STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
146
was merely accidental, Yusupov asserts that the potential for discovery resided not in the falling fruit,
but in the prepared and insightful mind that could decode its message. The key is not just the falling
apple but the insightful head to which it falls.
Hámme aǵzań tozar, til tozbas biraq,
Mu’shelerdiń mıqlısı til der edim.
Tilim awırdı dep doktorǵa qatnap
Ukol alıp jurgen adam kórmedim.
This poem, though short, exemplifies Yusupov's signature style of blending humor with profound
insights. His clever use of wit makes complex and potentially sensitive topics more approachable,
inviting readers to consider difficult truths with a touch of lightness and joy. Here, he tackles the
power of language, using the image of the unbridled tongue—boneless and therefore unrestrained—
to caution against careless speech. He urges us to temper our words, recognizing their capacity to
wound, and to wield the tongue with responsibility, choosing kindness over unbridled expression.
In conclusion, Ibrayim Yusupov's enduring legacy rests not only on the beauty of his verse but
also on the remarkable breadth and depth of his artistic vision. His ability to seamlessly blend diverse
poetic styles, coupled with his profound empathy for the human condition, has cemented his place as
a national treasure. Yusupov's poems continue to resonate across generations, offering solace,
inspiration, and a deeper understanding of the people’s spirit.
References:
1.
Юсупов И. Таңлаўлы шығармаларының еки томлығы. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1992.
2.
Юсупов И. Дузлы самаллар: қосықлар. — Нөкис: Қарақалпақстан, 1988.
3.
Юсупов И. Өмир саған ашықпан. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1999.
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA TO‘Y BILAN BOG‘LIQ LEKSIK BIRLIKLAR
TADQIQI: TILSHUNOSLIKDA TO‘Y BILAN BO‘GLIQ LEKSIK BIRLIKLARNING
O‘RGANILISHI
Uzakova Lola Anvarovna
Oziq ovqat texnologiyasi va muhandisligi xalqaro instituti
ingliz tili katta o‘qituvchisi, PhD
Mahamadibrohimov Abdulboriy, talaba
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek va ingliz tillarida to‘y bilan bo‘gliq leksik birliklarning
o‘rganilishi umumiy tasnifi berilgan. Shuningdek, tilshunoslikda to‘y bilan bo‘gliq leksik
birliklarning o‘rganilishi hamda o‘zbek va ingliz to‘y so‘zining semantik va lingvokulturologik
tahlil va muhokama qilingan. Shuningdek, to’y bilan bog’liq leksik birliklarning ishlatilishlarining
o’xshash va qarama qarshiliklari ko’rib chiqilgan. Tilshunoslikda to‘y bilan bo‘gliq leksik
birliklarning o‘rganilishi, tо‘y bilаn bоq‘liq urf-оdаt udumlаrini оnоmоsiоlоgik tаdqiqi, tо‘y
leksemаsini mа‘nо vа etimоlоgiyаsi hаqidа tаriхiy yоzmа mаnbаlаrdа аnсhаginа qiziqаrli fikrlаr
mаvjud. Muallif o‘zbek nikoh to‘yining barcha jarayonlariga: sovchilik, fotiha, bevosita nikoh to‘yi
urf-odatlariga va to‘ydan keyin o‘tkaziladigan udumlarga alohida e‘tibor qaratadi. Etnografiyaning
nazariy muammolari sirasiga kiruvchi ma‘naviy madaniyatning muhim qismi bo‘lgan oila-nikoh
masalalariga bag‘ishlangan tadqiqot qarashlari keltirlgan. Maqola, lingvokulturologiya fenomeniga
qiziqish ortib borayotgani, til, madaniyat, antropologiya, etnolingvistika va ko‘p tilli shaxsni
rivojlantirish asoslari, madaniyatlararo muloqot sharoitida nutq xatti-harakatlarining sotsial-madaniy
normalari kabi muammolarni muqarrar ravishda dolzarb qiladi. Shuningdek, har qanday xalqning
STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
147
to‘y bilan bog‘liq til madaniyati, urf-odatlari, marosimlari nuqtayi nazaridangina tushunishga
yordam beradi.
