ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС
ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ АВТОМОБИЛ-ЙЎЛЛАР ИНСТИТУТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 621.43.052
ИСОМУХАМЕДОВ АЗАМАТ БАҲОДИРОВИЧ
Тоғ ва тоғ олди шароитларида газбаллонли автомобиллар
двигателларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилаш
05. 04. 02 – Иссиқлик двигателлари
Техника фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тақдим
этилган диссертация
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т И
Тошкент – 2008
2
Иш Тошкент автомобил – йўллар институти «Автотрактор
двигателлари ва экология» кафедрасида бажарилди.
Илмий раҳбар:
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган фан
арбоби, техника фанлари доктори,
профессор Қодиров Сарвар Мукадирович
Расмий оппонентлар: Техника фанлари доктори,
профессор Саидов Шовкат Васитович
Техника фанлари номзоди,
доцент Файзиев Мирғани Мирвалиевич
Етакчи ташкилот: Тошкент ирригация ва мелиорация институти
Ҳимоя 2008 йил ________ соат ___ да Тошкент автомобил – йўллар
институти ҳузуридаги К 067. 33. 01 рақамли бирлашган ихтисослашган
кенгашда бўлади. Манзил: 100060, Тошкент ш., Амир Темур шоҳ кўч., 20,
мажлислар зали. Тел. : (10-998-71) 233-08-27, Факс: (10-99871) 232-14-39,
е-mail: tayi_
Диссертация билан ТАЙИ нинг кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат бўйича 2 нусхада қўл қўйилган ва муҳр билан
тасдиқланган
тақризларни
институтнинг
ихтисослашган
кенгашига
юборишингизни сўраймиз.
Автореферат «___»____________ 2008 йилда тарқатилди.
Ихтисослашган кенгаш илмий
котиби, техника фанлари номзоди,
доцент Ҳикматов Ш. И.
3
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Транспорт
жараёнининг самарадорлиги
ҳаракатланувчи таркибнинг энергетик кўрсаткичларини такомиллашиш
даражасига тўғридан-тўғри боғлиқ. Автомобил транспортини самарадор ва
барқарор ёнилғилар билан таъминлаш халқ хўжалигининг мухим
муаммоларидан биридир.
Ўзаробоғлиқ муаммоларни замонавий босқичда
хал қилиш воситаларидан бири газбаллонли автомобилларни (ГБА) яратиш
ва жорий этишдир, бунга республикамизда олиб борилаётган ишлар ҳам
туртки бўлмоқда. Ҳозирги пайтда газ ёнилғисида ишлаш учун қайта
жихозланган автомобиллар сони 100 мингдан ортди, улардан 47 мингтаси
сиқилган табиий газда (СТГ) ишламоқда.
Маълумки ички ёнув двигателларида (ИЁД) газ ёнилғисини ишлатиш,
уларнинг қувватини ва буровчи моментини 12-20%гача камайтиради ва бу
айниқса ГБАлардан тоғ шароитларида фойдаланишда намоён бўлади. Шу
Билан бирга двигателларнинг самарали қуввати, солиштирма ёнилғи сарфи,
иссиқлик ва динамик кўрсаткичлари фақатгина нормал атмосфера
шароитларида фойдаланилиши учун кафолатланади.
Бундан келиб чиқадики, газ двигателларининг эксплуатацион
кўрсаткичларини баландлик шароитларида яхшилаш йўлларини тадқиқ этиш
долзарб илмий масала бўлиб, уни ҳал қилиш ИЁДни асосий кўрсаткичларини
тоғ олди ва тоғ шароитларига хос турли хил омиллар таъсиридан ўзгариш
қонуниятини етарлича ишончлилик билан белгилашга ёрдам беради.
Муаммонинг ўрганилиш даражаси.
Ватанимиз ва замонавий чет эл
адабиётларида газ ёнилғисида ишлайдиган ИЁДларни кўрсаткичларини
яхшилаш масалаларига катта аҳамият берилмоқда. Бироқ бу тадқиқотларнинг
кўпчилиги
нормал
фойидаланиш
шароитида
ишлаётган
ГБА
двигателларининг эксплуатацион кўрсаткичларини оширишга қаратилган.
Тоғ ва тоғ олди шароитларида бу кўрсаткичларни яхшилаш тадқиқ
этилмаган. Шуни хисобга олиб, ушбу шароитлар учун мухандислик
хисобларини яратиш ва газ ИЁДлар кўрсаткичларини яхшилаш усулларини
асослаш илмий ахамиятга эга.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Бажарилган иш куйидаги мавзуларни таркибий қисми
ҳисобланади:
- ТАЙИнинг тематик илмий-тадқиқот мавзуси “Ички ёнув двигателларидан
фойдаланиш ва уларни синашни такомиллаштириш” (2003-2008 й мавзу №2а).
- “Ангрен АТЦнинг ЎзДЭУ енгил автомобиллари учун газ ёнилгиси сарфи
меъёрини ишлаб чиқиш ” мавзусидаги хўжалик шартномасидаги ИТИ (мавзу
№610 пр, 2006 й).
Тадқиқот мақсади
: тоғ ва тоғ олди шароитларида газбаллонли
автомобиллар двигателларининг қувватини камайишини компенсацияловчи
автоматик тизимларни қўллаш орқали улардан самарали фойдаланиш
сохасини кенгайтириш.
4
Тадқиқотнинг вазифалари:
-
денгиз сатхидан турли хил баландликларда СТГда ишлайдиган
двигателларнинг эксплуатацион кўрсаткичларини ўзига хослигини тадқиқ
этиш ва аниқлаш;
-
тоғ олди ва тоғ шароитларида СТГда ишлайдиган двигателларни баҳолаш
мезонларини ва қувватни камайишини компенсацияловчи усулларни ишлаб
чиқиш;
-
газ двигателли автомобилнинг эксплуатацион синов усулларини, ҳамда
қувват камайишини компенсацияловчи ва усиз ҳаракатлангандаги иш
кўрсаткичларини аниқлашни усулини ишлаб чикиш;
- двигателнинг асосий техник-иқтисодий тавсифларини ҳисоблашнинг
мухандислик
усулларини
ҳамда
газ
двигателларини
самарали
кўрсаткичларини
стандарт
атмосфера
шароитларига
келтириш
формулаларини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот объекти
. Тоғ ва тоғ олди шароитларида эксплуатация
қилинаётган ва СТГда ишлашга қайта жихозланган ЗИЛ ва Газел юк
автомобилларининг двигателлари тадқиқот объекти ҳисобланади.
