Page 165
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
KAPITAL BOZORI ORQALI MAMLAKAT IQTISODIYOTIGA
INVESTITSIYA JALB QILISHNING AQSH TAJRIBASI.
Jurayev Javlonbek Xudoynazarovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15424964
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 15-May 2025 yil
Maqolada mahalliy va xorijiy olimlarning mavzuga doir
tadqiqot ishlari hamda moliya bozori joriy holati tahlil
qilingan.
Moliya
bozori
instrumentlari
orqali
moliyalashtirish davlat va korporativ siyosatning
kompleks mexanizmining vostalaridan biri sifatida
o`rganilgan, Amerika Qo`shma shtatlarida moliya
bozoridan kapital jalb qilish tajribasi orqali sog‘lom
raqobatni yuzaga keltirishga doir xulosalar, ilmiy taklif
va amaliy tavsiyalar keltirilgan..
KEYWORDS
aksiyalar,
obligatsiyalar,
emitent, suveren obligatsiyalar,
korporativ
obligatsiyalar,
moliya bozori, pul bozori.
Mamlakat iqtisodiyotiga investitsiyalarni jalb qilish imkoniyati ko‘p jihatdan
mamlakatlar milliy fond bozoriniig rivojlanish darajasiga bevosita bog‘liq. Bugungi kunda
jahon iqtisodiyotida moliya bozorlari orqali investitsiyalarni jalb etishda milliy fond
bozorlarining globallashuv jarayonlarining jadallashuvi, kuzatilmoqda. Hozirda rivojlangan
davlatlarda fond bozori yoki qimmatli qogozlar bozorining YaIMdagi salmog‘i rivojlanmagan
davlatlarga nisbatan sezilarli darajada yuqori.
Moliya bozori yaxshi rivojlanmagan mamlakatlarda yirik kapitalni jalb qilish va yirik
loyihalarga investitsiyalash ko`plab murakkabliklarni yuzaga keltiradi. Kapitalga bo`lgan talab
va takliflar miqdorining koʻpligi natijasida shakllangan raqobat mexanizmi orqali bozorda
kapitalga nisbatan yagona bozor bahosi shakllanadi. Bugungi globallashuv uchun keng
imkoniyatlar yaratilgan sharoitda maxsus vositachilik tuzilmalaridagi koʻp sonli operatsiyalar
hisobiga pul va boshqa aktivlar muomalasi xarajatlari pasaytirilishi, risklar sugʻurtalanishi,
sotiladigan aktivlar turlari kengayishi yuz bermoqda.
Moliya bozorida kapitalga boʻlgan talab va taklif asosida vositachilar yordamida
kapitalni kreditor va qarz oluvchi oʻrtasida qayta taqsimlash mexanizmi amal qiladi. Shundan
kelib chiqqan holda amaliyotda pul mablagʻlari oqimini haqiqiy egasidan qarz oluvchiga va
aksincha yoʻnaltiruvchi moliya-kredit institutlari faoliyati tashkil etiladi. Moliya bozorining
asosiy funksiyasi boʻsh pul mablagʻlarini ssuda kapitaliga aylantirishda ham namoyon boʻladi.
1.
Adabiyotlar tahlili
Moliya bozorini rivojlantirish bilan bog‘liq tadqiqotlarni amalga oshirish jarayonida,
birinchi navbatda, e’tiborga olinishi lozim bulgan jihat moliya bozorining mazmun-moxiyati,
tasnifi, o‘ziga xoc xususiyatlari xususida bir to‘xtamga kelish hisoblanadi.
Xorijiy iqtisodiy adabiyotlarida moliya bozorlari pul mablagʻlari oqimini
jamgʻaruvchidan qarz oluvchiga yoʻnaltiruvchi bozor institutlari jamlanmasi sifatida
Page 166
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
keltiriladi. Frederik Mishkin ortiqcha mablagʻlarga ega odamlardagi pul mablagʻlarini pul
mablagʻlari yetishmayotganlariga oʻtkazib berishga xizmat qiluvchi bozorlarni moliya
bozorlari deb ataydi[1].
U.Sharp investitsiyalarga quyidagicha ta’rif beradi:
«
Istiqbolda yanada ko‘proq
miqdordagi mablag‘ olish uchun ma’lum miqdordagi pul bilan bugun ajralishdir. Real
investitsiyalar asosan moddiy aktivlarga (yer, uskunalar, zavodlar) qilingan investitsiyalardir.