To‘y inson ijtimoiy hayotining muhim va ajralmas qismi bo‘lib, qadimgi davrlarga borib
taqaladi. Shuningdek, u butun dunyodagi turli madaniyatlarning muhim belgisidir. To‘y marosim
nomlarining lingvokulturologik tadqiqini amalga oshirish jamiyat tarixi va taraqqiyotini ifodalashga,
ularning qadriyatlar tizimini qiyosiy jihatdan o‘rganishga yordam beradi. Ma’lumki, hozirgi kunda
globallashuv tendensiyasi natijasida madaniyatlararo munosabatlarga o‘z ta’sirni ko‘rsatmoqda.
Ta’kidlash joizki, “Oila va nikoh to‘yi yer yuzidagi barcha odamlar ishtirok etadigan ijtimoiy
institutlardir. ”O‘zbek tili izohli lug‘atida esa to‘y leksemasiga quyidagicha ta’rif beriladi:
1.
“Oilada bazm, o‘yin-kulgi va ziyofat bilan o‘tkaziladigan ko‘pgina marosimlarning umumiy
nomi. Nikoh to‘yi.
2.
Etn. Maslahat, kelishuvga binoan kuyov tomonidan (kelin)nikiga yuboriladigan pul, sarpo,
don-dun hamda shu munosabat bilan kuyov xonadonida bo‘ladigan yig‘in, ziyofat. Ertaga to‘y,
indinga nikoh.
3.
Biror sabab tufayli bazm-ziyofat, o‘yin-kulgi bilan o‘tkaziladigan yig‘in, tantana, bayram.
Hosil to‘yi”
18
.
Ingliz tilining Oksford izohli lug‘atida esa to‘y leksemasi quyidagicha izohlanadi:
“wedding
19
-
a marriage ceremony, and the meal or party that usually follows it. I dreamed of having
a big wedding, with all my family and friends. I’m going to a wedding this weekend. Have you been
invited to their wedding?; Television coverage of the royal wedding, at a wedding; I met her at my
brother’s wedding; wedding to somediv; Over 300 guests attended his wedding to his childhood
sweetheart;a wedding ceremony/reception; She looked beautiful on her wedding day; a wedding
present/gift; All her friends could hear wedding bells (= they thought she would soon get married).”
(
“To‘y – nikoh marosimi va odatda undan keyin bo‘ladigan taom yoki ziyofat
20
. Men butun oilam va
do‘stlarim bilan katta to‘y qilishni orzu qilardim. Men shu dam olish kunlarida to‘yga boraman. Sizni
ularning to‘ylariga taklif qilishganmi? Qirollik oila to‘yini televideniyeda yoritish; U bilan akamning
to‘yida tanishdim; kimningdir to‘yi. Uning bolalikdagi sevgilisi bilan bo‘lgan to‘yiga 300 dan ortiq
mehmonlar tashrif buyurishdi; to‘y marosimi/ziyofat; U to‘y kuni go‘zal ko‘rinardi; to‘y sovg‘asi;
Uning barcha do‘stlari to‘y qo‘ng‘iroqlarini eshitishdi (ular yaqinda turmushga chiqadi, deb
o‘ylashdi)”
Ko‘rinadiki, o‘zbek va ingliz tillarida
to‘y
so‘zining ma’nosi bir-biriga juda ham yaqin.
Keltirilgan misollarda nikoh marosimi, tantana va ziyofat ma’nosida qo‘llaniladi. Biroq shuni aytish
kerakki, o‘zbek tilida to‘y leksemasi bilan quyidagi so‘zlar assotsiatsiyaga kirishadi:
beshik, fotiha,
xatna
va ushbu so‘zlar ingliz tilida uchramaydi.
Professor Sh.Iskandarovaning fikricha, mazmuniy maydonlarning struktur nazariyasi ma’nolarni
komponent tahlil qilishi maqsadga muvofiqdir
21
. Darhaqiqat, semantik tahlili uchun ichki
munosabatlar batafsil tahlil qilinishi uchun komponent tahlil muhim o‘ringa ega.
