03

дақиқага тенг.

Суд

-

кимё экспертизасини манинил учун олиб боришда

биринчи

бўлиб

сирт ионизацияли масс

-

спектрометрия

усули ишлаб чиқилди. Бу усул айни

вақтда токсикологик текширувларни

наркотик, психотроп препаратларга

нисбатан олиб боришда

мурдадан олинган биологик объектлар

ва

суюқликларни таҳлил қилиш учун тавсия қилинган.

Манинилнинг масс

-

спектрометрик текшируви

МИ

-

1201В русмли

статик магнит массс

-

спектрометрида ўтказилди.

Таҳлил натижаларининг кўрсатишига кўра,

манинил СИ/МС усулида

аниқланганда характерли чўққиларга

эга

m/z = 42, 58, 86, 98, 126, 232

(1-

расм

.).

1-

расм. Манинилнинг сирт ионлашув масс

-

спектри: а) тоза ҳолдаги,

б) биологик объектдан ажратилгани.

Абсцисса

чизиғи буйлаб ион массасининг зарядга нисбати, шартлик бирликда,

Ордината

чизиғи буйлаб нисбий интенсивлик, шартлик бирликда.

Манинилни аниқлаш учун биринчи марта термодесорбцион сирт

ионизация спектроскопия

усули СИИ

-

Н

-

С “Искович 1”

индикатори

ёрдамидан олиб борилди. Ушбу асбоб Ўзбекистон Республикаси Фанлар

Академиясининг У.А.Орифов номидаги электроника институти томонидан

гиёҳванд ва бошқа гангитувчи моддаларни тез аниқлаш

учун тавсия этилган.

Айни асбоб

2006 йилдан бошлаб Ўзбекистон Республикасининг кўпгина суд

кимё лабораторияларида

мавжуд

.

Бу усулнинг моҳияти биологик материаллардан олинган ажралмалардаги

қидирилаётган модда молекулаларини ҳарорати дастурлаштирилган йўсинда

буғлатиш ва уларнинг сирт ионлашув детекторида

термодесорбцион

спектрлар кўринишида қайд қилинишидан иборатдир.

Моддаларнинг хақиқийлигини аниқлаш (стандарт усули) эффектив

десорбция ҳароратлари бўйича амалга оширилади. Биологик намунадан

ажратиб олинган ажралмани бирон бир моддага нисбатан қиёслаш олинган

спектрни компьютернинг маълумотлар банкидаги эталон спектр билан

таққослаш ёрдамида бажарилади

(214 ± 6

0

С)

(2-

расм.)

.


background image

10

2-

расм.

ТДСИ спктрлари: а

1-

тоза манинилда, 2

-

мурда жигаридан

ажратиб олинган манинил; б

1-

тоза манинилда, 2

-

сийдикдан

ажратилган манинил,

3-

қондан

ажратилган манинил.

Абсцисса чизиғи буйлаб эмиттер ҳарорати (Т),

0

С;

Ордината

чизиғи буйлаб ток қиймати

(I)

, А

.

Манинилни

аниқлаш учун яратилган ва тавсия этилган усуллар

заҳарланиб ўлган одам мурдасидан олинган эксперт материалларида модда

чинлигини ва миқдорини аниқлашда қўлланган ва ижобий натижалар

олинган.

Манинил миқдорини аниқлашга тегишли тажриба натижаларига

диссертациянинг

учинчи боби

бағишланган. Бунинг учун УБ

-

спектрофотометрия ва юқори самарали суюқлик хроматография усуллари

тавсия этилган. Айни усуллар мурдадан

олинган объектларни суд

-

тиббий

экспертиза қилишда кенг қўлланадилар ва улар ёрдамида олинган натижалар

етарлича аниқликка эга ҳисобланади.

Манинилга нисбатан тавсия этилган УБ

-

спектрофотометрия усулини

яратишда эритувчи сифатида хлороформ олинган. Эритмаларнинг оптик

зичлигини аниқлашда 300нм га тенг бўлган

нур тўлқин узунлиги ва эритма

қалинлиги 1см га тенг бўлган кювета танлаб олинган. Шу шароитда манинил

эритмаларини таҳлил қилиш

унинг концентрацияси 10дан

-350

мкг/мл гача

бўлган тақдирда Бугер

-

Ламберт

-

Бер қонунига буй синади. Қайд этилаётган

концентрацияда олинадиган оптик зичликга тегишли кўрсатгичлар турғун ва

аниқ бўлади. Манинил миқдорини текширилувчи эритмаларда аниқлаш учун

калибрланган

график

ёрдамида олиб борилади.

Манинилни биологик объект таркибидан

ажратиш вақтида у билан

бирга

ўтиб қолган табиий соэкстрактив моддалардан тозалаш учун юпқа

қатламли хроматография ва чириган объектлар таҳлилида колонкада олиб

бориладиган хроматография усулларидан фойдаланилади.

