Авторы

  • Мухаббат Хатамова
    Ташкентский химико-технологический институт

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.autoabstract.46635

Ключевые слова:

гексаметилендиизоцианат первичных вторичных и третичных алифатических спиртов гипохлорид кальция нуклеофильное присоединение метилиодистый нуклеофильное замещение диметилформамид

Аннотация

Объект исследования: гексаметилендиизоцианат
Цель работы: синтез и технологии получения бис-карбаматов на основе спиртов, установление их структуры, изучение их химических свойств и ростостимулирующей активности, высокоактивные вещества рекомендовать к практическому применению в сельском хозяйстве.
Метод исследования: органический синтезы; хроматографический анализ, элементный анализ, ИК- и ПМР-спектроскопия, классические химические анализ.
Полученные результаты и их новизна: синтезированы и разработаны технологии получения новых производных гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматов] и установлены их структуры. Впервые синтезированы производные бис-карбаматов: N,N’-динитрозо-, Ы,М’-динатрий-, N,N’-диметил- и Ы,М’-дихлорзамещенные, установлены их структуры. Созданы новые карбаматы N-H группы, соединения и их замещения, в изучении химических свойств которых открывается возможность развивать новое направление по изучению химии соединений.
Практическая значимость: Разработана технология и создана установка получения гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамата]. Изучены биостимуляторные свойства полученных пробных препаратов. Также разработан препарат ХМ-1 (гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамата]) и предложен для испытания на практике.
Степень внедрения и экономическая эффективность: Препарат ХМ-1 и ХМ-2 испытан в районах Кашкадарьинской области на хлопчатнике. При этом экономическая эффективность по подсчетам специалистов составляет 4 миллиард 400 тыс. сумов.
Область применения: реагент и ростостимулятор.


background image

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС

ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

TOШКЕНТ КИМЁ-TEXНОЛОГИЯ ИНСТИТУТИ

Қўлёзма ҳуқуқида

УДК 543.369+302

ХАТАМОВА MУХАББАТ САТТАРОВНА

ГЕКСАМЕТИЛЕН БИС-[(АЛКИЛ)-КАРБАМАТЛАР] ҲОСИЛАЛАРИНИ

СИНТЕЗИ ВА УЛАРНИНГ ОЛИНИШ ТЕХНОЛОГИЯСИ

05.17.04–«Оғир (ёки асосий) органик синтез маҳсулотлари технологияси»

Kимё фанлари номзоди илмий даражасини

олиш учун тақдим этилган диссертация

АВТОРЕФЕРАТИ

Toшкент – 2008


background image

2

Иш Тошкент тиббиёт академиясининг биоорганик ва биологик кимё

кафедраси ва Навоий давлат педагогика институтида бажарилган

Илмий раҳбар:

кимё фанлари доктори,

профессор, Махсумов Абдуҳамид Ғофурович

Расмий оппонентлар

: кимё фанлари доктори,

профессор, Азизов Умархон Мухтарович

техника фанлари номзоди, катта илмий ходим
Содиқов Турғун

Етакчи ташкилот

: Тошкент давлат техника университети

Ҳимоя Тошкент кимё–технология институти ҳузуридаги Д 067.24.02-

рақамли бирлашган ихтисослашган кенгашнинг 2008 йил _________
ойининг ____ куни соат_____ да ўтадиган мажлисида бўлади (Манзил:
700011, Тошкент шаҳри, Навоий кўчаси, 32-уй).

Диссертация

билан

Тошкент

кимё–технология

институтининг

кутубхонасида танишиш мумкин.

Автореферат 2008 йилнинг «_____» _________ да тарқатилди.

Бирлашган ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, кимё фанлари доктори А.С. Максумова


background image

3

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ

Мавзунинг долзарблиги.

Ҳозирги кунда халқ хўжалигининг биофаол

моддаларга бўлган эҳтиёжини қондириш ва янги бирикмалар излаш, уларни
олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва амалиётга татбиқ этиш кимё
фанининг олдида турган долзарб вазифалардан ҳисобланади.

Шу нуқтаи-назардан, карбамат ва бис-карбаматларнинг ҳосилалари

турли хил биологик ва фармакологик фаолликка эга бўлган моддалар
сифатида шубҳасиз қизиқиш уйғотади. Бу бирикмалардан техникада,
резиналарни вулканлашда, тезлатувчи моддалар сифатида, сурков мойлари
олишда, полимерларни ишлаб чиқаришда, коррозияни секинлаштирувчи
ингибиторлар сифатида фойдаланилмоқда. Шунингдек, улар қишлоқ
хўжалигида пестицидлар, гербицидлар, фунгицидлар, инсектицидлар,
нематоцидлар, акарацидлар, бактерицидлар, ўсишни тезлаштирувчилар
сифатида ҳам фойдаланилмоқда.

Шу сабабдан, диизоцианатларни алифатик спиртлар билан реакцияси

асосида янги биофаол моддаларни синтез қилиш, уларни олишни зарарсиз ва
чиқиндисиз технологиясини яратиш, ҳамда олинган моддалар орасидан
биостимуляторларни излаш ва амалиётга татбиқ этиш муҳим аҳамиятга эга.

Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.

Карбаматлар ва уларнинг

ҳосилалари биологик фаол бирикмаларнинг асосий органик синтез соҳасида
ўта реакцион топилувчан синтонлар бўлиб ҳисобланади.

Карбаматлар кимёси ва уларнинг хоссалари ҳақида жуда кўп

патентлар, монография ва дарсликларда жамланган. Бу йўналишда:
Н.Н.Мельников, И.Н.Азербаев, Т.Г.Сербаев, К.Б.Ержанов, А.Ш.Шарифканов,
О.Б.Великородов, Озаки Масами ва бошқа СНГ, Европа, Америка
давлатларида ҳам мутахассис олимлар ўз ҳиссаларини қўшганлар. Тошкент
тиббиёт Академияси, биоорганик ва биологик кимё кафедрасидаги илмий
лаборатория ходимлари томонидан моно-ва дикарбаматлар синтези ва
хоссаларини ўрганишга бағишланган 150 тадан ортиқ илмий мақолалар,
патент, ихтиро, дарслик, диссертация ва бошқа материаллар чоп этилган.

Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан

боғлиқлиги.

Диссертация иши №:-А-6-338 давлат гранти лойиҳаси асосида

«Кимё саноати маҳсулотлари ва чиқиндилари асосида янги юқори эффектли
ўсимликлар ўсишини тезлаштирувчи моддалар (полиз экинлари, помидор,
бодринг, ғўза ва бошқалар) олишни импорт ўрнини алмаштирадиган,
экологик жиҳатдан тоза хавфсиз технологиясини ишлаб чиқиш» мавзусида
бажарилди.

Тадқиқот мақсади

.

- аввал маълум бўлмаган бис-карбаматларнинг ҳосилаларини олиш ва уларни
ишлаб чиқаришнинг зарарсиз, чиқиндисиз технологиясини яратиш;
-биринчи марта синтез қилинган бис-карбаматларнинг ҳосилаларини
тузилишини ва кимёвий хоссаларини ўрганиш;


background image

4

-янги синтез қилинган бирикмалар орасидан ўсимликни ўсишини
тезлаштирувчи моддаларни излаш.

Тадқиқот вазифалари.

1.Гексаметилендиизоцианат билан бирламчи иккиламчи ва учламчи
алифатик спиртларнинг реакциялари асосида бис-карбаматларни янги
ҳосилаларини синтез қилиш ва ушбу жараённи реакцияни давомийлигига,
ҳарорат ва эритувчининг табиатига боғлиқлигини ўрганиб, оптимал
шароитларни топиш;
2.Янги бис-карбаматларни олинишини реакцияга киришаётган алифатик
спиртларни тузилишига ва уларни реакцион қобилиятига боғлиқлигини
ўрганиш;
3.Олинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар] асосида уларни N,N'–
динитрозолаш, N,N'-диметаллаш, N,N'–диалкиллаш, N,N'-дихлорлаш
реакцияларини ўрганиш;
4.Гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]нинг

ҳосилаларини

олишни

чиқиндисиз технологияларини ишлаб чиқиш;
5.Синтез қилинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар] ҳосилалари
орасидан юқори фаолликка эга бўлган биостимуляторларни излаб, улардан
қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун тавсия этиш.