O‘zbek tilshunos olimasi R.Kasimova nikoh to‘yi leksemasini quyidagicha izohlaydi
22
: “Nikoh”
arabcha so‘z bo‘lib, “er va xotinni shariat orqali qonuniylashtirish” deb izohlaydi va olima nikoh to‘y
marosimini tuzilishiga ko‘ra uch bosqichga bo‘ladi: birinchi bosqich – to‘yga tayyorgarlik, to‘y
18
Hojiyev A., Nurmonov A., Zaynobiddinov S. Hozirgi о‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati – Тoshkent: Sharq,
2001. – 269 b.
19
Maurice W. Oxford dictionary. Oxford: Oxford university press, 2018. – p 523.
20
Джурабоев А. Названия свадебных церемоний в узбекском языке: Автореф.дисс. ... канд.филол.наук. –
Ташкент, 1971. – 28 с.
21
Искандарова Ш. Тил системасига майдон асосида ёндашув. – Тошкент: Фан, 2007. – 54 б.
22
Qosimova R. O‘zbek to‘y va motam marosim folklori matnlarining inglizcha tarjimasida etnografizmlarning berilishi:
Fil.fan.bo‘yicha fals.dok. (PhD) dis. -Toshkent, 2018. – 15 b.
STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
148
kunidan oldin bo‘ladigan turli xil marosimlarni o‘z ichiga oladi – beshik to‘lash, qiz ko‘rish yoki qiz
tanlash, sovg‘a qilish, “non sindirish yoki non berish”, unashtirish, “ro‘mol yoki oqlik berish”, to‘yni
muborakbodlash, qalin qabul qilish va maslahat berish, palov (osh yoki padar osh), “to‘qqiz
yuborish”, “qizlar bazmi” (Buxoroda qizlar uchrashuvi yoki bazmi, qiz oshi yoki hinobandoni)
23
.
To‘yning ikkinchi bosqichi
katta to‘y/
wedding day deb ataladi. Bu marosimda kuyov kelinga sovchi
qo‘yadi, nikoh o‘qitib, kelinni o‘z uyiga olib boradi. Aslini olganda, bu bosqich to‘yning cho‘qqisidir.
Uchinchi bosqich to‘yning yakuniy qismi sanaladi. “Yuz ochish” yoki “kelin salom”, “kuyov
salom”, “to‘shak yig‘ish”, “sep yig‘di” yoki Buxoroda “charbon yoki talbon”, (“charlar” yoki
Buxoroda “kelin kutdi”) kabi marosimlarni o‘z ichiga oladi
24
.
O‘zbek to‘ylarida esa to‘yona berish biroz boshqa urf-odatlar bilan bog‘liq va odatda oziga xos
leksemalar bilan ifodalanadi:
sepyig
‘
di, sarpo, ota ko‘rdi, mahr berish, kelin bilan salomlashish
.
Shuningdek,
sovg‘a
leksemasiga o‘zbek tilining izohli lug‘atida quyidagicha ta’rif beriladi: “
Turli
ko‘ngil ochish marosimlarida, tug‘ilgan kunlarda ana shu marosim egasi borgan kishini taqdirlash
yoki kimsaning ko‘nglini olish uchun tortiq qilib ko‘ngildan chiqarib berilgan turli narsa
;
hadya,
tuhfa.
Masalan, Bu soat Xaliljonga otasining sovg‘asi edi.”