Юқори самарали суюқлик хроматография усулида манинил миқдорини

аниқлаш унинг

чинлигини аниқлашдаги шароитда олиб борилди. ЮССХ

усулига баҳо бериш учун турли концентрацияларга эга бўлган манинил

эритмалари хроматография асбобидан ўтказилиб, ҳосил бўлган

хроматограммалар сатҳи ўлчаниб, шу асосда

унга тегишли

график

тузилади

.


background image

11

Манинил миқдорини аниқлаш учун яратилган ва тавсия этилган

усуллар заҳарланиб ўлган одам мурдасидан олинган эксперт материалларда

модда чинлигини ва миқдорини аниқлашда қўлланилган ва ижобий

натижалар олинган

.

Тўртинчи боб

манинилни эритмалар таркибидан турли шароитларда

экстракция қилиб ажратишга бағишланган. Экстракция натижаларига таъсир

этувчи факторлар: органик эритувчилар табиати, эритманинг рН кўрсатгичи,

қайта

-

қайта экстракциялаш сони, жараёнга суюқликдаги электролитларнинг

таъсири кабилар ўрганилган. Экстракция натижасида органик эритувчи

таркибига ўтган манинил миқдори спектрофотометрик усул

ёрдамида

аниқланган.

Ишлатилган

органик

эритувчилар

ёрдамида

манинилни

экстракциялашда эритмалар ҳарорати кучли кислотали –

рН

=1-

3 бўлмоғи

лозимлиги

аниқланди. Бу борада органик эритувчилар бир

-

бири билан

таққосланса хлороформ (рН 2да) улар ичида энг юқори кўрсатгичга эга деган

хулосага келиш мумкин.

Экстракция жараёнини бир неча мартада олиб бориш шуни

кўрсатдики, эритмадаги манинилни органик қаватига ўтказиш учун икки

марта экстракциялаш етарликдир. Бунда электролитлар натрий хлорид,

аммоний сульфатлар манинилнинг экстракцияланиш даражасига деярлик

таъсир кўрсатмаган ва шунинг учун уларни қўллашга ҳожат йўқ деб

ҳисобланади

(1-

жадвал

).

Бешинчи боб

манинилни турли биологик объектлардан ажратиб олиш

масаласига боғлик бўлган тажрибаларни олиб боришга бағишланган. Шу

муносабат билан биологик объектлардан органик заҳарларни ажратиб

олишда қўлланиладиган умумий усулларни манинилга нисбатан қўллаб

кўрилган. Бу жараёнда фойдаланилган А.А.Васильева

(оксалат кислотаси

билан нордолаштирилган сув), В.Ф. Крамаренко (сульфат кислотаси билан

нордолаштирилган сув), Стас

-

Отто (нордонлаштирилган спирт), П. Валова

(ишқорли сув) усуллари ва объектни органик эритувчилар билан бўктириш

усуллари бир бири билан қиёслаб ўрганилган. Усулларни ўрганинишда

манинил

(

фожиали вафот этган

)

мурда

жигарига қўшилган объектлардан

фойдаланилди.

Юқорида санаб ўтилган усуллар ёрдамида манинилни аниқлаш

натижалари 2

-

жадвалда келтирилган.

Ушбу усуллар ёрдамида ажратиб олинган манинил фоизлари паст

бўлгани учун яна бошқа бир усулни таклиф этишликни лозим деб топдик

(3-4-

жадваллар

).






background image

12

1-

жадвал


Экстракцияланган

манинил миқдорини органик эритувчи

табиатига

,

рН кўрсаткичига

ва

электролитларга боғликлиги

2-

жадвал


Органик заҳарларни биообъектлардан ажратиб олишда кўлланадиган

умумий усулларни

манинилга нисбатан ишлатилганда олинган натижалар

(100 г объектга 10 мг манинил қўшилган)

