STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
106
5.
Falsafa (kollektivlik kitap). Toshkent, «O’qituvchi» NASHRIYOY-MATBAA IJOD UYI,
2005
SHÁRYAR DRAMASÍ HÁM DÁSTANÍ ORTASÍNDAǴÍ ÓZGESHELIKLER
Qádirniyazova Nargiza Keńesbay qızı
Berdaq atındaǵı QMU magistrantı
Malika Palimbetova Jańabaevna
Berdaq atındaǵı QMU filologiya ilimleriniń filosofiya doktorı
Qaraqalpaq xalqı uzaq waqıtlar dawamında turmıstıń hár qıylı tarawınan iri dástanlardı dóretken.
Solardıń biri sociallıq turmıs máselelerin sóz etetuǵın dástanlar bolıp esaplanadı. Álbette, sociallıq
turmıs temasına arnalǵan dástanlarda da qaharmanlıq hám liroepikalıq waqıyalar jiyi ushırasıp otıradı.
Degen menen sociallıq turmıs sharayatlarınıń basım súwretleniwi menen qaharmanlıq yamasa
liroepikalıq dástanlardan parq penen ayırılıp otıradı. Mısalı, «Sháryar» dástanı «Ǵárip ashıq»
dástanınan qalay ayırılsa, al «Sháryar» dástanı óziniń ózgeshelikleri menen joqarıdaǵı eki dástannan
da bólinip turadı. Sonlıqtan «Sháryar» tipindegi «Shiyrin Sheker», «Qanshayım», «Meńliqal»,
«Zarlıq-Muńlıq» qusaǵan dástanlardı sociallıq turmıs máselelerin sóz etetuǵın dástanlar dep júritemiz.
Bul toparǵa kiretuǵın dástanlar haqqında geypara pikirler de jarıqqa shıqtı. Bulardıń ishinde
«Sháryar» dástanı ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Dástan syujet qurılısı, til qurılısı jaǵınan
qaraqalpaq dástanlarınıń ishindegi eń sulıwlarınıń birewi «Sháryar»dıń atqarılıwınıń eń jaqsı úlgilerin
bergen Nurabılla jıraw mektebine kiretuǵın, Nurabıllanıń shákirti Qulamet jıraw, Nurabıllanıń balası
Esemurat jıraw, Óteniyaz jırawlar ekenin aytıw kerek. Óteniyaz jıraw «Sháryar» dı Erpolat jırawdan
úyrengen. Erpolat jıraw, Ábdirasúwli jıraw Nurabıllanı eń birinshi shákirtlerinen esaplanǵan. Solay
etip «Sháryar» dástanınıń qolda bar variantlarınıń Nurabılla jıraw úlgisi tiykarında kelip jetken.
Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi kitapxanasınıń qol jazbaları qorında
«Sháryar» dástanınıń E.Shamuratov tárepinen jazılǵan Qulamet jıraw variantı, X.Tájimuratov,
K.Ábibullaev tárepinen jazılǵan Ábdireyim jıraw variantı, Esemurat, Óteniyaz, Qıyas, Jumabay jıraw
variantları bar. Bul variantlar Rámbergen Xojamuratov, Qabıl Maqsetov, Qalbay Mámbetnazarovlar
tárepinen 60-jıllarda jazılǵan. Dástannıń Qulamet jıraw variantı 1959 - jılı Nókiste qaraqalpaq tilinde
basılıp shıqtı. 1971-jılı S.Severcev awdarmasında bul variant rus tilinde basılıp shıqtı. «Sháryar»
dástanı taza awızeki dóretpe bolmay nusqalar tiykarında awızeki variantları payda bolǵan bolsa kerek.
Kóp ǵana baqsı-jırawlardıń xabarlawına qaraǵanda, «Sháryar» dástanınıń jazba nusqaları bolǵan. Al
geypara maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda ol kitap formasında XVII ásirdiń aqırı, sonday-aq XІX ásirde
Qazan, Ufa baspalarında «Qıssayı Gúlchehra» degen at penen basıp shıǵarılǵan hám xalıq arasında
taratılǵan. Qaraqalpaq jırawları «Sháryar» dástanınıń tákirarlanbaytuǵın túp nusqaları sulıw
versiyasın dóretken. «Sháryar» dástanınıń tiykarǵı mazmunınıń qáliplesiwinde, kórkemlik
ózgesheliginiń jasalıwında XІX ásirde ótken ataqlı jıraw Nurabıllanıń xızmeti ayrıqsha bolsa kerek.