Тадқиқот

объекти

ва

предмети.

Тадқиқот объекти

гексаметилендиизоцианат, предмети сифатида бирламчи, иккиламчи ва
учламчи алифатик спиртлар, шунингдек натрий нитрит, натрий метилат,
алкил галогенид (метил йодид) ва кальций гипохлорид ва бошқалар
ишлатилди.

Тадқиқот методлари.

Органик синтез, хроматографик анализ, ИҚ- ва

ПМР-спектроскопик усул, классик кимёвий реакциялари.

Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:

1.Гексаметилендиизоцианат билан бирламчи, иккиламчи ва учламчи
алифатик спиртларни реакцияга киришиш шароитларини реакцияни
давомийлигига, ҳарорат ва эритувчининг табиатига боғлиқлиги ўрганилди ва
уларни олишни оптимал шароитлари топилди;
2.Олинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни N,N

'

–динитрозо-, N,N

'

диметалл-, N,N

'

–диалкил ва N,N

'

–дихлорли янги ҳосилаларини олинди;

3.Олиб борилган изланишлар натижасида гексаметилен бис-[(алкил)-
карбаматлар]дан 70 та янги модда синтез қилинди ва уларни замонавий
физик-кимёвий усуллари аниқланди;
4. Гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни олишни юқори унумли янги
зарарсиз ва чиқиндисиз технологияси яратилди;
5.Синтез қилинган моддалар орасида юқори самарали қишлоқ хўжалигида
ишлатиш учун биостимуляторлар топилди ва амалиётда ишлатиш учун
тавсия берилди.

Илмий янгилиги.

Биринчи марта гексаметилендиизоцианат билан

бирламчи, иккиламчи ва учламчи алифатик спиртларнинг реакцияси асосида


background image

5

бис-карбаматларни янги ҳосилалари синтез қилинди ва ушбу реакцияни
олиб боришнинг оптимал шароитлари топилди ва айрим алифатик
спиртларни нуклеофиль бирикиш реакцияларига реакцион қонуниятлари
аниқланди.

Биринчи марта чиқиндисиз технология бўйича гексаметилен бис-

[(алкил)-карбаматлар]нинг синтези амалга оширилди ва уларнинг кимёвий
хоссалари ўрганилди. Гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни N,N'–
динитрозолаш, диметаллаш, диалкиллаш ва дихлорлаш реакциялари
ўрганилди ва бис-[(алкил)-карбаматлар]ни N-Н гуруҳидаги водород
атомларининг анча ҳаракатчанлиги туфайли “Н” атомлари енгил ва осон
NаNО

2

, CH

3

ONа, CH

3

I, Ca(OCl)

2

лар билан реакцияга киришиб, тегишли

динитрозо-, динатрий-, диалкил- ва дихлорли ҳосилалари асосида ҳосил
бўлиши кўрсатилди. Натижада гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]дан
70 та янги модда синтез қилинди ва уларни замонавий физик-кимёвий
усуллари аниқланди.

Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.

-гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]ни

олишнинг

реакциясини

давомийлиги ўрганилиб, оптимал шароити топилди;

-гексаметилен

бис-[(изоамилоило)-карбамат]ни

ишлаб

чиқаришни

технологияси яратилди ва тажриба қурилмаси яратилиб, уни тажриба
намуналари ишлаб чиқарилди;
-синтез қилинган моддалардан уларни биостимуляторлик хоссалари
ўрганилди. ХМ-1 (гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамат]нинг) препарати
яратилди ва амалиётда синаш учун таклиф этилди;
-гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни олишни юқори унумли янги
зарарсиз ва чиқиндисиз технологияси яратилди.
-Ўзбекистон Республикаси давлат патент идорасига № 1АР20070026 рақамли
талабнома берилди ва ижобий қарор олинди.

Натижаларнинг амалиётга жорий қилиниши.

Бис-карбаматларнинг

синтез қилиш усули методик қўлланма сифатида нашр қилиниб, Навоий
давлат педагогика институти кимё кафедрасининг ўқув жараёнига жорий
қилинди.

ХМ-1 ва ХМ-2 биостимулятори Қашқадарё вилоятининг Касби

туманидаги «С.Агзамова» фермер хўжалигидаги 24669 га пахта даласида
синовдан ўтказилди. Пахта ҳосилдорлигини 4,5 ц/га оширганлиги
кўрсатилди. ХМ-1 ва ХМ-2 препарати бўйича керакли ҳужжатлар давлат
кимё қўмитасига топшириш учун тайёрлаб қўйилди.

Ишнинг муҳокама қилинганлиги.

Диссертация Навоий давлат

педагогика институти кимё ва экология ҳамда Навоий давлат кончилик
институти кимё ва кимё технологияси кафедраларининг қўшма йиғилишида,
Ўзбекистон

кимё-фармацевтика

илмий-тадқиқот

институтининг

лабораториялараро йиғилишида ва Тошкент кимё-технология институтининг
бирлашган илмий семинарида муҳокамадан ўтган. Ушбу ишнинг айрим


background image

6

қисмлари Республика илмий-техника конференциясида (Термиз-2005,
Тошкент-2005), Республика илмий-амалий анжуманида (Андижон-2005,
Навоий-2006), халқаро илмий-техникавий анжуманларида (Кarshi-2005,
Тошкент-2006, Москва-2007), “Химический журнал Казахстана” халқаро
илмий журналида (Алмата-2007) эшиттирилган.

Натижаларнинг эълон қилинганлиги.

Диссертация мавзуси бўйича

жами 16та иш, шу жумладан, 3та мақола журналларда, 1таси Ўзбекистон
Респебликаси

патент

идорасининг

қарори, 12таси

турли

хил

конференциялардаги маърузалар матнидан иборат.

Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.

Диссертация 110 бетда ёзилган

бўлиб, унинг таркиби кириш, адабиётлар шарҳи, изланиш натижалари,
экспериментал қисм, хулосалар, адабиётлар рўйхати ва иловалардан ташкил
топган бўлиб 3 бобдан иборат.

ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ

Диссертациянинг биринчи бобида 1960-2007 йилларда чоп этилган

изоцианатларни алмашинган феноллар, аминлар, тиоспиртлар ва спиртлар
билан таъсирлашиш реакцияларига тегишли бўлган, патентлар ва
мақолаларнинг ҳар томонлама таҳлили ва анализи келтирилган.

Диизоцианатларни

алифатик

қатордаги

спиртлар

билан

таъсирлашишини ўрганувчи ишлар олиб борилмаган, полиуретанлар олиш
мақсадида диизоцианатларни диоллар билан реакциялари қисман
ўрганилган.

Шунинг учун биз диизоцианатларни алифатик қатордаги бирламчи,

иккиламчи ва учламчи спиртлар билан таъсирлашиш реакциясини ўрганиш,
шу билан карбаматларни янги ҳосилаларини олиш, уларни кимёвий
хоссаларини ўрганишни режалаштирдик.

Иккинчи бобда диизоцианатни (I) спиртлар (II) билан реагентларни

I:II =1:2 моль нисбатларида ва 25-30

0

С ҳароратда 3-4 соат давомида олиб

борилган, янги карбаматларни синтези келтирилган:

Бу ерда: С

1

14

гача

Реакция натижасида рангсиз, қийин суюқланувчан, сувда ва бошқа

органик эритувчиларда деярли эримайдиган моддалар гексаметилен бис-
[(алкил)-карбаматлар] олинди. Гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни
баъзи физик-кимёвий тавсифлари 1-жадвалда келтирилган.