Органик заҳарларни

ажратишдаги умумий

усуллар

Аниқланган манинил миқдори, %

нордон шароитда

олинган экстрактда

ишқорий шароитда

олинган экстрактда

А.А.Васильева

усули

36,36 ± 2,18

-

В.Ф.Крамаренко

усули

43,74 ± 1,33

-

Стас

Отто

усули

20,16 ± 2,05

-

П.Валова усули

28,26 ± 1,92

-


Органик эритувчи


Мўътадил

рН

кўрсат

-

кичи

Электролитсиз

шароитда

органик

эритувчи

қаватига ўтган

манинил, %

Электролитлар иштирокида

органик қаватига ўтган

манинил, %

натрий

хлорид

аммоний

сульфат

Хлороформ

2

92,50-94,00

93,50-95,00

94,50-96,00

Диэтил

эфири

2

85,50-87,50

88,00-89,50

88,50-90,00

Бутилацетат

1

81,00-84,50

43,50-48,00

59,00-61,00

Бензол

3

49,00-50,50

52,00-53,00

52,00-53,00

Толуол

2

38,50-40,50

45,50-47,00

46,50-49,00

н

-

Гептан

1

46,50-48,00

50,00-51,00

52,00-53,00

Тўртхлорли

карбон

3

9,00-11,00

36,50-37,00

37,00-38,00


background image

13

3-

жадвал

Таклиф этилган усул ёрдамида манинилни биологик объектдан

ажратиб олиш

натижалари

Добавлено

манинила

к 100 г

печени,

в мг

Определено манинила,

в %

Метрологическая

характеристика

I


II


III


IV


V

Х

σ

σ

х

I

0,95

А

1,00
3,00
5,00
7,00

10,00
15,00
20,00

39,61
42,82
45,00
45,57
49,50
54,73
60,05

36,01
45,33
42,20
47,71
50,20
56,40
58,40

40,81
44,82
43,30
46,57
52,81
56,80
59,60

43,22
43,00
46,60
45,71
55,78
54,53
59,05

38,42
42,42
43,80
48,57
53,39
57,40
58,95

39,61
43,68
44,12
46,83
52,34
55,97
59,21

2,62
1,30
1,73
1,29
2,52
1,28
0,64

1,17
0,58
0,77
0,58
1,13
0,57
0,29

3,25
1,62
2,15
1,61
3,14
1,58
0,79

8,21
3,71
4,88
3,43
6,00
2,83
1,33

4-

жадвал

Биологик суюқликлардан манинилни ажратиб олиш

натижалари

Биологик

суюқликлар

Биологик

суюқлик

-

лар

ҳажми, мл

Қўшил

-

ган

манинил

миқдори

,

мг

Аниқланган

манинил

миқдори

Олинган

натижаларни

статистик қайта

ишлаш

мг

%

Қон

10

2

1,17
1,30
1,14
1,25
1,22

58,52
65,17
57,19
62,51
61,18

Х = 60,91

σ = 3,43

σ

х

= 1,53

Ι

0,95

= 4,23

А = ± 5,63%

Пешоб

50

10

8,12
8,51
8,35
8,40
7,40

81,16
85,08
83,52
84,00
74,00

Х = 81,63

σ = 4,76

σ

х

= 2,12

Ι

0,95

= 5,71

А = ± 5,86%

Ошқозон

чайиндиси

50

10

7,54
7,53
8,02
7,79
7,42

75,40
75,32
80,16
77,92
74,20

Х = 76,60

σ = 2,41

σ

х

= 1,08

Ι

0,95

= 3,00

А = ± 3,91%


background image

14

Тавсия этилган усул ёрдамида манинилни биологик объектдан ажратиб

олиш учун ацетон ва экстракция жараёнини

нордон шароитда хлороформ

ёрдамида олиб боришлик мақсадга мувофиқ

бўлди. Манинилни ёт

моддалардан ажратиш мақсадида юпқа қатламли хроматография усули

қўлланилди. Қон, пешоб ва ошқозон

ювиндилар таркибидаги манинилни

ажратиб олиш учун уларни бевосита хлороформ билан экстракциялаш

(рН 2да) тавсия этилган.

Олтинчи бобда

манинилни биологик объектда вақт ўтиши билан

сақланиши ва бунда консервант этанол таъсирини ўрганиш натижалари

келтирилган

(5-

жадвал

).

Биологик объект чириши натижасида ундаги манинил миқдори секин

-

аста камайиб боради ва 4 ойдан сўнг унинг миқдори 2

3%

атрофида

аниқланади. Биологик объектни этанол ёрдамида консервация қилиш

эса

ундаги манинилнинг миқдори камайишини секинлаштиради ва бундай

қилинганда манинилни 4 ойдан сўнг 32%ни аниқлаш имкони бўлади.

50

г биологик объект

таркибидаги

20

мг манинилни 120 кун давомида

чириган объектларда тавсия этилган барча усуллар ёрдамида таҳлил қилиш

имконияти борлиги исботлаб берилган.