«Sháryar» dástanınıń waqıya dáwiri orta ásir dáwirlerine tuwra keledi. Bul dástannıń tiykarǵı
ózegin quraǵan menen onda júdá erte zamanlar menen baylanısıp ketken periler, qullar, duwa,
adamlardıń tas bolıwı, tiriliwi, taǵı basqa tolıp atırǵan tábiyattan tıs waqıyalardıń súwretleniwi orın
alǵan. Bular dástannıń uzaq dáwirlik waqıya baylanısların óz ishine alatuǵının kórsetip turadı.
«Sháryar» dástanınıń syujetlik qurılısında kóp ǵana basqa qaraqalpaq dástanlarındaǵıday
usaslıqlar bar. Sonday-aq «Sháryar» da qaraqalpaq xalıq erteklerinde jiyi ushırasıp otıratuǵın qıyalıy
hádiyseler: balalardıń qayran qalarlıq tuwılıwı, olardıń kekilleriniń altınnan bolıwı, birewi kún, birewi
ay bolıp kóriniwi, balalardıń, suw astında ólmewi, mástan kempir, patshanıń zulım hayalları, suwdıń
tastıń, sheldiń sóylewi, haywanlarǵa til pitiwi, jılanlardıń adam kelbetine keliwi, jer astındaǵı
patshalıq, adamnıń duwası menen qalalardıń kóship júriwi bayqaladı. «Sháryar» kóp ǵana ertek hám
dástanlardıń dóreliw usıllarınan paydalanılıp, qaraqalpaq jırawları tárepinen bir neshe júz jıllar
dawamında jetilistirilgen shın mánisindegi xalıq poeziyasınıń úlgisi. «Sháryar» dástanınıń ideyalıq
STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
107
mazmunı dástannıń dóregen dáwiri menen hám dástandı dóretiwshilerdiń, atqarıwshılardıń dúnyaǵa
kózqarası menen tıǵız baylanısqan.
«Sháryar» dástanınıń personajların ádettegidey eki toparǵa unamlı hám unamsız obrazlar toparına
bóliwge boladı. Dástanlarda da geypara qospalılıǵı boyınsha taplandıratuǵın obrazlar boladı. Mısalı,
buǵan Darapsha obrazın kórsetiwge boladı. Baslı unamlı obrazlar qatarına Gúlshara, Ánjim, Sháryar,
Shasıwar, Aqdáwlet, Toman wázir, shopan obrazların, unamsız obrazlar toparına 9 xanım, mástan
kempir, Qodar, mollalar, palshılar kiredi. Sonday-aq dástanda unamlı jobada Jahanger obrazı, unamsız
jobada Búlbilgóya obrazların kórsetiwge boladı. Gúlshara óziniń qıyın taǵdirine qaramastan óz
balalarına qosılıp, baxıtlı bolıw jolında múptala boladı. Ol óz tilegine, óz erine súttey aq, hadallıq
penen háreket etetuǵın gúnasız jan. Onıń eń jaqsı tilek oyları naǵız adamgershilik qásiyetleri menen
suwsınlanǵan. Sonlıqtan onıń obrazın qaraqalpaq folklorındaǵı eń jaqsı obrazlar qatarına qoyıwǵa
boladı.
Sonday-aq «Sháryar» dástanındaǵı Ánjim obrazı da ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Onıń
obrazında aqıllılıq penen mártlik tóńdey orın alǵan. Sháryardıń tas bolıp qalǵan jerinen Búlbilgóyanı
jeńip qutqarıwı, jolda aq jılan menen qara jılannıń urısına qatnasıwı buǵan dálil boladı. Ánjimdegi
aqıllılıqqa qosa batırlıǵı onıń obrazınıń kózge túser belgilerinen esaplanadı. Bul jaǵınan ol Sháryar,
Qoblan, Arıslan qusaǵan batırlardıń qarındasların eske túsiredi. Ánjim obrazı úlken, adamgershilik
belgiler menen tolı. Sonıń menen birge Gúlshara obrazında hálsizlik táǵdirge qayıl bolıwshılıq ushırap
otırsa, Ánjim obrazında erjúreklilik, batırlıq, sheshiwshi túrde óz maqsetine jetiwge háreket etiwshilik
jeterli orın alǵan.