Тадқиқот услублари
. Белгиланган мақсад аввал бажарилган назарий
ва тадқиқот ишларини ҳамда жахон двигателсозлигини замонавий
ривожланишини тахлил килиш ва умумлаштириш билан, ЭҲМда амалга
оширилган регрессион тахлилли математик аппаратдан фойдаланиб назарий
тадқиқотлар ўтказиш орқали, замонавий ўзимизда ишлаб чиқарилган ва чет
эл ўлчаш аппаратуралари асосида лаборатория-йўл ва эксплуатацион
синовлар мажмуасини бажариш орқали эришилган.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:
-
баландлик шароитларида ва қувват камайишини компенсациялаш чоралари
қўлланилганда ГБА двигателларининг кўрсаткичларини ҳисоблашнинг
мухандислик услублари;
- яратилган лаборатория жихозларининг мажмуаси;
-тоғ олди ва тоғ шароитларида СТГда ишлайдиган двигателлар учун ҳаво ва
ёнилғи оқимини тавсифини бошқариш усули;
- қувват камайишини қоплайдиган автоматик тизимларни қўллаш буйича
назарий ва экспериментал тадқиқот натижалари ва уларни автомобил
транспорти ва автомобилсозликда фойдаланиш буйича тавсиялар.
Ишнинг илмий янгилиги:
-
қувват
камайишини
компенсацияловчи
автоматик
тизимларининг
элементларини ҳисобловчи математик модели яратилди;
- баландлик шароитларида фойдаланилаётган газ двигателлари қувватини
яхшилаш учун қўшимча ҳаво ва ёқилғи оқими тавсифини бошқариш усули
асосланди;
- тоғ ва тоғ олди шароитларида ишлаётган газбаллонли автомобиллар
двигателларини эксплуатацион кўрсаткичларини ҳисоблашни мухандислик
усули ишлаб чиқилди;
5
-СТГда ишлайдиган двигателларнинг самарали кўрсаткичларини нормал
атмосфера шароитларига келтириш формулалари тавсия этилди.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тоғ ва тоғ
олди шароитларида, қўшимча ҳаво бериш ва газни беришни бошқариш
ҳисобига ГБА двигателларини қувватини оширишни усули ишлаб чиқилди.
Тавсия этилган усул атроф-мухит босимини пасайиши ҳамда ИЁДга
тушадиган юкланишни ортиши билан киритиш трактига газ двигател
қувватини сақлаш учун қўшимча ҳаво берилади ва шу билан тоғ ва тоғ олди
шароитларида ГБА двигателининг конструкциясига ўзгартириш киритмасдан
туриб меёрдаги ишини таъминлайди. ГБА двигателларини тоғ олди ва тоғ
шароитларида фойдаланишдаги ёнилғи энергетик кўрсаткичлари тўғрилаш
коэффициентлари тавсия этилди.
Натижаларни амалиётга жорий этиш.
Тоғ ва тоғ олди шароитларида
ГБА двигателлари қуввати камайишини компенсациялаш усулини танлашга
доир тавсиялар Турақурғон АТКда фойдаланиш учун қабул қилинди,
тадқиқотнинг илмий натижалари Тошкент автомобил - йўллар институтида
«ИЁДларни ишлатиш ва синаш» ихтисослиги бўйича магистрлар тайёрлаш
ўқув жараёнида фойдаланилмоқда.
Ишнинг муҳокамадан ўтканлиги.
Диссертация ишининг
материаллари аспирантлар, докторантлар ва тадкиқотчиларнинг Республика
илмий-амалий конференциясида, шунингдек Тошкент автомобил йўллар
институти, Тошкент Давлат техника университетида ўтказилган илмий-
техник конференцияларида ва илмий семинарларида мухокама қилинган
(2004-2008й).
Натижаларнинг нашр этилганлиги
. Диссертация иши материаллари
бўйича 10 та илмий мақола нашр этилган улардан 3таси ОАК томонидан
тавсия этилган журналда.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация иши 142
бетдаги машина ёзувидаги матнда, 44та расмдан, 13та жадвалдан иборат ва
кириш, 4та боб, 81та номли адабиётлар руйхати, иловалардан ташкил топган.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Кириш қисмида
ишнинг долзарблиги асосланган, унинг мақсади ва
асосий вазифалари ёритилган, натижаларнинг илмий ва амалий ахамияти
шакллантирилган, ҳамда химояга олиб чиқиладиган асосий холатлар
келтирилган.
Биринчи бобда
адабий манбаларнинг тахлили асосида куринадики, газ
двигателларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилаш муаммоларига
катта ахамият берилмоқда. Газсимон ёнилғиларда ишлайдиган двигателлар
тадқиқотига В. И. Ерохов, В. М. Морев, Л. А. Ахметов, Б. И. Базаровнинг
ишлари; двигателларнинг самарали кўрсаткичларига тоғ шароитини
таъсирига М. Махалдиани, В. И. Двали, М. М. Файзиев ва бошқаларнинг
ишлари бағишланган. Газ двигателларини ёнилғи узатиш аппаратураларини
ишлаб чиқаришни назарий асослари ва такомиллаштириш масалалари К. И.
Генкин, И. И. Гольдблат, Г. И. Самоль, Н. П. Валлер, В. В. Белов ва
6
бошқаларнинг ишларида кўрилган. Автомобил транспортини Ўрта Осиёнинг
ўзига хос
табиий-иқлим шароитларида
турли
хил
ёнилғиларда
эксплуатацияси А. А. Муталибов, С. М. Қодиров томонидан ўрганилган.
Бироқ газ двигателларнинг тавсифларини яхшилаш буйича мавжуд назарий
ва экспериментал тадқиқотлар асосан нормал эксплуатация шароитлари учун
бажарилган.
Қўйилган масалаларни ечиш учун Ўзбекистонда эксплуатация
қилинаётган ГБАларни типажлари ва уларни фарқ қилувчи ўзига хослиги;
уларни двигателарини тоғ олди ва тоғ шароитларида ишлашини,
фойидаланишининг ўзига хослиги ва шу шароитларда ёнилғи-энергетик
кўрсаткичларини баҳолаш бўйича тахлили ўтказилди.
Ўтказилган тадқиқотланинг тахлили шуни кўрсатдики, тоғли шароит
(1000 метрдан юқори) газли ИЁДга алохида талаблар қўяди:
- тоғ шароитларида юк автомобиларининг фойдаланиладиган иш режимлари
25-30%га кенгайган ва ташқи тавсифнома томонига 30-40%га сурилган;
- тоғ ва тоғ олди шароитларида ишлаганда двигателни тезлик режими
етарликча мураккаблашади, агар оддий шароитларда двигател асосан 900-
1700 мин
-1
оралиғида ишласа, тоғ шароитларида айланиш частотаси чегараси
2800 мин
-1
гача кенгайган;
-двигател, ҳаракатланаётган автомобилни кинетик энергиясини ютувчи
сифатида фойдаланилганда, мажбурий салт юриш режимида двигателни
ишлаш давомийлиги 17-26% ни ташкил этади.