5-

жадвал

Манинилнинг

биологик объектларда сақланиш муддатларини

ўрганиш натижалари

(5 та параллел

натижаларнинг

ўртача

қиймати

)

Биологик

объект

сақланган

кунлар

Объектга

қўшилган

манинил

миқдори

,

мг

Аниқланган

манинил миқдори

, %

объект оддий

шароитда сақланганда

объект этанол

ёрдамида

консервацияланганда

15

20

53,60-56,00

54,90- 57,53

30

20

47,43-49,84

50,78- 53,22

60

20

42,50-45,00

47,13- 49,15

90

20

27,60-35,20

33,49- 38,03

120

20

17,59-22,95

27,21- 32,00

150

20

6,40

7,60

23,77- 26,79

180

20

2,46

3,33

18,32- 22,51

210

20

-

12,15- 18,00

240

20

-

8,50

15,00

270

20

-

6,52 - 8,08

Еттинчи бобда

кишилар томонидан катта дозада бўлган манинилни

қабул қилиш натижасида заҳарланиш юз берганда мурдадан қайси органлар

анализ учун юбориш тўғрисидаги

кўрсатмалар

адабиётларда келтирилмагани

учун манинилнинг

тажриба ҳайвонлари органларида тарқалиши ўрганилган.

Бу борада олинган натижалар шуни кўрсатдики, ит организмига оғиз орқали


background image

15

киритилган манинилнинг асосий қисми жигарда, буйракларда, ошқозон, қон

ва пешобда бўлар мумкин

экан (6

-

жадвал)

.

Бу тажрибаларни ўтказиш билан бир қаторда

объектлардан ажратиб

олинган

манинил чинлигини ва миқдорини аниқлаш учун тавсия этилган

усулларни қўллаш мумкинлиги ҳам кўрсатиб берилган. Олинган натижалар

асосида суд

-

кимё экспертизаси учун юбориладиган объектлар жигар, буйрак,

ошқозон ва биосубстратлар бўлса

мақсадга мувофиқ бўлишлиги тавсия

этилади

.

6-

жадвал

Оғиз орқали хайвонларга берилган манинилни ички

аъзоларда аниқлаш натижалари

Текширил

-

ган

объектлар

Р =4,1, А= 130,

Т=4

Р =7,0, А= 230,

Т=4,5

Р =10,0, А= 330,

Т=5

Объект

оғир

-

лиги

,

г, мл

Аниқлан

-

ган

манинил

миқдори,

мг/%

Объект

оғир

-

лиги

г, мл

Аниқлан

-

ган

манинил

миқдо

-

ри,

мг/%

Объект

оғир

-

лиги

г, мл

Аниқлан

-

ган

манинил

миқдо

-

ри

,

мг/%

Жигар

Буйрак

Ошқозон

ичидаги

нарсалар

билан

Ингичка

ичак

ичида

-

ги нарсалар

билан

Йўғон ичак

ичидаги

нарсалар

билан

Юрак

Ўпка

Пешоб

Қон

130

40
70



70



20



40
60
50
50

15,85
10,31

9,59



6,30



3,73



-
-

3,38
4,40

270

50
90



125



35



90
80
70

130

47,72
30,08
11,16



8,60



4,11



-
-

21,30
17,25

180

40

150



95



40



90

150

50

200

40,01
52,05
21,19



9,37



5,83



-
-

85,34
16,80

Эслатма: Р –

ҳайвон оғирлиги, кг; А –

ҳайвонга берилган манинил миқдори

, мг;

Т –

ҳайвон ўлдирилгунига қадар ўтган вақт, соатларда.



background image

16

ХУЛОСА

1.

Биологик объектлардан ажратиб олинган манинил чинлигини

аниқлаш учун янги

,

сезгир ва шу модда учун хос бўлган

микрокристаллоскопик реакциялар

,

реактивлар сифатида эса темир

-

йод

комплекси, кумуш нитрат, мис сульфат, аммоний роданид ва никел сульфат

эритмалари тавсия этилди

.

2.

Манинилни

аниқлаш учун юпқа қатламли

сорбентда хлороформ

-

ацетон (9:1) системасини қўллаб

,

хроматографиялаш усули таклиф этилди

.

Манинил доғини аниқлашда қуйидаги реактивлар

тавсия этилди: Бушард

реактиви, симоб сульфат эритмаси Марме реактиви билан, Мунье томонидан

ўзгартилган Драгендорф реактиви, йод буғлари, хлороформдаги

дифенилкарбазон ва симоб сульфат эритмалари.

3.

Биологик объектлардан ажратиб олинган текширилувчи

эритмалардаги

манинилни аниқлаш учун УБ

-

спектроскопия, ИҚ

-

спектрофотометрия, СИ/МС, СИТДС

ва ЮССХ усулларини ҳам қўллаш

мумкинлиги кўрсатилди

.

4.

Суд

-

кимё экспертиза объектларидаги манинил миқдорини аниқлаш

учун спектрофотометрик ва юқори самарали суюқлик хроматография

усуллари тавсия этилди

.

5.

Эритмалардаги

манинилни экстракциялаш самарадорлигига рН

-

муҳит, органик эритувчилар

табиати ва электролитлар

таъсири ўрганилди.