II

DMFA

Et

3

N

O C N

(CH

2

)

6

N C O + HO R'

O

C N

(CH

2

)

6

N C

O

H

H

O R'

O

'R

I

2


background image

7

1- жадвал

Гексаметилен-бис [(алкил)-карбаматлар]ни баъзи физик-кимёвий

тавсифлари

№ Шифр

R

Чиқиш

унуми, %

Суюқ.ҳа-

рорати,

0

С

R

f

Эмперик

формуласи

Элемент анализи

N, %

Ҳисоб. Топилган

1

2

3

4

5

7

8

9

I ХМ-1

СН

3

-

95,2 102-104 0,63 C

10

H

20

N

2

O

4

12,06

11,88

II ХМ-2

С

2

Н

5

-

94,9 252-254 0,59 C

12

H

24

N

2

O

4

10,77

10,56

III ХМ-3

С

3

Н

7

-

94,1 255-256 0,68 C

14

H

28

N

2

O

4

9,72

9,46

IV

ХМ-4

С

4

Н

9

-

93,3 263-265 0,71 C

16

H

32

N

2

O

4

8,86

8,61

V ХМ-5

83,7 268-269 0,69 C

16

H

32

N

2

O

4

8,86

8,58

VI ХМ-20

70,0 207-208 0,74 C

18

H

36

N

2

O

4

8,14

7,96

VII

ХМ-7

н-C

5

H

11

-

81,1 256-257 0,64 C

18

H

36

N

2

O

4

8,14

7,87

VIII ХМ-6

80,0 257-259 0,67 C

18

H

36

N

2

O

4

8,14

7,87

IX ХМ-16

н-C

6

H

13

-

88,77 260-261 0,66 C

20

H

40

N

2

O

4

7,52

7,31

X ХМ-18

н-C

7

H

15

-

78,7

267 0,78 C

22

H

44

N

2

O

4

7,0

6,76

XI ХМ-19

н-C

9

H

19

-

76,4 255-256 0,74 C

26

H

52

N

2

O

4

6,14

5,88

XII ХМ-22

н-C

10

H

21

-

73,4 117-118 0,71 C

28

H

56

N

2

O

4

5,10

4,89

XIII ХМ-23

н-C

11

H

23

-

66,7

123-124

0,80

C

30

H

60

N

2

O

4

5,47

5,28

XIV ХМ-10

н-C

14

H

29

-

65,27

167-168

0,77

C

36

H

72

N

2

O

4

4,7

4,55

Бис-карбамат ҳосилаларини унуми 65-95% ташкил этди. Гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]ни юқори унуми спиртлар молекуласидаги
радикаллар табиати таъсири билан тушунтириш мумкин. Масалан, нормал
тузилишли қуйи радикаллар ҳолатида, гексаметилен бис-[(алкил)-карбамат],
(I-IV)ларни чиқиш унуми 90% дан ортиғини ташкил этди. Радикалнинг
ҳажми ортиши билан, шунингдек изотузилишли ҳолат унум 80% дан камни
ташкил этди. Буни спиртлар эрувчанлигини спиртлардаги радикалларнинг
ҳажмига боғлиқлиги билан тушунтириш мумкин. Радикал (R-)нинг узайиши
билан, масалан, CH

3

-(CH

2

)

13

OH органик эритувчилардаги (бензолда)

эрувчанлиги ёмон бўлади. Бундан ташқари, н-амилни изоамил билан; н-
бутанолни 2-метилбутанол билан ўзаро таъсирлашиш ҳолатларида реакция
маҳсулотлари унумини камайишини, спирт молекуласидаги радикалларни
анчагина тармоқланган изо- тузилишли стерик омил орқали тушунтириш

R O C N (CH

2

)

6

O H

N C
H O

O R

CH
CH

3

C

2

H

5

CH

CH

3

C

3

H

7

C
CH

3

C

2

H

5

CH

3


background image

8

мумкин бўлади. Синтез қилинган бирикмаларда суюқланиш ҳароратини
ўзгаришида ҳам маълум қонуниятлар кузатилади. Масалан, гексаметилен
бис-[(алкил)-карбаматлар]нинг суюқланиш ҳарорати С

10

14

радикалли

спиртларга қараганда, радикаллари С

2

9

дан бошланган спиртларда

анчагина юқори (207-268

0

С гача) бўлади.

Бундан ташқари, олинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]нинг

юқори унумини сабаби, туташган (-N=C=O) гуруҳининг юқори зичлиги ва
электрон булутининг осон ҳаракатчанлиги бўлиб, изоцианат гуруҳидаги
углерод атомининг мусбат зарядини ортишига олиб келади, бу атомни
нуклеофиль реагентларга ҳужумини енгиллаштиради, шунингдек стерик
тўсиқлар бўлмайди.

Ҳисоблашларнинг кўрсатишича, реакция давомида >С=

О боғига

нисбатан -N=С боғида катта кучсизланишлар орқали амалга ошади.
Электронларни жойлашишини ўзгариши -N=С боғида >С=О боғига нисбатан
юқори. Таъсирлашувчи заррачалар яқинлашганда азот атомидаги манфий
заряд >С=О гуруҳидаги кислород атомига нисбатан анча кескин ортади . Бу
омил шуни кўрсатадики, -N=С боғининг қутбланувчанлиги >С=О боғига
нисбатан катта ва айнан -N=С боғи нуклеофиль реагентлар билан -N=С=О
гуруҳига ҳужум қилинганда осонлик билан узилиши кераклигини
таъкидлайди.

Шунинг учун, бизнинг реакцияларимизда спиртни ОН– гуруҳи эркин

электрон

жуфтига

эга

бўлганлигидан

гексаметилендиизоцианат

молекуласидаги электрофиль марказга ҳужум қилиб, ўтиш ҳолатини ҳосил
қилади, у эса сўнгра реакциянинг охирги маҳсулотига қайта гуруҳланади.
Спиртларни гексаметилендиизоцианатлар билан таъсирлашувини эҳтимолли
механизмини қуйидагича тасаввур қилиш мумкин:

Шундай қилиб, -ОН гуруҳини нуклеофиллигини ошириш учун (Et

3

N

ёки Py иштирокида) бирикиш тезлиги ва охирги маҳсулот чиқиш унуми
ортади, асослик хусусиятларини камайиши ва радикалларнинг стерик
омиллари ошиши билан охирги маҳсулотлар чиқиш унуми тезлиги бирмунча
камайди. Бироқ, спиртларни гексаметилендиизоцианатларга бирикишининг
механизми тўғрисидаги масалани узил-кесил исботлаш учун реакциялар
кинетикасини қўшимча ўрганиш талаб этилади. Биринчи марта синтез

бу е рда:R= CH

3

;

C

2

H

5

;

C

3

H

7

;

C

4

H

9

C

14

R O C N

O H

(CH

2

)

6

N C
H O

O R

R O H

H

R

O

O C N (CH

2

)

6

N C O

O C N (CH

2

)

6

N C O

+

HO R

R OH

га ча


background image

9

қилинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни тузилишини замонавий
физик-кимёвий (ИҚ-, ПМР– спектроскопик) усулларда ўрганилди.

Жаҳон

адабиётларида

келтирилган

маълумотлар

ҳамда

тадқиқотларимиз асосида бис-[(алкил)-карбаматлар] ҳосилаларини синтези
учун энг қулай ҳарорат 25-30

0

С, катализатор триэтиламин (ёки пиридин),

эритувчи ДМФА, реакция вақти 3-4 соат деб аниқланди. Шуни
таъкидлашимиз керакки, гексаметилендиизоцианатни турли спиртлар ёки
алмашинган феноллар билан ўзаро реакцияларида зарарли газлар (CI

2

, F

2

, HF,

HCI, H

2

S, CO, HCN, NO ва бошқалар) чиқмасдан боради.