Двигателнинг самарали кўрсаткичларига таъсир этувчи омилларнинг
таъсири корреляцион тахлил ёрдамида баҳолаш 1-расмда келтирилган, унинг
қиймати 0
r
1 оралиғда ўзгаради. Корреляция коэффициентини (
r
) бирга
яқинлашиши тадқиқот ўтказилаётган катталиклар орасида чизиқли
функционал боғлиқлик борлигидан далолат беради.
Тоғ ва тоғ олди шароитларида ГБА двигателлари кўрсаткичларига
(қувват (а) ва ёнилғи сарфи (б)) таъсир этаётган омиллар
1-атроф мухит барометрик босими; 2-ҳарорат; 3-намлик; 4- двигателнинг
техник холати; 5- таъминот тизими; 6-йўл шароитлари; 7- ёнилғи хоссаси.
1-расм
омиллар
омиллар
r
r
Х
Х
3
Х
5
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
1
2
3
4
5
6
7
омиллар
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
1
2
3
4
5
6
7
факторы
Х
1
Х
2
Х
4
Х
6
Х
7
Х
1
Х
2
Х
3
Х
4
Х
5
Х
6
Х
7
коэфф
иц
ие
нт
коэфф
иц
ие
нт
омиллар
омиллар
7
Ўтказилган тахлил шуни кўрсатдики, тоғ шароитларида қувват ва
тежамкорлик кўрсаткичларига атроф-мухит босисми (Х
1
), ҳарорат (Х
2
),
таъминот тизими (Х
5
) ва йўл шароити (Х
6
) кўпроқ таъсир ўтказади.
Эксплуатацион шароитларда ИЁДни қувват кўрсаткичларини яхшилаш учун
фақатгина Х
1
и Х
5
омилларга таъсир ўтказа оламиз.
Иккинчи бобда
ГБАлар двигателларини баландлик шароитларида
эксплуатацион кўрсаткичларии баҳолаш ва иш жараёнларини назарий
тахлили, шунингдек ҳисоблаш математик моделини ишлаб чиқишга ва
самарали кўрсаткичларини яхшилаш усулига бағишланган.
Тоғ олди ва тоғ шароитларида автомобил эксплуатация қилиниши,
атмофера ҳавосини зичлигини пасайишини ҳисобга олиб, двигател қуватини
сақлаш йулларини излаш заруриятига олиб келади. Бу муаммоларни ечишда
двигател литрли қувватини ошириш усулларини қидиришга тўғри келади.
Двигателни ишчи хажми бирлигига тўғри келадиган қувват айланишлар
частотасини n ёки ўртача самарали босимни
p
e
ошириш йули билан кўтариш
мумкин. Биринчи усулни имконияти поршенни чегаравий ўртача тезлиги
билан чекланган, чунки биз аниқ двигателлар устида тадқиқот
ўтказмоқдамиз. Ўртача самарали босимни ошириш имкониятларини классик
формула орқали кўрайлик.
k
m
v
i
u
e
l
Н
P
)
/
(
)
/
(
0
, МПа (1)
бу ерда,
Н
u
- аралашманинг қуйи ёниш иссиқлиги, МДж/м
3
;
l
o
-
1 м
3
ёнилғи
тўла ёниши учун лозим бўлган хавонинг назарий миқдори, м
3
;
i
-индикатор
ФИК
;
-
ҳавонинг ортиқлик коэффициенти
;
V
–
тўлдириш коэффициенти
;
M
–
механк ФИК;
K
–
заряд зичлиги, кг/м
3
.
Нисбат
i
/
катталиги цилиндрдаги индикатор иш жараёни билан
аниқланади. Газ двигателлари учун ҳавони ортиқлик коэффициенти, денгиз
сатхидан баландлик ортиши билан қуюқланиш томонига сезилмас ортади
(бир хил режимда). Бу газ двигателлар таъминот тизимида ўзига хос
узелларни мавжудлигидадир: диафрагмалар, ричаглар ва б.
Ҳавони ортиқлик коэффициентини қийматини баландлик шароитларида
ўзгариши қуйидаги формула билан аниқланади
/
0
н
(2)
бу ерда,
- ҳарорат ўзгаришини ҳисобга олувчи коэффициент:
=f(T
B
)
;
- денгиз сатхига нисбатан баландликни ўзгариши билан ҳаво
босимини ўзгаришини ҳисобга олувчи коэффициент:
=f(P
B
)
.
Ёнилғи аралашмаси таркибини ўзгариш даражасини денгиз сатхига
нисбатан баландликка боғлиқлигини ҳисоб йўли билан аниқлаш, ҳавони
соатлик сарфи босимга тескари мутаносиб ва ҳароратни квадрат илдизи
остидаги тўғри мутаносиб
)
/
(
Р
Т
f
G
B
, ёнилғини сотлик сарфи эса босимни
квадрат илдизи остига тўғри мутаносиб
)
(
P
f
G
T
эканлигини кўрсатади.
8
Ўртача самарали босимни турли хил баландликлардаги ҳавони ортиқлик
коэффициентига
0
= 1,09
1,28 (Н=0 метр) (2) формула бўйича ҳисобланган
ва n
min
n
max
га мос боғлиқлиги 1-жадвалда келтирилган.
1-жадвал
Денгиз сатхига нисбатан баландликни ҳавони ортиқлик коэффинтига ва
ўртача самарали босимга таъсири
Кўрсаткич
Денгиз сатхидан баландлик (Н) , м
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
ср
(n
min
n
max
)
1,11
1,28 1,09
1,25 1,07
1,22 1,05
1,20 1,04
1,17 1,02
1,14 1,01
1,12
1,00
1,1
Ре, %
100
97
95
89
84
81
74
67
Жадвал шуни яққол курсатадики, денгиз сатхига нисбатан баландлик
ортиши билан ёнувчи аралашма сезиларли қуюқлашади, бироқ тирсакли
вални айланиш частотаси ташқи тавсифнома томонга силжигани учун
аралашма суюқлашиб, газ двигателини ишчи жараёнини ёмонлаштиради ва
бунинг натижасида ўртача самарали босим камайишига олиб келади.
Двигателнинг ўртача самарали босими ва тўлдириш коэффициентии ва
заряд зичлигининг ҳарорат ва босимга боғлиқ равишда ўзгариши
2-расм
- 0,103МПа
-0,090МПа
-0,079Мпа
- 15
о
С
- 25
о
С
-35
о
С
0,103 0,090 0,079 0,070 Р
Н
,МПа
10 20 30 40 t,
0
C
0 1000 2000 3000 Н, метр
1,3
1,0
0,7
к
,
кг/м
3
v
1
0,8
0.6
100
80
60
Ре,
%
100
80
60
Ре,
%
v
1
0,8
0.6
1,3
1,0
0,7
к
,
кг/м
3
9
Тўлдириш коэффициенти
v
ни катталиги двигател конструкциясининг
сифатига боғлиқ деб қабул қилинган. Шу шартга асосланиб
v.