Манинилнинг максимал экстракцияланиши эритувчи сифатида хлороформ,

диэтил эфири, толуол ишлатилганда рН

-

2да, бутилацетат ва н

-

гептан

ишлатилганда рН

-

1да, бензол ва углерод тўрт хлорид ишлатилганда эса рН

-

3да

содир бўлиши кузатилди. Энг яхши экстрагент хлороформ эканлиги

аниқланди. Унинг ёрдамида манинилнинг ажралиши 93

-

94% гача етади.

6.

Мурдадан олинган ашёвий далиллардан манинилни ажратиб олиш

учун янги усул таклиф этилди. Унинг асосида

объектни уч марта ацетон

билан шимдириш ва олинган ацетонли ажратмадан нордон шароитда

хлороформ билан экстракциялаш ётади

.

Бу усул манинилни объектдан

52,34

% гача ажратиш имконини беради.

7.

Манинилни қондан, пешобдан ва ошқозон чайиндиси

сувларидан

ажратиб олиш усули таклиф этилди. Бу усул биосубстратларни рН

-

2 муҳитда

хлороформ билан экстракциялашга асосланган бўлиб, у қондан манинилни

60,91 %,

пешобдан

-

81,63% ва ошқозон чайиндисидан 76,60% ажратиб олиш

имконини беради.

8. Биообъектларда

манинил миқдорининг

сақланиш

муддати

ўрганилди

.

Биологик материалнинг чириш

жараёнида ундаги манинил

миқдори камаяди, чунончи беш

кундан сўнг объектда 55% манинил

аниқланса, 6 ойдан сўнг унинг миқдори 2,8%га камаяди. Биологик объектни

этил спирти билан консервация қилиш манинил сақланишини чўзади ва 6

ойдан сўнг унинг 20,5% ни аниқлаш имконияти бўлади.


background image

17

9.

Ҳайвонларда олиб борилган тажрибалар манинилнинг асосий қисми

жигар,

буйрак, ошқозон, қон ва пешобда тўпланишини ва заҳарланишга

тахмин қилинганда суд

-

кимё таҳлили учун объектлар юборилганда бу

эътиборга олиниши лозимлиги кўрсатилди.

ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУИ БЎЙИЧА ЧОП ЭТИЛГАН ИШЛАР

1. Ибрагимова М.М. Об обнаружении манинила в биологическом

материале // Фармацевтика

журнали

. -

Тошкент, 2004.

-

№2.

-

Б

. 47-50.

2. Ибрагимова М.М. Экстракция манинила из водных растворов

органическими растворителями // Фармацевтика

журнали

. -

Тошкент, 2004.

-

№3.

-

Б

. 44-47.

3

. Ибрагимова М.М. Изолирование и обнаружение манинила,

выделенного из биообъекта // Гастроэнтрология Санкт

-

Петербурга:

илмий

-

амалий. журн

. - 2004. -

№ 2

-3.

Б

. 178.

4.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Обнаружение

манинила в моче //

Самарқанд Давлат тиббиёт олийгоҳи суд

-

тиббиёти

кафедрасининиг 70 йиллигига бағишланган

«Актуальные вопросы теории и

практики судебной медицины и медицинского права»

мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер.

-

Тошкент –

Самарқанд, 2004.

-

Б

. 137-139.

5

. Ибрагимова М.М. К вопросу о методе изолирования манинила при

судебно

-

химическом

исследовании

биологического

материала

//

Фармацевтика

журнали

. -

Тошкент, 2005.

-

№2.

-

Б

. 28-31.

6

. Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. Сохраняемость манинила в

биологическом материале // Фармацевтика

журнали

. -

Тошкент, 2005.

-

№4.

-

Б

. 44-47.

7.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. К вопросу изолирования и

определения манинила из мочи //

«Фармацияда таълим, фан ва ишлаб

чиқаришнинг долзарб муаммолари»

мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер.

Тошкент, 2005.

–Б

. 118-119.

8.

Ибрагимова М.М., Шахитов М.М. К вопросу изолирования и

определения манинила из крови

//

«Фармацияда таълим, фан ва ишлаб

чиқаришнинг долзарб муаммолари»

мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер.

Тошкент, 2005.

–Б

. 142-143.

9

. Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. К вопросу изолирования и

определения манинила из биологического материала //

«

Фармацияда таълим,

фан ва ишлаб чиқаришнинг долзарб муаммолари»

мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер.

Тошкент, 2005.

–Б

. 154-155.

10.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Об изолировании,

обнаружении и определении манинила при судебно

-

химических

исследованиях: Методик тавсиянома.

-

Тошкент, 2005

.

14

б

.


background image

18

11

. Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. Применение инструментальных

методов анализа при обнаружении манинила в биологических объектах

//

Фармацевтика

журнали

. -

Тошкент, 2006.

-

№3.

-

Б

. 44-47.

12.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Границы

обнаружения и определения манинила в биологических объектах //

Проф.