Moliyaviy investitsiyalar bu qog‘ozda bitilgan shartnomalardir. Bularga oddiy aksiyalar va
obligatsiyalar kiradi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotda investitsiyalarning asosiy qismi real
investitsiyalarga tegishlidir. Rivojlangan iqtisodiyotda esa investitsiyalarning asosiy qismi
moliyaviy investitsiyalash institutlarining keng miqyosida rivojlanishi real investitsiyalarning
o‘sishiga sababchi bo‘ladi. Investitsiyalarning bu ikki shakli bir-biri bilan raqobatlashuvchi
emas, balki bir-birini to‘ldiruvchidir»[2].
M.B.Xamidulin ilmiy tadqiqotlarida moliya bozorlaridan O‘zbekiston iqtisodiyotiga
investitsiyalar jalb qilish orqali mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiyalash jarayonini
moliyalashtirish xususiyatlari bayon qilingan[3].
S.E.Elmirzayev tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda moliya bozoriga “moliyaviy
instrumentlardan foydalanishasosida moliyaviy vositachilar orqali vaqtincha boʻsh pul
mablagʻlarini qayta taqsimlash yuz beradigan bozordir deb ta`rif berilgan”[4].
U.Xoliqov tomonidan amalga oshirilgan ilmiy tadqiqot ishlarida moliya bozorining
tarkibiy qismi hisoblangan fond bozoriga quyidagicha yondashuv ilgari suriladi “Fond bozori
yuridik va jismoniy shaxslarning qimmatli qog`ozlarni muomalaga chiqarish, oldi-sotdisini
amalga oshirish va uni qoplanishi bilan bog`liq bo`lgan munosabatlar tizimi sifatida qaralishi
lozim”[5].
I.Butikov o`zining ilimiy ishlarida O`zbekistonda qimmatli qog`ozlar bozori shakllanishi
va faoliyat ko`rsatishi muamolari bo`yicha izlanishlar olib borgan. J.I.Karimqulov O`zbekiston
iqtisodiyotidda qimmatli qog`ozlar rolini oshirish bo`yicha tadqiqotlar olib borgan[6].
2.
Tahlil va natijalar muhokamasi
.
Mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi unda yaratilgan investitsiya muhitiga ko‘p
jihatdan bog‘liqdir. Investitsiya muhitining qulayligi investitsiya faoliyatining rivojlanishi,
ichki va tashqi investitsiyalarni jalb qilishning ko‘lami, yo‘nalishlari va samaradorligiga ta’sir
qiladi. Shuning uchun, yuqori investitsiya jalb qilish me’yoriga ega bo‘lgan mamlakatlar,
boshqa shart-sharoitlar bir xilligi holda, odatda, yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ega
bo‘lmoqdalar.
Dunyodagi eng yirik kapitalizatsiyaga ega boʻlgan fond birjalar Aqshda joylashganligi
ushbu mamlakat hozirda jahon fond bozorining markazi ekanligini koʻrsatadi. Jahondagi eng
yirik kapitalizatsiyaga ega bo`lgan fond birja bo`lib 22,77 trln. Aqsh. dollari kapitallashuviga
ega bo`lgan Nyu York fond birjasi hisoblanadi, undan keying o`rinda 16.24 trln. Aqsh. dollari
kapitallashuvi bilan Nasdaq stock exchange fond birjasi turadi. Jahondagi uchinchi eng yirk
birja Xitoydagi moliyaviy markaz sifatida tan olinadigan 6,74 trln. Aqsh. dollari
kapitallashuviga ega Shanxay fond birjasi birjasi hisoblanadi.
Page 167
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
1-rasm. Dunyodagi eng yirik fond birjalari 2023 yil 1 yanvar holatiga
kapitalizatsiya qiymati.(trln.Aqsh dollarid)
1
Jahon fond birjalari toʻgʻrisida fikr yuritar ekanmiz, eng yirik ikkita fond birjaning
Aqshda joylashgan ekanligini ta`kidlab o`tishimiz joyiz. Aynan ushbu ikki yirik fond birjasi
Aqshni qimmatli qog`ozlar savdo markaziga aylantirmoqda desak yanglishmagan bo`lmiz.