N,N

¢

-динитрозо

алмашинган

гексаметилен

бис-[(алкил)-

карбаматлар]ни олиниши.

Гексаметилен

бис-[(алкил)-карбамат]ларни

чумоли кислотасидаги натрий нитрит (мўл миқдорда) билан нитрозолаш
реакциялари натижасида тегишли N,N

¢

-динитрозо алмашинган гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар] 59,6-71,3% гача унум билан олинди (2-жадвал).

2- жадвал

Олинган N,N’-динитрозо алмашинган гексаметилен бис-[(алкил)-

карбаматлар]ни физик-кимёвий тавсифлари

R

Чиқиш

унуми, %

Суюқл.

ҳарорати,

0

С

R

f

Эмперик

формуласи

Элемент анализи N,

%

Ҳисоб. Топилган

1

2

3

4

5

6

7

8

XV

СН

3

-

71,3

300>

0,58

C

10

H

18

N

4

O

6

19,31

19,13

XVI

С

2

Н

5

-

68,8

300>

0,46

C

12

H

22

N

4

O

6

18,61

18,40

XVII

С

3

Н

7

-

70,2

310>

0,51

C

14

H

26

N

4

O

6

16,18

15,96

XVIII

С

4

Н

9

-

68,4

320>

0,57

C

16

H

30

N

4

O

6

14,97

14,71

XIX

62,1

324>

0,62

C

16

H

30

N

4

O

6

14,97

14,74

XX

59,6

318>

0,54

C

18

H

34

N

4

O

6

13,93

13,70

XXI

н-С

5

Н

11

-

64,3

315>

0,58

C

18

H

34

N

4

O

6

13,93

13,73

XXII

61,2

315>

0,57

C

18

H

34

N

4

O

6

13,93

13,72

XXIII

н-C

6

H

13

-

65,5

305>

0,60

C

20

H

38

N

4

O

6

13,02

12,86

XXIV

н-C

7

H

15

-

64,7

300>

0,56

C

22

H

42

N

4

O

6

12,22

11,97

XXV

н-C

9

H

19

-

66,6

310>

0,58

C

26

H

50

N

4

O

6

10,89

10,66

XXVI

н-C

10

H

21

-

64,4

136-138

0,61

C

28

H

54

N

4

O

6

10,33

10,06

XXVII

н-C

11

H

23

-

62,2

124-126

0,60

C

30

H

58

N

4

O

6

9,82

9,51

XXVIII

н-C

14

H

29

-

61,9

118-119

0,57

C

36

H

70

N

4

O

6

8,56

8,38

R O C N

O N

(CH

2

)

6

O

N C
N O

O

O R

CH
CH

3

C

2

H

5

C
CH

3

C

2

H

5

CH

3

CH

CH

3

C

3

H

7


background image

10

Реакция қуйидагича схема бўйича боради:

Реакция электрофиль алмашиниш механизми бўйича амалга ошади.

Ҳужум қилувчи агент нитрозоний–иони NO

+

ҳисобланади. Бунда ҳосил

бўлган нитрит кислотаси, протонни бириктириб NO

+

ионини ҳосил қилади:

Кейинги таъсирлашувлар электрофиль алмашинишнинг бошқа

реакцияларига ўхшаш тарзда боради:

N-нитрозолаш реакцион аралашмани совитиб олиб борилади.

Ҳароратни ошиши ўринсиз бўлиб, у эришиш лозим бўлган маҳсулот
унумини камайтиради, баъзан эса реакция йуналишига ҳам таъсир қилади.
Нитрозоловчи агент сифатида нитрит кислотадан фойдаланилганда, у
қиздирилганда кам турғунлиги сабабли, реакцияни паст ҳароратда олиб
боришни талаб этади.

N-нитрозобирикмаларни

идентификациялаш N-нитрозогуруҳини

ютилиш чизиқлари бўйича амалга оширилади. Бу гуруҳ учун кучли ютилиш
чизиғи 1500-1430 см

-1

соҳада характерли.

Синтез қилинган N,N’-динитрозо алмашинган гексаметилен бис-

[(алкил)-карбаматлар]ни структураси элемент анализи ва ИҚ спектрлари
билан исботланган. ИҚ- спектрларида -N-N=O учун эса 1500-1430 см

-1

кучли

ютилиш чизиғи, С=О гуруҳи учун эса 1690-1725см

-1

, -(СН

2

)

6

гуруҳи учун -

769-724см

-1

, -СН

2

гуруҳи учун 2933-2858 см

-1

да ютилиш чизиқлари

кўринади.

N,N

¢

-динатрий

алмашинган

гексаметилен

бис-[(алкил)-

карбаматлар]ни олиниши.

Биринчи марта синтез қилинган бис-

карбаматлар N-H гуруҳи бўйича натрий метилат билан йўналтирилган
металланишга учратилди. N,N

¢

-диметаллаш реакцияси қуйидагича боради:

N
H

+

NO

N
N O

+

H

+

R O C N

O H

(CH

2

)

6

N
H

C
O

O R

I XIV

_

2

CH

3

ONa

_

R O C N

O Na

(CH

2

)

6

N
Na

C
O

O R

XXIX XXXXII

NO

HNO

2

+ H

+

H

2

NO

2

+

+ H

2

O

ё ки

NaNO

2

+ HCOOH

(

конц

.)

H

2

NO

2

NO + HCOONa+H

2

O

_

R O C N

O N

(CH

2

)

6

O

N C
N

O

O

O R

HCOOH

NaNO

2

R O C N

O H

(CH

2

)

6

N C
H O

O R


background image

11

N,N

¢

-диалкиллашган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни

олиниши.

Карбаматлардаги N-Н гуруҳларини алкилгалогенидлар ёрдамида

алкиллаш N-Н тутган бирикмаларини реакцион қобилиятини аниқлаш учун
шубҳасиз

катта

қизиқиш

уйғотади. Гексаметилен

бис-[(алкил)-

карбаматлар]ни N,N

¢

-динатрийли ҳосилаларини метил йодид билан бензолда

хона ҳароратида (25-26

0

С) таъсирлаштириб алкиллаш реакцияларини 3 соат

давомида аралаштириб олиб бордик.

Алкиллаш реакцияларини мутлақо N,N

¢

-азот

атомлари

бўйича

боришини, бу атомни ёнида карбонил гуруҳи борлиги учун натрий нисбатан
осон диссоциаланиши билан тушунтирилади.

3-жадвал

Гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]ни N,N

¢

-диметил

ҳосилаларини физик-кимёвий тавсифлари

R

Чиқиш

унуми , %

Суюқ.