Dástannıń tiykarǵı obrazlarınıń birewi - Sháryar obrazı. Bul obrazda kóp ǵana turmıslıq hám
miflik hádiyseler orın alǵan. Onıń Shahzada bolıwına qaramastan miynet penen shuǵıllanıwı kewil
awdararlıq nárse.
Q.Mátmuratovtıń «Sháryar» dramasın «Ápsanawiy drama» dep janrlıq atama berdi. Bul janrlıq
atama onıń syujetindegi fantastikalıq súwretlewlerdiń basım bolǵanlıǵınan bolsa kerek.
Qatnasıwshılar da incenirovkanıń imkaniyatınan kelip shıqqan halda tańlap alınǵan. Olar:
Darapsha – patsha.
Gúlshara – Darapshanıń onınshı hayalı.
Sháryar – Darapshanıń balası.
Ánjim – Darapshanıń qızı.
Qodar – Darapshanıń qulı.
Qundızsha – Sháryardıń súygen qızı.
Bunnan basqa Shásiwar, Aydáwlet (Shásiwardıń hayalı), Qaraman, Darapshanıń 9 hayalı sıyaqlı
qaharman obrazları berilgen. Qatnasıwshılardıń dizimine qaraytuǵın bolsaq, dástan menen drama
ortasındaǵı birinshi parqtı kóriwimizge boladı. Yaǵnıy dástanda Sháryardıń súygen qızı berilmeydi.
Dástanda Sháryardıń aldına kelgen qıyınshılıqlardı sabırlılıq penen jeńip ótiwi súwretlenedi. Al onıń
sáwgisi máselesi hesh áshkara etilmeydi. Biz bunı drama avtorınıń jańasha jantasıwı desek boladı.
Sonday-aq, dramada Darapshanıń toǵız hayalınıń hárbiriniń ismi keltiriledi. Avtor olardıń
xarakterlerinen kelip shıqqan halda olarǵa ism beredi. Bul da olardıń qaharmanlıq xarakterin arttırıp
beriwge xızmet qılǵan desek boladı.
«Sháryar» draması Ánjim menen Sháryardıń tuwılıwınan, yaǵnıy Gúlsharanıń kózi jarıwınan
baslanadı. Al dástan bolsa, Darapshanıń Allaǵa jalbarınıp perzent sorawınan baslanatuǵın edi.
Dramada birinshi kórinis ashılıwdan Porxan Allaǵa jalbarınıp, patshaǵa perzent inam etiwin sorap
turadı. Onıń qasında Mástan kempir de turadı. Bir waqıtta úydiń ishinen shıńǵırıq ses esitiledi. Porxan
Gúlshara bosandı, dep quwanadı. Biraq Mástan mama bunı qálemes edi hám ishke kirip ózim kórip
kelemen dep ketedi. Ol Porxanǵa Gúlshara heshqanday bala tuwmaǵanlıǵın, jańaǵı dawıs óziniń
dawsı ekenligin aytadı:
Mástan mama: ˗ Gúlshara tuwǵan joq, tuwǵan joq deymen! Ya senám tuwıp júrgen qatınbısań?
Porxan: ˗ Yaǵaw.
STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
108
Mástan mama: ˗ Onda bir qolıń menen awzıńdı basıp, bir qolıń menen artıńdı basıp, jónińe júr,
jónińe. Eger usınnan «Gúlshara tuwıptı» dep birewge aytsań, aytqan ótirigiń ushın gelleń ketedi,
gelleń! Túsindiń be?