25
Xususan, to‘y sovg‘alari o‘zbek xalqida
to‘ydan oldin beriladi, ya’ni kelinning va uning ota-onasi roziligidan so‘ng, kelin va kuyov
qarindoshlari o‘zaro sovg‘a-salomlar bilan almashadi, ushbu sovg‘alar bo‘lajak qudalarning, kelin-
kuyovning bir-biri bilan aloqalarni bog‘lash ramzi sanaladi. Umuman, to‘y bazmida mehmonlar olib
kelgan sovg‘alarini yoki to‘yonalarini to‘y egalariga va kelin-kuyovga taqdim etadi, ammo ingliz
to‘ylariga o‘xshab hech qanday sovg‘alar kitobi bo‘lmaydi. Shuningdek, kelin salom marosimida
to‘ydan keyin bo‘lib otadigan urf-odat ya’ni kelin bilan birinchi marta so‘rashganda unga yana
sovg‘alar beriladi
26
. O‘zbek to‘yi o‘tgandan so‘ng “otako‘rdi” marosimi o‘tkaziladi va ushbu leksema
ingliz tilida ekvivalentga ega emas, lakuna qatoriga kiradi. “Otako‘rdi” leksik birligi to‘ydan so‘ng
bo‘ladigan marosimlardan biri va o‘zbek tilshunosligida A.Jo‘raboyev va Z.Husainova
tadqiqiqotlarida ko‘rib chiqilgan, inson hayotida eng muhim marosimlar bilan bog‘liq leksik birlik
hisoblanadi.
27
Yuqorida aytilgan leksema to‘ydan keyingi udumni anglatadi
28
, ko‘pincha kelinning
otasi va boshqa erkak yaqin qarindoshlar ishtirokida tashkillanadi va kelinning yangi uyiga sovg‘alar
bilan tashrif buyuriladi.
Qadimiy davrlardan buyon, yillar va asrlar davomida turli etnik guruhlar va millatlar
madaniyatini yangi avlodlarga yetkazish, ularni milliy o‘ziga xoslikda mustahkamlash qoida
tariqasida, asrlar davomida sayqallangan marosimlar, rituallar va urf-odatlar muhim o‘rin tutadi.
Ma’naviy sohadagi etnomadaniy qadriyatlar zamonaviy jamiyatning bitmas-tuganmas intellektual
boyligi va zaxirasidir. Milliy an’analar, ularning xalqlar hayotining ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy,
etnik-madaniy jihatlari bilan o‘zaro ta’siri jarayonlarini bilish hozirgi kunda demokratlashgan
jamiyatda, huquqiy davlatni shakllantirishda mamlakat uchun dolzarbdir. O‘zbek xalqining to‘y
marosimlari asrlar davomida rivojlanib borgan. Ular juda original, jonli va xilma-xil bo‘lib, turli
davrlar va dinlarga tegishli.
O‘zbekiston tarixan olib qaraganda juda ham qadimiy davlatlar qatoridan joy oladi. Uning bu
23
Кашгари М. Диван Луғат ат – Турк / Перевод, предисловие и комментарии Ауэзовой З. Алматы: Дайк – Пресс,
2005. – с 24 – 25.
24
Qosimova R. O‘zbek to‘y va motam marosim folklori matnlarining inglizcha tarjimasida etnografizmlarning berilishi:
Fil.fan.bo‘yicha fals.dok. (PhD) dis. -Toshkent, 2018. – 105 b.
25
HojiyevA., NurmonovA., ZaynobiddinovS. Hozirgi о‘zbek tili faol so‘zlarining izohli lug‘ati. – Тoshkent: Sharq, 2001.
– 231 b.
26
Давлатов С. Қашқадарё воҳаси ўзбек тўй маросимлари фолклори. Филол.фанлари номзоди ... дисс. автореф. –
Тошкент, 1996. – 16 б.
27
Джурабоев А. Названия свадебных церемоний в узбекском языке: Автореф.дисс. ... канд.филол.наук. –
Ташкент, 1971. – 28 с.
28
Хусаинова З. Ономасиологическое исследование названий свадебных обрядов в узбекском языке (на
материалах Бухарской группы говоров): Автореф.дисс. ... канд.филол.наук. – Ташкент, 1984. – 20 с.
STUDENTLERDI BIRLESTIRIW: XALÍQARALÍQ IZERTLEWLER HÁM PÁNLER BOYINSHA BIRGE
ISLESIW 1-XALÍQARALÍQ STUDENTLER KONFERENCIYASÍ. NÓKIS, 2025-JÍL 20-21-MAY
__
_____________________________________________________________________________________________
149
ko‘hnaligi nafaqat moddiy, balki madaniy qadriyatlarda ham o‘z ifodasini topgan.