Nasdaq stock exchange toʻliq raqamli savdo maydoni ekanligiga alohida to`xtalib o`tish zarur,
ushbu fond birjasida barcha savdolar toʻliq raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladi.
Bunga ushbu fond birjasining jismonan (bino ko`rinishidagi) mavjud boʻlgan savdo
maydonchasining yoʻq ekanligi yaqqol dalil bo`ladi.
2-rasm. Aqshda 2017-2021 yillar oralig
ʻ
ida o
ʻ
tkazilgan Ipolar soni
2
Yirik fond birjalarining mavjudligi, ko`plab yangi korxonlar uchun Ipo o`tkazishga va
faoliyatini kengaytirish uchun moliya bozoridan qo`ishimcha resurslar jalb qilishga imkoniyat
yaratmoqda. Aqshda 2017-2021
yilda amalga oshirilgan fond bozorida aksiyalarini dastlabki
22,77
16,24
6,74
6,06
5,38
0
5
10
15
20
25
New york stock
exchange
Nasdaq
Shanghai stock exchange
Euronext stock exchange
Japan stock exchange
217
255
232
480
1 035
-
200
400
600
800
1 000
1 200
2017 yil
2018 yil
2019 yl
2020 yil
2021 yil
Page 168
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
ommaviy joylashtirgan korxonalar soni yildan-yilga oshib borishi fond bozoridan kapital jalb
qilishga intilish oshayotganligi toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradi. Xususan 2017 yil
moboynida 217 ta korxona tomonidan aksiyalarni dastlabki ommaviy joylashtirish amalg
oshirilgan bo`lsa 2021 yilga kelib ushbu ko`rsatkich 1035 tani tashkil qilgan. Raqamli
texnologiyalar qoʻllanilishi natijasida fond bozorlarida investorlar savdolarni amalga
oshirishlari uchun keng qulayliklar yaratilishi natijasida bozorga yangi korxonalar kirib
kelishi uchun ham motiv yaratmoqda.
3-rasm. Aqshda 2017-2021 yillar oraligʻida IPO amalga oshirgan korxonalarning
tarmoqlar kesimida tahlili
3
.
Yangi korxonalarning bozorga kirib kelishi ko`plab tarmoqlarda faoliyat yuritayotgan
korxonalar uchun o`z bizneslarini kengaytirish uchun zarur bo`lgan resursga bo`lgan
ehtiyojlarini qondirshga zamin yaratadi. Aqshda 2017-2021 yillar oraligʻida IPO amalga
oshirgan korxonalarning tarmoqlar kesimida tahlilidan ko`rish mumkinki eng ko`p Ipo
kompyuter va elektironika tarmog`ida faoliyat yuritadigan korxonalar tomonidan amalga
oshirilgan bo`lib jami amalga oshirilgan Ipolarda 44% ulushni egallaydi. Keyingi o`rinlarda
sog`liqni saqlash sohasida faoliyat yuritadigan korxonlar 18%, Sanoat korxonalari 9%,
chakana biznes sohasida faoliyat yurituvchi korxonalar 5%, bank-moliya sektori korxonalari
4% va boshqa tarmoq korxonlari 20% ulushni tashkil qiladi.
Iqtisodiyotda korporativ sektorini rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlardan biri
kengaytirilgan ishlab chiqarish asosida o‘sishini ta’minlash bo‘lib, bu esa o‘z navbatida
kompaniyalar uchun kengaytirilgan ishlab chiqarishni tashkil qilishning moliyalashtirish
manbalarini optimallashtirishni talab qiladi. Kompaniyani rivojlantirishda o‘z mablag‘lari va
qarz mablag‘lari hisobidan moliyalashtirish imkoniyatining mavjudligi sababli, o‘z
mablag‘larining yetishmasligi sharoitida korporativ sektor moliya bozoridan qarz mablag`i
ko`rinishidagi moliyaviy resurslarni jalb qilishga bo‘lgan talabni vujudga keltiradi.