Porxan: ˗ Túsindim, yaqshı mama, yaqshı. (Ketedi). [1, 4]
Dástanda Gúlsharanıń eki balasınıń ornına iyt penen pıshıqtıń balasın salıp qoyıp, sońınan bunnan
xabar tapqan patsha ǵázepke minedi. Gúlsharanı patshanıń toǵız hayalı urıp, sabap kóshege quwıp
jiberedi. Keyin Gúlshara shashın julıp, perzentleriniń daǵınan kúyip, aqılınan ayrıladı, úy aralap qayır
sorap júredi. Iyt penen pıshıqtıń balası epizodı dramada berilmegen. Tek ǵana Mástan mama menen
Porxan bir bolıp, Gúlshara tuwmaǵanlıǵın, onıkı jalǵan hámilelik ekenligin Darapshaǵa jetkeredi.
Bunnan ǵázeplengen Darapsha Gúlsharanı saraydan quwıp jiberiwdi tapsıradı. Usı jerde Gúlsharanıń
halatın dramaturg tómendegishe beriwge háreket etken:
Atlar shapqan seriler,
Hárkim halına eńirer,
Bir urtlam suwdan berińler,
Bir tislem nannan berińler.
Áy-y, bawırı pútin adamlar,
Birgene qayır etińler.
Áy-y, baxıtlı adamlar,
Adam ata áwladı,
Hesh sergizdan bolmasın,
Perzentinen ayırılıp,
Nan sorap ǵana júrmesin.
Perzentinen ayırılǵan,
Qos qanatınan qayrılǵan,
Men bir júrgen biyganaman,
Men bir júrgen diywanaman. [1, 21]
Mástan mama menen patshanıń toǵız hayalı Qodar quldı jallap, eki náresteni joq etiwdi buyıradı.
Oǵan sıylıq retinde bir qap altın menen, toǵız hayaldıń birine úyleniwin wáde etedi. Itibar bersek,
dástanda Qodarǵa patshanıń bir hayalına úyleniwi máselesi jarıtılmaǵan. Bul avtordıń
incenirovkadaǵı halatqa ózinshe qatnas bildirgenliginen derek beredi.
Sonday-aq, dástanda Qodar qul eki náresteni óltire almay, ornına bir kiyiktiń janın alıp, onıń
qanın jórgekke jaǵıp, patshanıń toǵız hayalı hám Mástan mamaǵa kórsetiw ushın alıp ketedi. Dramada
bul saxna joq. Yaǵnıy Qodar qul eki náresteni jer, suw, ot qabıllamaǵannan keyin, ol pikirinen qaytıp,
ápiwayı ǵana tórt joldıń dárbentine taslap ketedi. Sol jerde ziyaratqa ketip baratırǵan Shásiwar patsha
menen hayalı Aydáwlet hám wáziri Qaraman nárestelerdi tawıp aladı:
«Qodar: ˗
Nege bulardı adamlar emes, jer, suw hám tawlar qorǵaydı. Bular tegin ballar emes.
Bularda bir qásiyet, qúdiret bar qusaǵan. Qoy, basım bálege qalıp júrer – ana tórt joldıń dárbentine
aparıp taslayın da, qashayın.»
[1, 24]
Qodardıń bul háreketi dástandaǵı hám dramadaǵı waqıyalardıń keyingi barısına úlken tásir
jasaydı. Ánjim menen Sháryardıń jasap ketiwi dramanıń eń tiykarǵı momenti sanaladı. Keyingi
syujettiń momentlerine úlken tásirin tiygizedi. Shásiwar patsha menen Aydáwlettiń bir ul hám bir qızlı
bolıwı, olardıń da tileginiń qabıl bolǵanlıǵınan derek berer edi. Usı jerde de avtordıń ózinshe qatnasın
kóriwimizge boladı. Yaǵnıy avtor ǵayıptan kelgen eki balanıń táǵdirin ekinshi bir patshalıq penen
baylanıstıradı. Shının aytqanda, bunday qatnas jasaw dástanlıq shıǵarmalarda kóp ushırasadı.
Incenirovkada da bunday momentlerdi ózgertpesten alǵan maqul bola beredi. Usını sezgen
Q.Mátmuratovtan da sheberlikti kórsek boladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Мәтмуратов Қ. Шәрьяр. Әпсанауый драма. Нөкис-2010 жыл.