атмосфера
шароитига боғлиқ эмас ва маълум двигател учун дросселланиш ва тирсакли
вални айланишлар частотасининг ўзгариши ҳисобига ўзгаради. Бироқ
цилиндрга кирган ҳаво массаси (
V
h
к
), атмосфера ҳавоси ва ҳароратига
боғлиқ ва массавий тўлдириш катталиги тоғ шароитларида сезиларли
ўзгаради. Шу билан бирга, табий газ двигателга газсимон холатда кириши
ва тўлдириш коэффициентини камайиши ҳисобига қуввати пасаяди.
Айниқса тирсакли вални катта айланишлар частотасида унинг қуввати 15-
20% гача камаяди. Кичик айланишлар частотасида, цилиндрга кирадиган
янги заряд аралашмаси катталигини ўзгариши билинар-билинмас бўлиб,
сезиларли четга чиқишлар кузатилмайди. Бироқ баландлик шароитларида,
айниқса кутарилишларда, двигателни иш режими ташқи тезлик
тавсифномасига яқин бўлиб массавий тўлдириш коэффициенти
v
қиймати
текислик шароитига нисбатан сезиларли камаяди.
Ўтказилган тадқиқотларни тахлили шуни кўрсатадики (2-расм), тоғ
шароитларида газ двигателларини самарали кўрсаткичига заряд зичлиги
хамда аралашма таркибига боғлиқ бўлган цилиндрларни массавий тўлдириш
коэффициенти таъсир этади.
Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб, газ двигателларни қувват
)
,
(
T
B
e
G
G
f
N
ва тежамкор кўрсаткичларини баландлик шароитларида
сақлаш учун энг самарали усул массавий тулдиришни ошириш, яъний босим
остида қўшимча ҳаво бериш ҳамда ҳавони ортиқлик коэффициентини
ўзгармас сақлаш орқали эришилади.
Қўшимча ҳаво бериш учун хайдовчилар компрессор ёрдамида паст
босимли наддув тизимли (
к
1,7) тежамлилигини ҳисобга олиб, газ
двигателини баландлик компенсатори сифатида бошқарилувчи наддувни
қўллаш муамосини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. Газ двигатели учун
қувват компенсацияси сифатида наддувни қўллашда наддув мосламалари
турини танлаш, жойлаштириш ва бошқариш ҳамда ёнилғи беришни
бошқариш муаммоси алохида ўринга эга.
Ҳар хил двигателларни цилиндрларини янги заряд билан қўшимча
массавий тўлдириш учун наддув турини танлашда асосий омил бўлиб,
двигател цилиндрлар хажми ва сони ҳисобланади:
v
k
h
B
n
V
i
G
)
/
120
(
(3)
бу ерда,
V
h
- цилиндрлар хажми, л;
i-
цилиндрлар сони; n- айланишлар
частотаси, мин
-1
Турли хил газ двигателлари тадқиқотларини статистик тахлил қилиш
асосида биз қуйидаги наддув схемаси тавсия этдик (3-расм).
Тавсия этилган схемани алохида ўзига хослиги шундан иборатки, у
наддув турини танлашда газ таъминот тизимини хусусиятларини, двигател
хажмини ва эксплуатация шароитини ҳисобга олади.
10
СТГда ишлайдиган двигател қувватини камайишини баландлик
компенсациясининг автоматик схемаси
1-ҳарорат датчиги; 2- босим датчиги; 3-электрон бошқарув блоки; 4-
қўшимча клапанли газ редуктори; 5- бошқарилувчи ҳаво хайдагич; 6-
ростловчи клапанли турбокомпрессор
3-расм
Қувват камайишини компенсацияловчи автоматик тизим (ҚККАТ)
кўрсаткичларини ҳисоблаш математик моделини ишлаб чиқишда, двигател
ишини икки босқичгага бўлиш мумкин:
1)Денгиз сатхи ва ҳисобий баландликдан пастда, компенсациялаш
тизими қўлланилмаганда
)
,
(
T
B
e
G
G
f
N
, яъни
B
е
e
G
n
А
N
2) Ҳисобий баландликда, қувват камайишини компенсацияловчи
автоматик
тизим
(ҚККАТ)
белгиланган
шартни
таъминлаганда
)
,
(
к
Т
k
B
к
е
G
G
f
N
яъни
k
e
H
e
k
e
N
N
N
ёки
)
(
B
H
B
е
k
e
G
G
n
А
N
;
Бу ерда,
Н
е
N
-маълум баландликдаги двигател қуввати, кВт.
k
e
N
-двигател қувватини камайиши, кВт.
,
const
шарти бажарилганда СТГ соатли сарфи ҚККАТ билан ва усиз
бўлганда:
ва (4)
Бернулли тенгламасидан келиб чиқиб G
B
ва G
T
қийматини аниқлаймиз:
(5)
(6)
Биринчи босқичда G
B
ва G
T
қийматлари учун тизим ишлаш шарти
0
Р
В
Р
о
и
0
Р
Г
Р
о
.
Иккинчи босқичда ҚКҚАТ қўлланилганда G
B
ва G
T
қийматлари учун,
тизим ишлаш шарти:
Р
В
Р
о
и
Р
Г
Р
В
0.
i
4; V
h
4л
i
>
4; V
h
>
4л
1
2
3
4
5
6
t
L
G
G
B
t
t
T
)
/(
0
2
1
2
1
0
)
/(
t
t
k
B
K
T
t
L
G
G
t
f
Р
К
G
Г
t
t
Г
Г
с
Г
2
1
2
t
P
f
G
n
n
B
В
В
В
В
5
.
0
2
1
2
11
Шулардан келиб чиқиб, ҚККАТ кўрсаткичлари бўлган қўшимча ҳаво
миқдори бериш учун босим ўзгариш қиймати
Р
В
, ҳамда керакли газни
босим остида бериш учун дозаторни ўзгарувчан кесимга таъсир этувчи
тешик диаметри ўзгариши
d
r
/
t
аниқланиши лозим.
Бошқарилувчи наддув билан ишлайдиган двигателларни қувватини
аниқлашни маълум тенгламасидан фойдаланиб, наддув босими учун
боғликлик оламиз
р
к
=f(T
H
,P
H
)
:
H
к
н
о
к
T
H
к
ехр
Т
Т
р
р
)
1
(
0
, МПа (7)
Тенглама (8) ёрдамида наддув босимини атроф-мухит кўрсаткичларига
боғлиқ равишда танлашимиз мумкин.