Lingvokulturologiya fenomeniga qiziqish ortib borayotgani, til, madaniyat, antropologiya,
etnolingvistika va ko‘p tilli shaxsni rivojlantirish asoslari, madaniyatlararo muloqot sharoitida nutq
xatti-harakatlarining sotsial-madaniy normalari kabi muammolarni muqarrar ravishda dolzarb qiladi.
Har qanday xalqning to‘y bilan bog‘liq til madaniyati, urf-odatlari, marosimlari nuqtayi nazaridangina
tushunish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Axinn, W., Thornton, A., Xie, Y. Marriage and cohabitation. – Chicago: The University of
Chicago Press, 2007 – p 250.
2. Алавия M. Ўзбек халқ қўшиқлари. – Тошкент: Ўз ФА нашриёти, 1959. – 215 б.
3. Aширов A. Ўзбек халқининг қадимий этиқод ва маросимлари. – Тошкент: Алишер
Навоий номидаги Ўзбекистон миллий кутубхонаси нашриёти, 2007. – 270 б.
4. Бархударов С. Г. Лексикология и лексикография. Сборник статей. – Москва: Наука,
1972. – 53 с.
5. Bellah R., Madsen, R., Sullivan, W., Swidler, A., Tipton, S. Habits of the heart. – Berkeley:
University of California Press, 1985. – p 80.
6. Berger B., Berger, P. The war over the family: Capturing the middle ground. – Garden City,
NY: Anchor Books, 1984. – p 65.
8. Bianchi S., Spain D. Women, work and family in America. – Population Bulletin, 51(3), 1996.
– p 23.
9. Browning D., Miller-McLemore B., Couture P., Lyon, K., Franklin R. From culture wars to
common ground: Religion and the American family debate. – Louisville, KY: Westminster John
Knox Press, 1997. – p 53.
LEKSIK KOMPETENSIYANI SHAKLLANTIRISHDA KOMPETENSIYAVIY
YONDASHUVNING O’RNI VA AHAMIYATI
Xabibullaeva Guljaxan Kengesbay qizi
QDU tayanch-doktoranti
Annotatsiya.
Maqolaning nazariy-metodologik asosi sifatida kompetensiyaviy yondashuv
xizmat qiladi.Leksik kompetensiya - bu muloqot ishtirokchisining muayyan nutqiy vaziyatda so‘zning
kontekstual ma’nosini aniqlash, uning ikki tildagi ma’no hajmini taqqoslash, so‘z ma’nosining
tuzilishini tushunish va undan nutqiy hamda lingvokulturologik vaziyatga muvofiq foydalanish
qobiliyati bo‘lib, u leksik bilimlar, ko‘nikmalar, malakalar, shuningdek, shaxsiy til va nutq tajribasiga
asoslanadi.
Kalit so‘zlar.
Kompetensiya, ko‘nikma, bilim, tajriba, qobiliyat, og‘zaki, yozma, muloqot,
lingvistika.
So‘nggi o‘n yillikda ta’lim jarayonining mohiyatini aks ettiruvchi kategorial-tushuncha apparati
o‘zgarmoqda. "Tayyorgarlik", "ma’lumotlilik", "malakalilik" tushunchalari o‘rnini "moslashuvchan
ko‘nikmalar", "harakatchanlik", "kompetensiya", ta’lim oluvchilarning "kompetentligi" kabi
tushunchalar egallamoqda. Oliy ta’limning an’anaviy kognitiv yo‘nalishlari bilan bog‘liq
ziddiyatlarni hal qilish zaruriyati, birinchi navbatda, kompetensiyaviy yondashuvga bosqichma-
bosqich o‘tishni taqozo etadi. Til shaxsiyatining rivojlanishini chet tilini o‘qitishda kompetentsiyaga
asoslangan ta’limning asosiy maqsadlaridan biri sifatida tan olgan holda, bu rivojlanishning mohiyati
haqidagi masalani ta’lim jarayonida hal qilish zarur.