ҳарорати,

0

С

R

f

Эмперик

формуласи

Элемент анализи

N, %

Ҳисоблан. Топилган

1

2

3

4

5

6

7

8

XXXXIII

СН

3

-

92,0

143

0,59

C

12

H

24

N

2

O

4

10,77

10,57

XXXXIV

С

2

Н

5

-

94,0

151

0,63

C

14

H

28

N

2

O

4

9,72

9,51

XXXXV

С

3

Н

7

-

91,0

154

0,58

C

16

H

32

N

2

O

4

8,86

8,62

XXXXVI

С

4

Н

9

-

92,4

158

0,64

C

18

H

36

N

2

O

4

8,14

7,97

XXXXVII

86,9

146

0,67

C

18

H

36

N

2

O

4

8,14

7,94

XXXXVIII

85,3

138

0,71

C

20

H

40

N

2

O

4

7,52

7,29

XXXXIX

Н-C

5

H

11

-

94,8

162

0,61

C

20

H

40

N

2

O

4

7,52

7,31

L

86,6

143

0,67

C

20

H

40

N

2

O

4

7,52

7,34

LI

н-C

6

H

13

-

95,6

166

0,69

C

22

H

44

N

2

O

4

7

6,81

LII

н-C

7

H

15

-

96,1

164

0,71

C

24

H

48

N

2

O

4

6,54

6,26

LIII

н-C

9

H

19

-

93,8

167

0,62

C

28

H

56

N

2

O

4

5,78

5,55

LIV

н-C

10

H

21

-

93,3

181

0,64

C

30

H

60

N

2

O

4

5,46

5,21

LV

н-C

11

H

23

-

94,1

172

0,67

C

32

H

64

N

2

O

4

5,18

4,97

LVI

н-C

14

H

29

-

96,0

154

0,71

C

38

H

76

N

2

O

4

4,48

4,22

R O C N

O Na

(CH

2

)

6

N C
Na

O R

O

+

CH

3

I

қуруқ

C

6

H

6

-

NaI

2

2

R O C

O

N

CH

3

(CH)

2

N C O R

O

CH

3

CH
CH

3

C

3

H

7

CH C

2

H

5

CH

3

C

2

H

5

C

CH

3

CH

3


background image

12

Синтез қилинган N,N’-диметил гексаметилен бис-[(С

1

14

)-карбаматлар]

ни структураси элементлари анализи ва ИҚ-спектри орқали исботланган.

В ИҚ-спектрида қуйидаги ютилиш чизиқлари кузатилади.

гуруҳи учун 1296-1306 см

-1

, С=О гуруҳи учун –1725 см

-1

, (СН

2

)

6

-гуруҳи

учун– 769-724 см

–1

; –СН

2

- гуруҳи учун 2933-2858 см

–1

. N,N’-динатрий

гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]ни

метиллаш

реакцияларини

тадқиқоти шуни кўрсатадики, реакциянинг бориши ва изомер таркиби
радикал табиатига, молекулани тармоқланганлигига ва узунлигига,
эритувчига, метилловчи агентнинг «қаттиқ» ёки «юмшоқлиги» ва бошқа
омилларга кучли даражада боғлиқ бўлади.

Кўрсатилган бирикмаларни алкилгалогенидлар СН

3

Х ёрдамида

алкиллаш, метилловчи агентни галогенид «Х» табиатини ўрин даражасини
аниқлаш учун шубҳасиз қизиқиш уйғотади. Нормал тузилишли бирламчи
бирикмаларга тегишли галоген метилларни қайнаш ҳарорати ва нисбий
зичлигини кўриб чиқиб, осон аниқлаш мумкин. СН

3

J да нисбий зичлик ва

қайнаш ҳарорати тегишли бром-алмашинганларга қараганда юқори; ўз
ўрнида бром-алмашинганларнинг зичлиги ва қайнаш температураси хлор
алмашинганларникига қараганда юқори бўлади.

Органик молекулалар учун қутбланувчанлик характерли, яъни ҳужум

қилувчи агент яқинлашганда боғни қутблилигини ошиш қобилияти. Боғнинг
қутбланувчанлиги, боғ ҳосил қилувчи атомларни электрон булути қанча
ҳажми ҳарактчан бўлса, шунча юқори бўлади. Қутбланувчанликка мойиллик
С-Х боғлари қаторида яхши кузатилади. Айтайлик, агар СН

3

-F, СН

3

-Сl, СН

3

-

Br ва СН

3

J боғлари қутблилиги қанча яқин бўлса, у ҳолда С-J боғи

қутбланувчанлиги С-F никига қараганда сезиларли даражада катта бўлади.
Барча нуклеофиль алмашиниш (S

N

) реакцияларида қутбланувчанликка аниқ

мувофиқликда С-J бошқа С-Х ларга нисбатан максимал фаолдир.

Гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]ни метилйодид билан

алкиллаш реакцияларини ўрганиш шуни кўрсатадики, барча (С

1

14

)

бирикмаларида N,N’-диалкилланиш ҳосил бўлиши кузатилади. Йод метилат
билан N,N’-диалкиллашни афзаллигини термодинамик жиҳатдан N,N’-
диалкиллашни назорат қилиш мумкинлиги билан тушунтирилади, яъни
метил гуруҳи борлиги сабабли олинган N,N’-диметилгексаметилен бис-
[(алкил)-карбаматлар]ни термодинамик турғун бўлишидадир.

N,N’-дихлоралмашинган гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]-

ни олиниши.

Турли биологик фаол бирикмалар синтези, техника ва қишлоқ

хўжалиги учун шунингдек, нуклеофиль ва электрофиль реакцияларни олиб
бориш учун юқори реакцион марказ (N-H гуруҳи) сифатида гексаметилен
бис-[(алкил)-карбаматлар] қимматбаҳо хомашё ҳисобланади.

N,N’-дихлоралмашинган

гексаметилен

бис-[(алкил)-карбамат]ларни

эффектив, арзон ва экологик қулай бўлган усулини ишлаб чиқдик.

N C O

H

3

C

O


background image

13

Алюминий оксидида кальций гипохлорид билан карбаматларни N-
хлорлашни амалга оширувчи усули ишлаб чиқилди.

Кимёвий реакцияни схемаси қуйидагича:

Бу ерда: С

1

14

гача

Реакция натижасида маҳсулотнинг чиқиш унуми 90-95% бўлган

бирикмалар олинди.

4-жадвал

Гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]нинг N,N’-дихлорли

ҳосилаларини физик-кимёвий тавсифлари

R

Чиқиш
унуми,
%

Суюқл.

ҳарорати,

0

С

вақт,
соатда

Элемент анализи,

N, %

Эмперик

формуласи

Ҳисоблан.

Топил.

LVII CH

3

-

91

136

15

9,30

9,07

C

10

H

18

Cl

2

N

2

O

4

LVIII C

2

H

5

-

93

141

15

8,51

8,35

C

12

H

22

Cl

2

N

2

O

4

LIX

C

3

H

7

-

94

138-139

15

7,84

7,60

C

14

H

26

Cl

2

N

2

O

4

LX

н-C

4

H

9

-

96

116-117

17

7,27

7,08

C

16

H

30

Cl

2

N

2

O

4

LXI

92

122-123

22

7,27

7,10

C

16

H

30

Cl

2

N

2

O

4

LXII

90

110-111

26

6,77

6,47

C

18

H

34

Cl

2

N

2

O

4

LXIII н-C

5

H

11

-

97

133-134

18

6,77

6,47

C

18

H

34

Cl

2

N

2

O

4

LXIV

91

108-109

25

6,77

6,47

C

18

H

34

Cl

2

N

2

O

4

LXV н-C

6

H

13

-

95

141-142

20

6,35

6,18

C

20

H

38

Cl

2

N

2

O

4

LXVI н-C

7

H

15

-

97

147-148

20

5,97

5,78

C

22

H

42

Cl

2

N

2

O

4

LXVII н-C

9

H

19

-

99

156-157

17

5,33

5,14

C

26

H

50

Cl

2

N

2

O

4

LXVIII н-C

10

H

21

-

98

163-164

19

5,06

4,85

C

28

H

54

Cl

2

N

2

O

4

LXIX н-C

11

H

23

-

93

176-177

20

4,82

4,64

C

30

H

58

Cl

2

N

2

O

4

LXX

н-C

14

H

29

-

94

186-187

22

4,21

4,03

C

36

H

70

Cl

2

N

2

O

4

R O C N

O Cl

(CH

2

)

6

N C
Cl O

O R

R O C

O

N (CH

2

)

6

H

N C
H O

O R

+

Ca(OCl)

2

на мл

. Al

2

O

3

(

глинозе м

)

R O C N

O Cl

(CH

2

)

6

N C

Cl O

O R

I XIV

LVII LXX

_

_

C

2

H

5

CH
CH

3

C

3

H

7

CH
CH

3

C

2

H

5

C
CH

3

CH

3


background image

14

Гексаметилен бис-[(алкил)-карбамат]ни N,N’-дихлорли ҳосилаларини

тузилиши элемент анализи, кумуш тузлари (AgNO

3

) эритмаси ва ИҚ-

спектрлари ёрдамида аниқланди.

Гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамат]ни ишлаб чиқариш

технологияси

Е

1

Е

2

Е

3

Е

4

– гексаметилендиизоцианат, метанол,

диметилформамид ва триэтиламинлар учун идиш,
Н

5

-насос; Р

6

-реактор; F

7

- кучли фильтр; Е

8

-ишлатилган

эритувчи ва катализатор учун идиш; Т

9

-барабанли қуритгич;

Д

10

-майдалагич; С

11

-тебранма тўр; Е

12

-тайёр маҳсулот учун идиш.

1- расм. Гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамат]ни ишлаб чиқаришнинг

принципиал технологик схемаси

Синтез қилинган бис-[(алкил)-карбаматлар]ни қўлланиш

соҳаларини аниқлаш натижалари

. Гексаметилен бис-[(метилоило)-

карбамат]ни олишни ишлаб чиқилган технологиясида реакция ҳарорати 20-
40

0

С гексаметилендиизоцианатга метилоилни томчилатиб, 3,5-4 соат

давомида, эритувчи

сифатида

диметилфармамид

ва

катализатор

триэтиламинни қўшиб, нуклеофиль бирикиш жараёни асосида олиб борилди.
Реакция жараёни тамом бўлгандан сўнг, ҳосил бўлган аралашма
фильтрланди. Реакция маҳсулоти оқ рангли кўринишдаги кукун ҳолида,

1

E

1

E

2

E

H

5

H

5

2

E

H

5

H

5

E

4

E

3

E

4

E

3

9

T

8

E

6

P

7

ô

D

10

C

11

E

12


background image

15

фильтратда эса эритувчи диметилфармамид ва катализатор триэтиламин
аралашмаси йиғилади. Фильтрат 90-95

0

С атрофида қиздирилганда

триэтиламин (қайнаш

ҳарорати 89

0

С), ҳароратни 157-160

0

С

га

кўтарганимизда эса, диметилфармамид (қайнаш ҳарорати 155

0

С) ҳайдалиб

чиқади.

Суюқ чиқинди сифатидаги эритувчи ва катализаторлар, регенерация

(тиклаш жараёни) дан сўнг кейинги жараёнларда ишлатилади. Ҳозирги
вақтда маълум бўлган ўсимликларни ўстирувчанлик моддаси АНУК (ά–
нафтил сирка кислота) 1кг учун 3000,0 $ (АҚШ) баҳосида импорт қилинади.

Ўсимликлар ўстирувчанлиги моддаси ХМ-1 (ғўза, бодринг ва помидор)

ишлаб чиқаришнинг иқтисодий самарадорлиги қурилмани йилига 10кг
қувватда Э

7

=(Q

4

-C) Q=(3000-750)·10=22,500$ ни ташкил этади. Шундай

қилиб, ўстирувчанлик моддаси ХМ-1 10кг миқдорида ишлаб чиқаришда
кутилган иқтисодий самара 22,500$ ни ташкил этади.

Синтез қилинган моддаларнинг айримлари ўсимликни ўсишини

тезлаштирувчи моддалар сифатида тавсия этилди.

Учинчи бобда бошланғич реагентлар баёни гексаметилен бис- [(алкил)-

карбамат] N,N’-динатрий-, N,N’-диметил, N,N’-дихлор гексаметилен бис-
[(алкил)-карбаматлар]ни олиш бўйича экспериментал тадқиқотлар ва синтез
усуллари келтирилган.

Диссертация иловаларида баъзи жадваллар, расмлар, ИҚ- ва ПМР-

спектрлари, синов далолатномалари келтирилган.

ХОТИМА

Хулосалар

1.Гексаметилендиизоцианатни бирламчи, иккиламчи ва учламчи алифатик
спиртларнинг ҳосилалари билан реакциялари асосида биринчи марта
маълум бўлмаган бис-карбаматларни ҳосилаларини хона шароитида, юқори
унум билан спиртларнинг молекуласини таркибидаги радикалларнинг
тузилишига боғлиқлигига қараб янги чиқиндисиз технологияси ишлаб
чиқилди.

2.Метанол ва гексаметилендиизоцианатни ДМФА иштирокида, ҳаво

атмосфераси босимида юқори унум 95% билан гексаметилен бис-[(алкил)-
карбамат] ҳосилаларини олишни чиқиндисиз янги технологик схемаси
яратилди. Технологик синтез жараёнида ҳарорат ва вақтни камайтириш
мақсадида бис-карбамат ҳосилаларини оптимал модификацияланган методи
ишлаб чиқилди.
3.Гексаметилен бис-[(алкилоило)-карбаматлар]дан биринчи марта N,N'-
динитрозолаш олиш усуллари ишлаб чиқилди. N-нитрозолаш электрофиль
ўрин алмашиниш механизми бўйича содир бўлиб N-Н группада бориши
тажрибада тасдиқланди.


background image

16

4. N,N

'

-гуруҳни абсолют метанол муҳитида металлашнинг оптимал шароити

20-40

0

С ҳарорат ва реакция давомийлиги 4,5 соат эканлиги тажрибада

исботланди.
5.Биринчи

марта бис-[(алкил)-карбаматлар]даги N-H гуруҳини

алкилгалогенлар билан алкиллаш усули ишлаб чиқилди. Бис-[(алкил)- N,N'-
диметил бис-[(алкил)-карбаматлар]даги метил гуруҳининг термодинамик
турғунлиги ҳисобига осон бориши аниқланди.
6.N,N’-дихлоралмашинган

гексаметилен

бис-[(алкил)-карбаматлар]ни

эффектив, арзон ва экологик қулай бўлган усули ишлаб чиқилди.
Алюминий оксидида кальций гипохлорид билан карбаматларни N,N-
хлорлашни 35-40

0

С ҳароратда 15-26 соат давомида реакция маҳсулотнинг

чиқиш унуми 90-95% бўлган бирикмалар олинди. Олиб борилган изланишлар
натижасида гексаметилен бис-[(алкил)-карбаматлар]дан 70 та янги модда
синтез қилинди ва уларни замонавий физик-кимёвий усуллари аниқланди.
7. Синтез қилинган бирикмалардан 2 таси кучли стимуляторлик хоссасига
эга бўлган моддалар бўлиб, (пахта, бодринг ва помидор) уларнинг баъзилари
аграр саноатида қўллаш учун тавсия этилди.

Амалий тавсиялар

1.Бис-карбаматларнинг синтез қилиш усули методик қўлланма сифатида
нашр қилиниб, Навоий давлат педагогика институти кимё кафедрасининг
ўқув жараёнига жорий қилинди.
2.ХМ-1 ва ХМ-2 биостимулятори Қашқадарё вилоятининг Касби туманидаги
«С.Аъзамова» фермер хўжалигидаги 24669 га пахта даласида синовдан
ўтказилди. Пахта ҳосилдорлигини 4,5 ц/га оширганлиги кўрсатилди. ХМ-1 ва
ХМ-2 препарати бўйича керакли ҳужжатлар давлат кимё қўмитасига
топшириш учун тайёрлаб қўйилди.

Диссертациянинг асосий мазмуни қуйидаги мақола ва тезисларда ўз

ифодасини топган.