Дозатор тешигини ўтиш кесимини ҳисоблашда, ҳавони ортиқлик
коэффициентини
= const двигател режимларида бир хил сақланади деб
олинади. Шу шарт асосида, ҳавони максимал сарфидаги ўтиш кесимини
аниқлаш учун ҳавони ортиқлик коэффициенти қиймати аниқлаш
формуласидан фойдаланамиз:
Lo
G
G
мах
Т
B
max
(8)
Унда, газ ёнилғисини максимал сарфи учун ўтиш кесимини юзаси, м
2
r
T
w
G
f
T
/
max
max
(9)
Агар қуйидагиларни ҳисобга олсак,
4
/
2
max
max
d
f
T
ва
r
c
r
P
P
K
w
)
(
2
2
1
Бу ерда, К
с
- тезлик коэффициенти, К
с
=0,9-0,95; Р
1
- редуктор биринчи
босқичдаги газ босими, Р
1
= 0,18-0,22 МПа; Р
2
-қувурча охиридаги газ босими.
Дозатор тешигини максимал газ сарфидаги диаметри:
t
w
G
d
r
r
r
max
max
2
(10)
Формула (10) дан келиб чиқиб, ҳаво сарфини
)
,
(
к
В
р
f
G
(5)
формуладан аниқлаб ва (8) ни ҳисобга олиб газ сарфини боғликлигини
)
,
/
(
t
d
f
G
T
аниқлаймиз.
Газ двигателларини қувват камайишини олдини олувчи усул сифатида
наддув қулланилганда, яна битта ечилиши лозим бўлган саволлардан бири,
киритиш тизимида компрессорни жойлаштириш ва ростлаш ҳамда ёнилғи
беришни ростлашдир.
Компенсациялаш тизимини автоматик бошқаруви 4-расмда, ҳаво
хайдагични киритиш тизимида жойлашувини принципиал схемаси 5- расмда
келтирилган. Бошқарув блоки двигателнинг хамма режимларида наддув
босимини керакли даражада таъминлайди, бунда газ двигателини тоғ
шароитлари экплуатациясида қувват камайиши кузатилмайди.
Назарий ва эксперементал ўтказилган тадқиқотлар тахлили шуни
кўрсатдики, газ двигателларини қувватини камайишини компенсациялаш
тизимларини қўллаш, турли хил баландликларда керакли қувватни сақлаш
имкониятини беради. Турли хил баландликларда ишлаётган ЗИЛ-431410
12
двигатели учун бажарилган назарий ҳисоблар шуни кўрсатдики,
ростланувчи паст наддувни қўллаш хамда ҳавони ортиқлик коэффициентини
ўзгармас холатда сақлаш, масалан базовий двигателга нисбатан Н=2000
метр баландликда двигателнинг қуввати ва буровчи моменти 22-28% ортади,
бироқ ёнилғини солиштирма сарфи 6-8% га ёмонлашади.
Газ двигателининг қуввати камайишини компенсацияловчи тизимни
бошқарув моделининг структуравий схемаси
1- босим датчиги; 2-тензокучайтиргич; 3- кучланишни ўзгартиргич; 4- ҳаво
хайдагич электрюритмасини қувват кучайтиргич; 5- газ ростлаш дозаторини
қадамли моторини қувват кучайтиргичи; 6-ҳаво хайдагич электрюритмаси;
(ёки ТКР ростлаш клапани); 7- газ дозатори; 8-киритиш коллектори.
4-расм
Ростланувчи электр юритмали ҳаво хайдагичли газ двигателини
(ЗМЗ-4026.10) принципиал схемаси
1-двигатель; 2 - аралаштиргич; 3 - ҳаво фильтри; 4 – сигнал ўзгартиргич;
5 - тирсакли вални айланишлар частотаси датчиги; 6 - атмосфера босими
датчиги; 7 – ҳарорат датчиги; 8 – босим остидаги газ дозатори; 9 – паст
босимли редуктор; 10- юқори босимли редуктор; 11- СТГ учун газ баллон;
12-электр юритмали ҳаво хайдагич.
5-расм
Учинчи боб
ГБА двигателлларини тоғ шароитларида синаш
услубиятига, тадқиқот обектларини асослаш ва танлашга, ҳамда
1
2
3
4
6
5
7
8
1
5
6
7
8
9
10
11
4
3
2
12
13
экспериментал тадқиқотларни аппаратура ва метрологик таъминотига
бағишланган.
Тоғ олди ва тоғ шароитларида СТГда ишлаётган ГБА двигателини
эксплуатацион синаш услуби ва автомобил ҳаракатланганда двигателни
тезлик ва юкланиш тавсифларини аниқлаш учун ҳаракатланувчи лабаротория
ишлаб чиқилган.
Синов объекти сифатида СТГда ишлаш учун қайта жихозланган ГБА
двигателлари ЗИЛ(ЗИЛ 431410) ва Газел (ЗМЗ -4026.10) танланди.
Тошкент
автомобил
йуллар
институтида
ишлаб
чиқилган
ҳаракатланувчи лабаратория (6-расм), йул шароитларида газли ИЁДларни
кўрсаткичларини тадқиқоти учун мўлжалланган ва қуйидагиларни амалга
оширади:
- турли хил табий иқлим шароитларида, табиий ва эксплуатацион омилларни,
СТГда ишлаш учун қайта жихозланган двигател кўрсаткичларига таъсирини
ўрганиш мақсадида двигателларни синаш;
- двигателнинг қувват, тежамкорлик ва экологик кўрсаткичларини ошириш
бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқиш.
Газ двигателлари кўрсаткичларини тадқиқ қилиш учун ҳаракатланувчи
лаборатория
1-ҳаво улчагич, 2-осцилограф, 3-газ баллонлар, 4 – бошқарув пульти, 5 – газ
сарфини
ўлчаш
учун
қўшимча
баллон,
6-
платформа,
7-юк,
8 - электростанция, 9 -стол
6-расм
ЗМЗ-4026.10 двигателини эксплуатацион шароитларда синаш давомида
куйидаги кўрсаткичларни ўлчаш ва ёзиш ишлари бажарилди: двигател
5
7
6
8
9
4
1
3
2
14
буровчи моменти (симобли токосьёмникли тензодатчик, оссилограф DS
1080C); тирсакли вални айланишлар частотаси (тахогенератор, индуктив
датчик EN -15); ёнилғи сарфи (газ ротацион ўлчагичи РГ-40; манометр ОБМ-
1-160); ҳаво сарфи (газ ротацион ўлчагичи РГ-400); эксперимент вақти;
двигателга киритишдаги ҳаво ҳарорати (симобли термометр) ва чиқишдаги
газлар ҳарорати (қаршилик термометри ТХА КСП-4 кўрсатиш асбоби билан);
атроф-мухит ҳарорати (симобли термометр); намлик (психромерДВП 0,3) ва
босим (барометр- анероид ВК-316).