Р.Л. Хазанович таваллудининг 100 йиллигига бағишланган

«Табиий хом

ашёлар асосида дори воситаларининг олиниши, тахлили ва қўлланишидаги

ютуқлар»

мавзусидаги Республика илмий

-

амалий

анжумани матер.

-

Тошкент, 2006.

-

Б

. 47-48.

13. Определение введенного в организм манинила при лечении

больных диабетом / Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шамансурова З.М.,

Ахмедова М.С. // Проф. Р.Л. Хазанович

таваллудининг 100 йиллигига

бағишланган

«Табиий хом ашёлар асосида дори воситаларининг олиниши,

тахлили ва қўлланишидаги ютуқлар»

мавзусидаги Республика илмий

-

амалий

анжумани матер.

-

Тошкент, 2006.

-

Б

. 92-93.

14

. Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шамансурова З.М.,

Ахмедова М.С. Зависимость концентрации препаратов сульфонилмочевины в

крови от эффективности лечения больных сахарным диабетом //

ЎзР ССВ

эндокринология ИТИ да ташкил этилган профессор Ё

.

Ҳ.Туракулов

таваллудининг

90

йиллигига бағишланган

«

Современные

поблемы биохимии

и эндокринологии» мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер

.-

Тошкент, 2006.

-

Б

. 236-237.

15.

Ибрагимова М.М., Шамансурова З.М., Ахмедова М.С. Косвенная

оценка метаболизма глибенкламида при сахарном диабете: Методик

тавсиянома.

-

Тошкент, 2006 г.

–16 б

.

16

. Ибрагимова М.М. Разработка новых методов анализа манинила и

их применение в химико

-

токсикологическом исследовании биологических

объектов // Олий ва ўрта махсус таълим

вазирлиги томонидан ташкил

этилган

аспирант, докторант ва тадқиқотчиларнинг Республика илмий

-

амалий анжумани

маърузалар тўплами

матер.

-

Тошкент, 2007.

-

Б

. 230-232.

17

. Ибрагимова М.М. Изучение ориентировочного распределения

манинила в органах отравленных животных //

Тошкент фармацевтика

институтининг 7

0-

йиллигига бағишланган

«Фармацияда таълим, фан ва

ишлабчиқариш интеграцияси»

мавзусидаги илмий

-

амалий

конф.

матер.

-

Тошкент, 2007.

-

Б

. 274.


background image

19

Фармацевтика фанлари номзоди илмий даражасига талабгор

Ибрагимова Марета Мухарбековнанинг 15.00.02 –

фармацевтик

кимё ва фармакогнозия ихтисослиги бўйича «Манинилнинг янги

таҳлил усулларини яратиш ва уларни биологик объектлар

кимё

-

токсикологик

текширувларида

қўллаш»

мавзусидаги

диссертациясининг

Р Е З Ю М Е С И

Таянч сўзлар:

манинил, диабетга қарши қўлланиладиган препаратлар,

биологик объектлардан ажратиш, микрокристаллоскопия, ЮҚХ, ЮССХ,

УБ

-,

ИҚ

-

спектрометрик, СИ/МС, СИТДС усуллар, экстракция, кимё

-

токсикологик таҳлил.

Тадқиқот объектлари:

манинил, мурданинг ички аъзолари (жигар,

буйрак, ошқозон ва

б.қ.) ва

биологик суюқликлар (қон, сийдик, ошқозон

ювинди сувлари).

Ишнинг мақсади:

турли биологик объектлардан манинилни

ажратишда ва аниқлашда мавжуд бўлган усулларни такомиллаштириш ва

янги замонавий сезгир усулларни яратиш.

Тадқиқот усули:

манинилни турли биологик объектлардан ажратиш,

микрокристаллоскопия, экстракциялаш, кимёвий ва физик

-

кимё усуллари:

ЮҚХ, ЮССХ, УФ

-

, ИҚ

-

спектрометрия, СИ/МС, СИТДС.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

Манинил учун

яратилган ва тавсия этилган сезгир усуллар турли объектлар текширувини

олиб боришда етарли аниқликка эга. Улар лаборатория ҳайвонларида олиб

борилган тажрибалар ва экспертиза учун юборилган материаллар таҳлилида

қўлланилган.

Амалий аҳамияти:

Турли биообъектлар текширувида манинил

таҳлили учун яратилган усуллар икки методик тавсияномани тузишда асос

бўлиб хизмат қилди. Ушбу тавсияномалар Ўзбекистон республикасидаги

барча суд

-

кимё ва клиник био

-

кимё лабораториялар амалиётига ва Тошкент

фармацевтика институтининг токсикологик кимё кафедрасида талабалар

ўқув жараёнига татбиқ этилган.

Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

манинил

таҳлили бўйича ишлаб чиқилган методик тавсияномалар

суд

-

тиббий

экспертиза Бош бюроси, Тошкент шаҳар бюроси ва барча вилоят

бюроларининг суд

-

кимё бўлимлари амалиётида, шунингдек ЎзР ССВ

эндокринология ИТИ био

-

кимё лабораториясида қўллаш учун татбиқ

этилди. Ушбу усулларнинг қўлланилиши манинил таҳлилида иш вақтининг

қисқаришига ва сарф

-

ҳаражатларнинг камайишига имкон беради.

Қўлланиш соҳаси:

токсикологик, суд

-

кимё, криминалистик

,

биологик

-

кимё

ва

назорат –

аналитик лабораториялари.


background image

20

Р Е З Ю М Е

диссертации Ибрагимовой Мареты Мухарбековны на тему:

«Разработка новых методов анализа манинила и их применение в

химико

-

токсикологическом

исследовании

биологических

объектов»

на соискание

ученой

степени

кандидата

фармацевтических

наук по специальности 15.00.02 –

фармацевтическая химия и фармакогнозия

Ключевые слова

: манинил, пероральные антидиабетические

препараты,

изолирование

из

биологических

объектов,

микрокристаллоскопия, ТСХ, ВЭЖХ, УФ

-

спектрофотометрия, ИК

-

спектрофотометрия,

ПИ/МС,

ТДПИС,

экстракция,

химико

-

токсикологический анализ.

Объекты исследования

: манинил, внутренние органы трупа (печень,

почки, желудок с содержимым и др.) и биологические жидкости (кровь,

моча, промывные воды желудка).

Цель работы

: усовершенствование существующих и разработка новых

современных методов анализа манинила при исследовании различных

биологических объектов.

Методы исследования

:

изолирование манинила из различных

объектов, экстракция, микрокристаллоскопия

,

ТСХ, ВЭЖХ, УФ

-

спектрофотометрия, ИК

-

спектрофотометрия, ПИ/МС, ТДПИС.

Полученные результаты и их новизна

: разработаны и

рекомендованы

чувствительные методы анализа манинила, позволяющие

обнаруживать и определять манинил в различных биологических объектах

.

Рекомендованные методы апробированы в опытах на лабораторных

животных и на экспертном материале.

Практическая значимость

: разработанные методики легли в основу

создания двух методических рекомендаций по выделению и анализу

манинила из биологических объектов, которые направлены в судебно

-

химические и клинические биохимические лаборатории Республики

Узбекистан.

Степень

внедрения

и

экономическая

эффективность

:

разработанные методические рекомендации по анализу манинила внедрены в

практику судебно

-

химических отделов бюро судебно

-

медицинской

экспертизы Республики и областей Узбекистана, в биохимические

лаборатории НИИ эндокринологии МЗ РУз, а также в учебный процесс на

кафедре токсикологической химии Ташкентского фармацевтического

института. Эти рекомендации сокращают рабочее время и затраты на

проведение судебно

-

химических исследований на манинил.

Область применения

: токсикологические, судебно

-

химические,

криминалистические,

биохимические

и

контрольно

-

аналитические

лаборатории.


background image

21

RESUME

Thesis of Mareta Mukharbekovna Ibragimova on the
scientific degree competition of the candidate of
pharmaceutical

sciences

in

speciality

15.00.02

-

Pharmaceutical Chemistry and Pharmacognosy; subject:
«Development of new methods for analysis of maninil and
their use in chemico-toxicological research of the biological
objects»

Key words:

maninil, peroral antidiabetic preparations, isolation from

biological objects, microcrystalloscopy, TLC, HPLC, UV-spectrophotometry, IR-
spectrophotometry, SI/MS, TDSIS, extraction, chemico-toxicological analysis.

Subjects of the inquiry:

maninil, cadaver's internal organs (a liver, kidneys, a

stomach with contents, etc.) and biological liquids (blood, urine, gastric lavaging
waters).

Aim of the inquiry:

improvement of the existing and development of new

modem methods for analysis of maninil while researching various biological
objects.

Methods of inquiry:

maninil isolation from the different objects,

extraction, microcrystalloscopy, TLC, HPLC, UV-spectrophotometry, IR-
spectrophotometry, SPI/MS, TDSIS.

The results achieved and their novelty:

the sensitive techniques for

analysis of maninil have been developed and recommended. They allow to
discover and determine maninil in various objects and were tested in vivo and on
expert materials.

Practical value:

the developed techniques became a base of two methodical

recommendations on isolation and analysis of maninil from the biological objects.
These recommendations have been directed to the forensic-chemical and clinical
biochemical laboratories of the Republic of Uzbekistan.