1.Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д., Убайдуллаева М.У. Синтез
симметрично производных диалкил бис-карбаматов // Kimyo va kimyo
texnologiyasi. –Toshkent, 2005.- №3(9).- Б. 38-40.
2.Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Хайдарова З.Г., Ибрагимов А.А.
Технология нового упрощенного способа получения экологически чистых
производных бис-карбаматов // Маҳаллий хом ашёлар ва маҳсулотларни
қайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Современные технологии
переработки местного сырья и продуктов: Тез. докл. респ. науч.-тех. конф.
Том 1. -Ташкент, 2005.- С. 51-52.
3. Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Балтабаев У.А. Полиметилен бис[(алкил)-
карбаматы] и нитрозирование на его основе // Аналитик кимё фанининг


background image

17

долзарб муаммолари: Республика илмий-амалий мақолалари тўплами.-
Термиз, 2005. -С. 32-34.
4. Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез симметрично новых
диалкил производных бис-карбаматов и их свойства // Аналитик кимё
фанининг долзарб муаммолари: Республика илмий-амалий мақолалари
тўплами.- Термиз, 2005. -С. 245-247.
5.Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобоев И.Д. Бис-карбамат ҳосилалари
синтези ва уларнинг тузилишини физик усуллар ёрдамида таҳлили // Кимё
фани ва уни ўқитиш самарадорлигини оширишнинг долзарб муаммолари:
Минтақавий илмий-услубий анжуман маъруза тезислари тўплами.- Андижон,
2005. -Б. 32.
6.Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез симметрично новых
диацетонил, ацетонциангидрил производных бис-карбаматов и их свойства //
Кимё фани ва уни ўқитиш самарадорлигини оширишнинг долзарб
муаммолари: Минтақавий илмий-услубий анжуман маъруза тезислари
тўплами.- Андижон, 2005. -С. 61-62.
7.Хатамова М.С., Убайдуллаева М.У., Махсумов А.Г. Проведение
экологически безвредных органических реакций в вузах и учебных
заведениях // Кимёнинг долзарб муаммолари ва уни ўқитиш услубиёти:
Республика илмий-амалий анжумани маърузаларининг тезислар тўплами.-
Гулистон, 2005. -С. 112-113.
8.Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Хайдарова З.Г., Ибрагимов А.А. Синтез
экологически чистых новых органических соединений // Кимёнинг долзарб
муаммолари ва уни ўқитиш услубиёти: Республика илмий-амалий анжумани
маърузаларининг тезислар тўплами.- Гулистон, 2005. -С. 114.
9.Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Бобоев И.Д., Юсупхонова M.M. Новые
синтезированные органические соединения должны быть экологически
чистыми // Applied Ecology and Sustainable Development AESD 2005.
Proceedings of the International conference on applied ecology and sustainable
development.- Karshi, 2006. -P. 26-27.
10.Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Бурхонов И.Б. Проведение экологически
«безотходных» реакции по предмету органической химии // Ўзбекистон
республикаси

биологик

хилма-хиллигининг

экологик

муаммолари:

Республика илмий-амалий конференция материаллари. - Навоий, 2006.-С.
223-224.
11.Ҳотамова М.С., Ҳайдарова З.Г., Сулаймонов Н.А., Бурхонов И.Б.,
Махсумов А.Г. Экологик тоза бис-карбаматларни ҳосил қилиш бугунги кун
талабидир // Ўзбекистон республикаси биологик хилма-хиллигининг
экологик

муаммолари: Республика

илмий-амалий

конференция

материаллари. -Навоий, 2006.- Б. 232-233.
12.Хотамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез новых полидиалкил
производных бис-карбаматов и их свойства // Высокие технологии и
перспективы интеграции образования, науки и производства: Труды


background image

18

международной научно-технической конференции. Том 1.-Ташкент, 2006. -
С. 270-272.
13.Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Атахаджаева М.А. Технология
производства гексаметилен бис[(метилоило)-карбамата] и его химические
свойства // Кимёвий технология назорат ва бошқарув.- Тошкент, 2007.- №2.-
Б.22-28.
14.Хатамова М.С., Махсумов А.Г. Безотходная технология получения
ростостимулятора растений бис-карбамата // Химическая технология.-
Москва, 2007. Том1. -С.192-193.
15. Хатамова М.С., Махсумов А.Г. Современные достижения в синтезе
производных бис[(алкил)-карбаматов] и их свойства // Химический журнал
Казахстана. Спец. вып.- Алматы, 2007.- С.120-124.
16.Ўзбекистон Республикаси давлат патент идорасига № 1АР20070026
рақамли талабнома берилган ва ижобий қарор олинган.


background image

19

Кимё фанлари номзоди илмий даражасига талабгор Хатамова

Мухаббат Саттаровнанинг 05.17.04– «Оғир (ёки асосий) органик синтез
маҳсулотлари технологияси» ихтисослиги бўйича “Гексаметилен бис-
[(алкил)-карбаматлар] ҳосилаларини синтези ва уларнинг олиниш
технологияси” мавзусидаги диссертациясининг

РЕЗЮМЕСИ

Таянч сўзлар:

гексаметилендиизоцианат, бирламчи, иккиламчи ва

учламчи алифатик спиртлар, кальций гипохлорид, нуклеофиль бирикиш,
метилйодид, нуклеофиль ўрин алмашиниш, диметилформамид.

Тадқиқот объекти:

гексаметилендиизоцианат.

Ишнинг мақсади:

аввал маълум бўлмаган бис-карбаматларнинг

ҳосилаларини олиш ва уларни ишлаб чиқаришнинг зарарсиз, чиқиндисиз
технологиясини

яратиш, биринчи

марта

синтез

қилинган

бис-

карбаматларнинг ҳосилаларини тузилишини ва кимёвий хоссаларини
ўрганиш, янги синтез қилинган бирикмалар орасидан ўсимликни ўсишини
тезлаштирувчи моддаларни излаш.

Тадқиқот методлари:

Органик синтез, хроматографик анализ, ИҚ- ва

ПМР-спектроскопик усул, классик кимёвий реакциялари.

Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:

янги гексаметилен бис-

[(алкил)-карбаматлар]ни ҳосилалари синтез қилинди, технологик усули
яратилди ва тузилиши тасдиқланди. Биринчи марта бис-карбамат
ҳосилаларини: N,N’-динитрозо-, N,N’-динатрий, N,N’-диалкиллаш ва N,N’-
дихлор алмашган ҳосилалари синтези яратилди ва тузилиши тасдиқланди. N-
H гуруҳларини кимёвий хоссаларини ўрганиш карбамат тутган бирикмалар
кимёсида янги йўналишни ривожланишига имкон очилди.

Амалий аҳамияти:

гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамат]ни ишлаб

чиқаришни технологияси яратилди ва тажриба қурилмаси яратилиб, уни
тажриба намуналари ишлаб чиқарилди, синтез қилинган моддалардан уларни
биостимуляторлик хоссалари ўрганилди. ХМ-1 (гексаметилен бис-
[(метилоило)-карбамат]ни) препарати яратилди ва амалиётда синаш учун
таклиф этилди.

Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:

ХМ-1 ва ХМ-2

препарати Қашқадарё вилоятининг Касби туманидаги «С.Аъзамова» фермер
хўжалигидаги 24669 га ғўзада 0,001% концентрациядаги эритмада
синалганда 4 миллиард 400 минг сўм иқтисодий самара олиш кутилмоқда.

Қўлланиш соҳаси:

реагент ва биостимуляторлар.


background image

20

РЕЗЮМЕ

диссертации Хатамовой Мухаббат Саттаровны на тему: «Синтез и

технология получения производных гексаметилен бис [(алкил)-карбаматов]»
на соискание ученой степени кандидата химических наук по специальности
05.17.04-технология продуктов основного (тяжелого)- органического синтеза

Ключевые слова:

гексаметилендиизоцианат, первичных, вторичных и

третичных алифатических спиртов, гипохлорид кальция, нуклеофильное
присоединение, метилиодистый,

нуклеофильное

замещение,

диметилформамид.

Объект исследования:

гексаметилендиизоцианат

Цель работы:

синтез и технологии получения бис-карбаматов на

основе спиртов, установление их структуры, изучение их химических
свойств и ростостимулирующей активности, высокоактивные вещества
рекомендовать к практическому применению в сельском хозяйстве.