Тўртинчи боб
СТГ да баландлик шароитларида хамда қўшимча ҳаво
бериш усули қўланилганда газ двигателининг асосий кўрсаткичларини
аниқлашни мухандислик ҳисобининг алгоритимини яратишга, ҳисобий ва
экспериментал тавсифномаларни солиштиришга, газ двигателларни қувват
ва тежамкор кўрсаткичларини стандарт атмосфера шароитларига келтиришга
ва газбаллонли автомобил двигателини эксплуатацион кўрсаткичларини
яхшилаш бўйича самарадорлигини баҳолашга бағишланган
Баландлик шароитларида СТГда ишлайдиган ва учқундан ўт оладиган
двигателлар учун экспериментал маълумотлар натижалари асосида
компьютерда математик аппаратини регрессив тахлил ёрдамида бажарилиб,
қувватни аниқлашни қуйидаги эмперик формула таклиф этилади:
(11)
бу ерда,
СПГ
e
N
max
- нормал шароитдаги максимал қувват, кВт;
H
x
n
n
n
-айланиш частотасини ўзгариши;
Н
-денгиз сатхидан баландлик, м.
Қўшимча ҳаво бериш қўлланилганда хамда ҳавонинг ортиқлик
коэффициенти доимий сақлаш бажарилганда, қувватни қуйидаги формула
билан аниқлаш мумкин:
(12)
Солиштирма ёнилғи сарфини аниқлашни эмпирик формуласи (СТГ):
Z
Y
eH
ex
k
k
V
V
(13)
бу ерда,
Y
k
ва
Z
k
коэффициентлар, қувват ва айланиш частотасидан
фойдаланиш даражасига боғлиқ.
Y
k
= 1,23-0,576Y-0.09Y2+0.61Y
3
;
(14)
Z
k
=1.27-1,392Z+2.01Z
2
-0.712Z
3
;
бу ерда, Y –қувватдан фойдаланиш даражаси;
Z-айланиш частотасидан фойдаланиш даражаси.
))
10
3
058
.
0
(
)
10
2
3535
.
0
(
)
10
8
3945
.
0
(
)
10
8116
,
1
((
)
0065
,
0
(
6
3
5
2
5
4
max
H
n
H
n
H
n
Н
Н
N
N
СПГ
e
xH
))
10
9
058
,
0
(
)
10
1
3541
,
0
(
)
10
8
402
,
0
(
)
10
813
,
1
((
)
0014
,
0
(
7
3
6
2
6
6
max
H
n
H
n
H
n
Н
Н
N
N
СПГ
e
ком
хН
15
Тоғ ва тоғ олди шароитларида двигател қувватини сақлаш учун
киритиш трактига атмосферадан қўшимча ҳаво бериш хамда газни босим
остида беришни автоматик мосламаси тавсия этилган, у автоном хайдагич ва
бошқарилувчи дозатордан иборат (7-расм). Бу муаммони хал қилиш учун
учун электр юритмаси қуввати 100 Вт, самарадорлиги 90 м
3
/соат ва 12
4 В
ток кучланишида автомобил аккумуляторидан ишлайдиган хайдагич, хамда
қадамли мотори мавжуд бўлган ўзгарувчан ўтиш кесимли дозатор танланган.
Газел 3302 автомобилининг ЗМЗ 4026.10 двигателида қувватнинг
камайишини автоматик компенсация тизимини жойлашуви
1-электрюритмали ҳаво хайдагич; 2- босим датчиги ўзгартиргичи;
3-бошқарув блоки; 4- газни босим остида бериш учун дозалаш мосламли
қувур; 5-ҳаво фильтри; 6-паст босимли редуктор; 7-юқори босимли редуктор.
7-расм
8-расмда тоғ шароитида СТГ ишлайдиган, компенсациялаш тизими
билан жихозланган двигателларни мухандислик ҳисобини бажариш учун
алгоритми келтирилган.
Қувват камайиши компенсацияси қўлланилган ва қўлланилмаган
двигателлларнинг турли хил ҳисобий ва экспериментал тезлик
тавсифномаларини 9 ва 10-расмларда келтирилган. Тавсия этган
формулалардан фойдаланиб тезлик тавсифномадаси қурилганда синов
кўрсаткичлари орасидаги фарқ 3…3,8% ни ташкил этди.
1
2
3
4
5
6
7
16
Турли баландлик шароитларида СТГда ишлайдиган, кувват камайиши
компенсацияланган ва компенсацияланмаган газ двигателини
мухандислик ҳисоби алгоритми
8-расм
P
oH
P
o
n
1
, n
2
Pr, Tr,
Poкомп=
P
oH
+Pк
Хаво хайдагич
параметрлари
(
t
,
, G
в
,,
k
)
Po
ха
йўқ
Бошланиши
Pa, Pa, Ta,
,
Pc, Tc
Pz, Tz, λ
Pb, Tb
P
i
,
P
e
,
P
m
,
i
e
m
Аниқлик
3
Tr
r
b
b
P
P
Т
Бошланғич
маълумотлар (D,S,
,
i,
, T
0
, Po,ёнилғини
элементар таркиби)
N
i
,
N
e
,
Nv,
g
i
g
e
G
e
G
в
Ne
H
Neo
Чоп этиш
Тамом
ха
йўқ
n, H,
,
йўқ
17
Компенсацияли ва компенсациясиз газ двигатели (ЗМЗ-4026.10)
қувватининг ўзгариши
9-расм
Компенсация чораси қўлланилганда ва қўлланилмаганда газ
двигателини (ЗМЗ-4026.10) тезлик тавсифномасининг ўзгариши
10-расм
180
150
120
20
10
0
G
Т
,
м
3
/час
65
55
45
35
25
15
0.4
0.3
0.2
Nе,
кВт
v
е
,
м
3
/кВт*час
0 1000 2000 3000 4000 n, mин
-
1
N
e
Ме
G
T
6
g
e
Ме,
Нм
- СПГ ( ком-ли)
- СПГ (ком-сиз)
- бензин
Ne,
кВт
20
25
30
35
40
45
0
500
1000
1500
200
0
Н, метр
СПГ ком-ли
СПГ базовий
Бензин
---- - ҳисобий
- тажрибавий
18
Биз томонимиздан ГОСТ 14846-81 га қўшимча сифатида СТГда
ишлайдиган двигателлар учун қувват ва солиштирма ёнилғи сарфини
келтириш формулалари тавсия этилган:
eH
Ne
eo
N
K
N
*
; (15)
eH
ge
eo
g
K
g
*
; (16)
бу ерда, К
Ne
- нормал шароитга қувватни келтириш коэффициенти;
K
ge
-
нормал шароитларга солиштирма ёнилғи сарфини келтириш
коэффициенти; N
eH
-маълум баландликдаги қувват, кВт; g
eH
- маълум
баландликдаги солиштирма ёнилғи, г/кВт* соат
К
Ne
и К
ge
келтириш коэффициентларини баҳолаш
T
T
p
Р
p
K
o
o
ц
Ne
; (17)
o
ц
o
ge
T
T
Р
p
p
K
; (18)
бу ерда, базовий двигателлар учун
=0,56 и
=1,74 и 1,56 ,
қўвват компенсацияли газ двигателлари учун с
=0,36 и
=1,12 и 1,24.