Degree of embed and economic effectivity:

the elaborated methodical

recommendations on maninil assay have been introduced to the practice of the
forensic-chemical departments of the Bureau for medico-legal examination of the
Republic and regions of Uzbekistan, as well as to the biochemical laboratories of
the research institute of endocrinology under the Ministry of Health of the
Republic of Uzbekistan and also to the training process at the chair of toxicological
chemistry of the Tashkent Pharmaceutical Institute. These recommendations
reduce working time and expenditures for carrying out forensic-chemical
investigations on maninil.

Sphere of usage:

toxicological and forensic-chemical, criminalistical,

biochemical, control-analytical laboratories.

Библиографические ссылки

Ибрагимова М.М. Об обнаружении манинила в биологическом материале И Фармацевтика журнали. - Тошкент, 2004. - №2. - Б. 47-50.

Ибрагимова М.М. Экстракция манинила из водных растворов органическими растворителями // Фармацевтика журнали. - Тошкент, 2004. -№3,-Б. 44-47.

Ибрагимова М.М. Изолирование и обнаружение манинила, выделенного из биообъекта И Гастроэнтрология Санкт-Петербурга: илмий-амалий. журн. - 2004. - № 2-3. - Б. 178.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Обнаружение манинила в моче // Самарканд Давлат тиббиёт олийгохи суд-тиббиёти кафедрасининиг 70 йиллигига багишланган «Актуальные вопросы теории и практики судебной медицины и медицинского права» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер. - Тошкент - Самарканд, 2004. - Б. 137-139.

Ибрагимова М.М. К вопросу о методе изолирования манинила при судебно-химическом исследовании биологического материала // Фармацевтика журнали. - Тошкент, 2005. - №2. - Б. 28-31.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. Сохраняемость манинила в биологическом материале // Фармацевтика журнали. - Тошкент, 2005. - №4. . Б. 44-47.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. К вопросу изолирования и определения манинила из мочи И «Фармацияда таълим, фан ва ишлаб чикаришнинг долзарб муаммолари» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер. -Тошкент, 2005. -Б. 118-119.

Ибрагимова М.М., Шахитов М.М. К вопросу изолирования и определения манинила из крови // «Фармацияда таълим, фан ва ишлаб чикаришнинг долзарб муаммолари» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер. - Тошкент, 2005. -Б. 142-143.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. К вопросу изолирования и определения манинила из биологического материала // «Фармацияда таълим, фан ва ишлаб чикаришнинг долзарб муаммолари» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер. - Тошкент, 2005. -Б. 154-155.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Об изолировании, обнаружении и определении манинила при судебно-химических исследованиях: Методик тавсиянома. - Тошкент, 2005. -14 б.

И. Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т. Применение инструментальных методов анализа при обнаружении манинила в биологических объектах // Фармацевтика журнали. - Тошкент, 2006. - №3. - Б. 44-47.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шахитов М.М. Границы обнаружения и определения манинила в биологических объектах // Проф. Р.Л. Хазанович таваллудининг 100 йиллигига багишланган «Табиий хом ашёлар асосида дори воситаларининг олиниши, тахлили ва қўлланишидаги ютуқлар» мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани матер. Тошкент, 2006. - Б. 47-48.

Определение введенного в организм манинила при лечении больных диабетом / Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шамансурова З.М., Ахмедова М.С. // Проф. Р.Л. Хазанович таваллудининг 100 йиллигига багишланган «Табиий хом ашёлар асосида дори воситаларининг олиниши, тахлили ва қўлланишидаги ютуқлар» мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани матер. - Тошкент, 2006. - Б. 92-93.

Ибрагимова М.М., Икрамов Л.Т., Шамансурова З.М., Ахмедова М.С. Зависимость концентрации препаратов сульфонилмочевины в крови от эффективности лечения больных сахарным диабетом И УзР ССВ эндокринология ИТИ да ташкил этилган профессор Ё.Ҳ.Туракулов таваллудининг 90 йиллигига багишланган «Современные поблемы биохимии и эндокринологии» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер,- Тошкент, 2006. - Б.236-237.

Ибрагимова М.М., Шамансурова З.М., Ахмедова М.С. Косвенная оценка метаболизма глибенкламида при сахарном диабете: Методик тавсиянома. - Тошкент, 2006 г. -16 б.

Ибрагимова М.М. Разработка новых методов анализа манинила и их применение в химико-токсикологическом исследовании биологических объектов // Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги томонидан ташкил этилган аспирант, докторант ва тадқиқотчиларнинг Республика илмий -амалий анжумани маърузалар тўплами матер,- Тошкент, 2007. - Б. 230-232.

Ибрагимова М.М. Изучение ориентировочного распределения манинила в органах отравленных животных // Тошкент фармацевтика институтининг 70-йиллигига багишланган «Фармацияда таълим, фан ва ишлабчиқариш интеграцияси» мавзусидаги илмий-амалий конф, матер. -Тошкент, 2007. - Б. 274.