Метод исследования:

органический синтезы; хроматографический

анализ, элементный анализ, ИК- и ПМР-спектроскопия, классические
химические анализ.

Полученные результаты и их новизна:

синтезированы и разработаны

технологии получения новых производных гексаметилен бис-[(алкил)-
карбаматов] и установлены их структуры. Впервые синтезированы
производные бис-карбаматов: N,N’-динитрозо-, N,N’-динатрий-, N,N’-
диметил- и N,N’-дихлорзамещенные, установлены их структуры. Созданы
новые карбаматы N-H группы, соединения и их замещения, в изучении
химических свойств которых открывается возможность развивать новое
направление по изучению химии соединений.

Практическая значимость:

Разработана технология и создана

установка получения гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамата]. Изучены
биостимуляторные свойства полученных пробных препаратов. Также
разработан препарат ХМ-1 (гексаметилен бис-[(метилоило)-карбамата]) и
предложен для испытания на практике.

Степень внедрения и экономическая эффективность:

Препарат ХМ-

1 и ХМ-2 испытан в районах Кашкадарьинской области на хлопчатнике. При
этом экономическая эффективность по подсчетам специалистов составляет 4
миллиард 400 тыс. сумов.

Область применения:

реагент и ростостимулятор.


background image

21

R E S U M E

Thesis of Hatamova Muxabbat Sattаrovna on the scientific degree

competition of the candidate of chemical sciences, speciality 05.17.04 - technology
of products of main (hard) organic synthesis, subject: “Synthesis and technology
of obtaining of derivants hexamethylene bis [(alkyl)-carbamates]”

Key words:

hexamethelendiisocyanate, studying nucleophil connections

primary, secondary and tertiary alifatic spirits, gipohlorit calcium, nucleophil
connection, methelioded, nucleophil replacement, dimethelphormamid.

Subjects of the inquiry:

hexamethelendiisocyanate.

Aim of the inquiry:

synthesis and technologies of reception an bis-

carbamates on the basis of spirits, an establishment of their structure, studying of
their chemical properties and growth factor activity, highly active substances to
recommend to practical application in an agriculture.

Methods of inquiry:

organic and technological synthesis, the hromatografic

analysis, the element analysis; IK-and PMR-spectroscopy, the classical chemical
analysis.

The results achieved and their novelty:

Technologies of reception of new

derivatives an hexamethelen bis [(alkyl)-carbamate] are synthesized and developed
and their structures are established. For the first time derivatives an bis-carbamates
are synthesized: N,N'-dinitrozo, N,N'-dinatrii-, N,N'-dimethel- and N,N'-
dihlorreplaced, their structures are established. Connections and their replacements
are created new carbamates of N-H groups, in studying which chemical properties
the opportunity to develop a new direction on studying chemistry of connections
opens.

Practical value:

On the basis of the primary, secondary and tertiary spirits,

being by interesting object the general method of organic synthesis and without
waste technology is developed for studying derivatives an bis-carbamates in
educational process for practical works of students; as a fundamental problem of
technology of organic synthesis; by search new highly effective growth factors,
and also less toxical medical products.

Degree of embed and economig effectivity:

Drug XM-1 ХМ-2 is tested in

three of the Kashkadarinskai range on a cotton plant, corn and a sunflower. Thus
economic efficiency on calculation of experts compounds 4,4 mlrd som.

Sphere of usage:

reagent, growth factor of plants.

Библиографические ссылки

.Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д., Убайдуллаева М.У. Синтез симметрично производных диалкил бис-карбаматов И Kimyo va kimyo texnologiyasi. -Toshkent, 2005,- №3(9).- Б. 38-40.

Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Хайдарова З.Г., Ибрагимов А.А. Технология нового упрощенного способа получения экологически чистых производных бис-карбаматов // Маҳаллий хом ашёлар ва махсулотларни кайта ишлашнинг замонавий технологиялари. Современные технологии переработки местного сырья и продуктов: Тез. докл. респ. науч.-тех. конф. Том 1. -Ташкент, 2005.- С. 51-52.

Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Балтабаев У.А. Полиметилен бис[(алкил)-карбаматы] и нитрозирование на его основе // Аналитик кимё фанининг долзарб муаммолари: Республика илмий-амалий мақолалари тўплами,-Термиз, 2005. -С. 32-34.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез симметрично новых диалкил производных бис-карбаматов и их свойства // Аналитик кимё фанининг долзарб муаммолари: Республика илмий-амалий мақолалари тўплами.- Термиз, 2005. -С. 245-247.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобоев И.Д. Бис-карбамат хосилалари синтези ва уларнинг тузилишини физик усуллар ёрдамида тахдили // Кимё фани ва уни ўқитиш самарадорлигини оширишнинг долзарб муаммолари: Минтақавий илмий-услубий анжуман маъруза тезислари тўплами,- Андижон, 2005. -Б. 32.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез симметрично новых диацетонил, ацетонциангидрил производных бис-карбаматов и их свойства // Кимё фани ва уни ўқитиш самарадорлигини оширишнинг долзарб муаммолари: Минтакавий илмий-услубий анжуман маъруза тезислари тўплами,- Андижон, 2005. -С. 61-62.

Хатамова М.С., Убайдуллаева М.У., Махсумов А.Г. Проведение экологически безвредных органических реакций в вузах и учебных заведениях // Кимёнинг долзарб муаммолари ва уни ўқитиш услубиёти: Республика илмий-амалий анжумани маърузаларининг тезислар тўплами,-Гулистон, 2005. -С. 112-113.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г., Хайдарова З.Г., Ибрагимов А.А. Синтез экологически чистых новых органических соединений И Кимёнинг долзарб муаммолари ва уни ўқитиш услубиёти: Республика илмий-амалий анжумани маърузаларининг тезислар тўплами,- Гулистон, 2005. -С. 114.

Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Бобоев И.Д., Юсупхонова М.М. Новые синтезированные органические соединения должны быть экологически чистыми И Applied Ecology and Sustainable Development AESD 2005. Proceedings of the International conference on applied ecology and sustainable development.- Karshi, 2006. -P. 26-27.

Махсумов А.Г., Хатамова M.C., Бурхонов И.Б. Проведение экологически «безотходных» реакции по предмету органической химии // Узбекистан республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари: Республика илмий-амалий конференция материаллари. - Навоий, 2006.-С. 223-224.

Н.Ҳотамова М.С., Ҳайдарова З.Г., Сулаймонов Н.А., Бурхонов И.Б., Махсумов А.Г. Экологик тоза бис-карбаматларни ҳосил килиш бугунги кун талабидир И Узбекистан республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари: Республика илмий-амалий конференция материаллари. -Навоий, 2006,- Б. 232-233.

Хотамова М.С., Махсумов А.Г., Бобаев И.Д. Синтез новых полидиалкил производных бис-карбаматов и их свойства // Высокие технологии и перспективы интеграции образования, науки и производства: Труды международной научно-технической конференции. Том 1.-Ташкент, 2006. -С. 270-272.

Махсумов А.Г., Хатамова М.С., Атахаджаева М.А. Технология производства гексаметилен бис[(метилоило)-карбамата] и его химические свойства // Кимёвий технология назорат ва бошқарув,- Тошкент, 2007,- №2,-Б.22-28.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г. Безотходная технология получения ростостимулятора растений бис-карбамата // Химическая технология.-Москва, 2007. Том 1. -С. 192-193.

Хатамова М.С., Махсумов А.Г. Современные достижения в синтезе производных бис[(алкил)-карбаматов] и их свойства // Химический журнал Казахстана. Спец, вып,- Алматы, 2007,- С. 120-124.

Ўзбекистон Республикаси давлат патент идорасига № 1АР20070026 рақамли талабнома берилган ва ижобий қарор олинган.