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, газ двигателларда қувват камайишини
компенсация автоматик тизимини қўллаш, уларни қувват кўрсаткичларини
базовийга нисбатан ҳар 1000 метр баландликда 11...14% га яхшилайди, бироқ
бунда ёнилғини солиштирма сарфи 6-8% га ортади.
Қувват компенсацияси қўлланилган автомобил двигателларида
сиқилган табиий газни тоғ ва тоғ олди шароитларида бензин ўрнига ишлатиш
буйича бажарилган техник-иқтисодий баҳолаш шуни кўрсатадики,
бошланғич солиштирма капитал ҳаражат 27% га ортади, бироқ солиштирма
эксплуатацион ҳаражатлар ҳар т
км учун 22% га камаяди.
ХУЛОСАЛАР
1.
Замонавий газ двигателлари учун баландлик ортиши билан
(0...2500 метр), денгиз сатхидан ҳар 1000 метрда ҳавонинг зичлигини
пасайиши ҳисобига ўртача самарли қувват 13-15% камаяди,
солиштирма ёнилғи сарфи 10-11% ортади. Газ двигателларининг иш
кўрсаткичларини ва жараёнларни яхшилаш учун қувватни камайишини
компенсацияловчи автоматик тизимлар қўллаш зарур.
2.
Денгиз сатхидан турли хил баландликларда қўшимча ҳаво беришни
бошқариш ва аралашмани ростлашни автоматик тизимларини қўллаш,
ҳар 1000 метр кўтарилишда газ двигателининг ўртача самарали
қувватини 11-14% оширади. Бироқ
=const таъминлаш учун қушимча
ёнилғи бериш ҳисобига ҳар 1000 метр баландликда солиштирма ёнилғи
сарфи 7% ортади.
19
3.
Двигател қуввати камайишини автоматик компенсацияси тизими
бўйича модел ва ҳисоб алгоритми ишлаб чиқилди. Улар мухандислик
ҳисобларини
бажариш
ва
қувват
камайишини
автоматик
компенсацияси тизимини қўллаш ИЁД кўрсаткичларига таъсирини
аниқлаш имконини беради. Керакли наддув босими ва ёнилғи сарфини
аниқлаш
бўйича
яратилган
формулалар
хамда
самарали
кўрсаткичларни стандарт шароитларга келтириш формулалари тажриба
натижалари билан яхши мос келади.
4.
Газбаллонли автомобил двигателлари ЗИЛ 431410 ва ЗМЗ-4026.10
йўл-эксплуатация синовлари шуни исботладики, атроф-мухит
кўрсаткичлари ўзгаришини ҳисобга олиб қўшимча ҳаво бериш йўли
билан қувват камайишини автоматик компенсацияси қўллаш, двигател
конструкциясини
ўзгартирмасдан,
уларни
эксплуатацион
кўрсаткичларини стандарт даражасида сақлаш имконини беради.
5.
Қамчиқ
давонида
эксплуатация
қилинаётган
газбаллонли
автомобилларнинг двигателини қувват камайишининг автоматик
компенсацияси тизими билан жихозлашдан олинган иқтисодий самара
битта автомобил учун йилига 726 минг сўмни ташкил этди.
20
ДИССЕРТАЦИЯ МАВЗУСИ БЎЙИЧА НАШР ҚИЛИНГАН ИШЛАР
РЎЙИХАТИ
1.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Особенности работы газобаллонных
автомобилей в горных и предгорных условиях // Актуальные проблемы
развития наземной транспортной системы: Сб. докл. республиканской
научно-технической конференций с участием зарубежных ученых.-
Ташкент, 2004., 7-8 октября.- С.394-395
2.
Исомухаммедов А.Б. Особенности эксплуатации газобаллонных
автомобилей в горных и предгорных условиях работы // Замонавий илм-фан
ва технологияларнинг энг мухим муаммолари: Республика илмий-амалий
конференцияси маколалар туплами. - Жиззах, 2004.- С. 145-147
3.
Исомухамедов А.Б. Сравнение показателей двигателей газобаллонных
автомобилей с учётом изменений параметров окружающей среды //
Интеграция образования, науки и производства в автомобильно-дорожном
комплексе: Сб. материалов республиканской научно-практической
конференции. - Ташкент, 2005. 27-28 октября - С.217-218
4.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Методы повышения мощности
газовых двигателей в горных и предгорных условиях // Современные
технологии в автомобильно-дорожном комплексе: Сб. материалов
республиканской научно-практической конференции. – Ташкент. - 2006.-
С.233-235
5.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Методы улучшения мощностных
показателей газовых двигателей в горных и предгорных условиях //
Проблемы механики.-Ташкент, 2006 - №5.- С.20-22
6.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Работа газового двигателя с
газотурбинным наддувом при пониженных плотностях воздуха //
Актуальные проблемы современной экономики/ Научный сборник СЗТУ, -
Санкт-Петербург. 2007 г.- С.59-62
7.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Повышение мощности газового
двигателя при пониженных плотностях воздуха // Вестник ТашГТУ. -
Ташкент, 2007. - №1.- С.90-93
8.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б. Компенсация мощности газовых
двигателей применением турбонаддува в горных и предгорных условиях //
Вестник ТашИИТ. - Ташкент, 2007.- №1 - С. 49-53
9.
Исомухамедов А.Б. Методы компенсации мощности газовых
двигателей в горных и предгорных условиях // Аспирант, докторант ва
тадқиқотчиларнинг республика илмий-амалий анжумани: маърузалар
тўплами. - Тошкент, 2007. 15-17 март. - С. 256-257
10.
Кадыров С.М., Исомухамедов А.Б., Омонов Ж. Выбор критерии оценки
улучшения эксплуатационных показателей газового двигателя при
пониженных плотностях воздуха // Проблемы развития автотранспорта и
транспортных коммуникаций в центрально-азиатском регионе: Сб. матер.
межд. научно-практической конференции. - Ташкент, 2007, 8-9 ноября. -
С.90-92
21
Техника фанлари номзоди илмий даражасиги талабгор Исомухамедов
Азамат Баходировичнинг 05.04.02 - Иссиқлик двигателлари ихтисослиги
бўйича “Тоғ ва тоғ олди шароитларида газбаллонли автомобиллар
двигателларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилаш” мавзусидаги
диссертациянинг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар
: Ички ёнув двигателлари, сиқилган табиий газ, эксплуатация
шароити, қувват-тежамкорлик кўрсаткичлари, ташқи тезлик тавсифи.
Тадқиқот объектлари
: тоғ ва тоғ олди шароитларида эксплуатация
қилинаётган сиқилган табий газда ишлаш учун қайта жихозланган юк
автомобилларининг двигателлари.
Ишнинг мақсади
: тоғ олди ва тоғ шароитларида ГБА двигателларининг
кувватини камайишини олдини олувчи автоматик тизимларни қўллаш
ёрдамида самарали фойдаланиш сохасини кенгайтириш.
Тадқиқот усули:
ЭХМда амалга оширилган, математик аппаратнинг
регрессион анализи ёрдамида назарий тадқиқотлар ўтказиш, лаборатория-йўл
ва эксплуатацион синовларни бажариш орқали.
Олинган натижалар ва уларнинг янгиликлари
: ўтказилган изланишлар ва
амалий тахлил натижалари асосида тоғ олди ва тоғ шароитларида СТГ да
ишлайдиган двигателларни қувватини пассайишини олдини олиш учун
қўшимча ҳаво бериш ва ёнилғини ростлаш ёрдамида, ҳаво ва ёнилғи оқими
тавсифини бошқариш усули илмий асосланди.
Амалий ахамияти
: изланишлар натижасида газбаллонли автомобил
двигателларининг қувват-тежамкорлик кўрсаткичлари бахоланди. Ташқи
омилларни ҳисобга олган холда газ двигателлари кувватини пассайишини
олдини олиш усули ишлаб чиқилди. Тоғ олди ва тоғ шароитларида
ишлаётган
газ
двигателларнинг
кўрсаткичларини
тўғрилаш
коэффициентлари тавсия этилди.
Тадбиқ этиш даражаси
: диссертация ишининг натижалари республикамиз
автокорхоналарида, хамда “ИЁДларни ишлатиш ва синаш” йўналиши бўйича
таълим олаётган ТАЙИ магистрантлари ўқўв жараёнига тадбиқ этилган.
Қўлланиш сохаси
: Автомобилсозлик ва автомобил транспорти.
22
РЕЗЮМЕ
диссертации Исомухамедова Азамата Баходировича на тему: «Улучшение
эксплуатационных показателей двигателей газобаллонных автомобилей в
горных и предгорных условиях» на соискание ученой степени кандидата
технических наук по специальности 05.04.02 – Тепловые двигатели.
Ключевые слова:
двигатели внутреннего сгорания, сжатый природный газ,
условия эксплуатации, мощностно-экономические показатели, внешняя
скоростная ҳарактеристика.
Объекты
исследования:
двигатели
грузовых
автомобилей,
переоборудованные для работы на сжатом природном газе (СПГ) и
эксплуатирующиеся в предгорных и горных условиях.
Цель работы:
Расширение сферы эффективного использования двигателей
газобаллонных
автомобилей
применением
автоматических
систем
компенсации потери мощности при их эксплуатации в горных и предгорных
условиях.
Методы исследования:
проведены теоретические исследования, с
использованием математического аппарата регрессионного анализа,
реализованного
на
ЭВМ,
выполнены
лабораторно-дорожные
и
эксплуатационные испытания.
Полученные результаты и их новизна
: На сновании изучения и
практического анализа существующих способов повышения мощности
двигателей внутреннего сгорания в горных и предгорных условиях был
выбран способ управления ҳарактером потока воздуха и топлива, за счёт
дополнительной подачи воздуха и регулирования подачи газового топлива
под давлением. Предложенный способ позволяет по мере уменьшения
давления окружающей среды, а также по мере увеличения нагрузки на ДВС
подать во впускной тракт дополнительный объём воздуха сохраняя
коэффициент избытка воздуха постоянным, для повышения мощности
газового двигателя и тем самым обеспечить нормальную работу двигателей
газобаллонных автомобилей в горных и предгорных условиях, не внося
изменения в их конструкцию.
Практическая значимость:
по результатам исследований двигателей
газобаллонных автомобилей оценены их мощностно-экономические
показатели в горных и предгорных условиях эксплуатации. Разработаны
способы компенсации потери мощности газовых ДВС с учётом внешних
факторов. Предложены корректирующие коэффициенты для уточнения
показателей двигателей в горных и предгорных условиях эксплуатации.
Степень внедрения
: результаты диссертационной работы внедрены в
автопредприятиях республики, а также используется в учебном процессе
магистров по специальности «Эксплуатация и испытания ДВС» в
Ташкентском автомобильно-дорожном институте.
Область применения
: Автомобилестроение и автомобильный транспорт.
23
RESUME
Thesis of Isomukhamedov Azamat Bahodirovich on the scientific degree
competition of the candidate of technical sciences in specialty 05.04.02 - Heat
Engines, subject "Improvement of operating indexes of gasballoon automobile
engines in mountain and foothill conditions"
Key words
: internal combustion engines, compressed natural gas, service
conditions, power and economical indexes, external speed performance
characteristics.
Subjects of the inquiry
: engines of cargo trucks re-equipped for working on
compressed natural gases (CNG) and used in foothill and mountain conditions.
Aim of the inquiry
: Increase of efficient application of gas balloon automobile
engines by means of automated power loss compensation systems during their
performance in mountain and foothill conditions.
Methods of the inquiry
: theoretical research with the div of regressive
mathematical analysis application realized on the computer has been carried out in
this scientific work; besides, laboratory road and service tests have been
completed.
The achieved results and their novelty
: is based on the practical analysis of the
existing methods of power increase in internal combustion engines (ICE) under
mountain and foothill conditions. The method of air and fuel flow control has been
chosen by supplementary air supply and by controlling gas fuel supply under
pressure. The proposed method allows to supply additional volume of air to the
inlet stroke in accordance with reducing the pressure of environment and
increasing the load on the ICE. Thus the use of the above method provides normal
performance of automobiles with gas balloon engines in mountain and foothill
conditions without changing their engine design.
Practical value
: according to the results of the gas balloon automobiles
experimental studies, their power and economical indexes in mountain and foothill
performance conditions have been evaluated. Besides, compensation ways of
power losses for gas ICE have been worked out with the account of external
factors. Correcting coefficients for improving the accuracy of engines indexes in
mountain and foothill performance conditions have been suggested in the above
research work.
Degree of embed:
the results of the thesis have been introduced at Automobile
Enterprises of the Republic and are also used in the course of training graduate
students on specialty “Operation Service and Testing of ICE”.
Sphere of usage
: Automobile Engineering and Automobile Transport.
Тадқиқотчи: _______________________
24