Komputer
elektronika
44%
Sog`liqni
saqlash
18%
Sanoat korxonalari
9%
Chakana xizmat
ko`rsatuvchi
korxonalar
5%
Bank-moliya sektori
korxonalari
4%
Boshqa sektor
korxonalari
20%
Page 169
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
4-rasm. Aqshda 2017- 2021 yillarda emissiya qilingan obligatsiyalar
hajmi. (mlrd.Aqsh dollarida)
4
Bugungi kunda nafaqat davlar tomonidan balki, biq qancha aksiyadorlik jamiyatlari
tomonidan ham aksiyalar emissiya qilish bilan bir qatorda korporativ obligatsiyalarni ham
emissiya qilinishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2017-2021 yillarda Aqsh fond bozorlarida
joylashtirilgan obligatsiyalar hajmidan ko`rishimiz mumkinki qarz kapitali ko`rinishidagi
moliyaviy vostalarning ham savdosi oshib bormoqda. Xususan 2017 yilda emissiya qilingan
obligatsiyalar hajmi 2 224 mlrd. Aqsh dollarini tashkil qilgan bo`lib, 2021 yilda ushbu
ko`rsatkich 4 749 mlrd. Aqsh dollarini tashkil etgan.
Korporativ obligatsiyalarni chiqarishda qarz oluvchi kompaniyaning o‘zi foiz stavkasini
va emissiya muddatini belgilaydi. Bu kompaniyaga boshqa qarz olish instrumentlari xususan
tijorat banki kreditiga nisbatan ko‘proq imkoniyatlar beradi, ya`ni qarzni yanada
moslashuvchan qiladi.
2 224
2 685
2 935
3 896
4 749
2017 yil
2018 yil
2019 yil
2020 yil
2021 yil
Page 170
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
5-rasm. Aqshda 2017-2021 yillar oralig
ʻ
ida emissiya qilingan korporativ
obligatsiyalarning tarmoqlar kesimida tahlili
5
.
Aqshda 2017-2021 yillar oraligʻida emissiya qilingan korporativ obligatsiyalarning
tarmoqlar kesimida tahlilidan ko`rish mumkinki qarz ko`rinishidagi moliyalashtirish asosan
bank – moliya sektori korxonalari tomonidan foydalanilgan bo`lib, suhbu sektor korxonalari
tomonidan emissiya qilingan obligatsiyalar jami emissiya qilingan obligatsiyalar hajmida 49%
ulushni tashkil etadi. Keyingi o`rinlarda energitika tarmog`i 11% ulush, yuqori texnologiylar
tarmog`i 8%, chakana xizmatlar tarmog`i 8%, sanoat korxonalari 7% va boshqa tarmoq
korxonalari 11% ulushni tashkil etadi.
3.
Xulosa va takliflar
Xulosa qilib aytganda,
Amerika qo`shma shtatlari qimmatli qog`ozlar bozori dunyoda
eng rivojlangan bozor hisoblanib har yili ko`plab korxonalar uchun aksiya va obligatsiyalar
emissiya qilish orqali moliya bozorlaridan katta miqdorda resurslar jalb qilish imkoniyatlarini
taqdim qilmoqda.
AQSH moliya bozorlarining jahonda eng rivojlangan bozor bo`lishiga asosiy sabab
sifatida, moliya bozorini tartibga solishning eng qatʼiy tizimlaridan biri AQSHda qoʻllanilishi
bilan izohlash mumkin. Mamlakatda moliya bozorida faoliyatning barcha jihatlari barcha
detallari bilan qonunchilik asosida tartibga solingan va unga amal qilish boʻyicha qatʼiy
nazorat oʻrnatilgan. Belgilangan talablarning bajarilishi ustidan keng ko`lamli nazorat
o`rnatishda raqamli texnologiyalardan foydalaniladi.
5.Aдабиётлар/Литература/Reference:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга
Мурожаатномаси. «Халқ сўзи» газетаси, 2018 йил 29 декабрь № 271-272 (7229-7230)
сони.
2.
Sharpe, W. F., Alexander, G. J., & Bailey, J. V. (1999). Investment. Prentice Hall Incorporated.
3.
Хамидулин М.Б. Основные направления оптимизации структуры финансирования
экономики Узбекистана современная наука: актуальные проблемы и пути их решения
№1, январь 2019 г.
Bank-moliya
tarmog`i
49%
Sog`liqni saqlash
6%
Sanoat
korxonalari
7%
Chakana xizmat
ko`rsatuvchi
korxonalar
8%
Energetika
tarmog`i
11%
Yuqori
texnologiyalar
8%
Boshqa
tarmoqlar
11%
Page 171
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
4.
Элмирзаев, С. Э., Бердиев, Ў. Ж. Ў., & Бўриев, Ж. П. Ў. (2021). Миллий корпоратив
облигациялар бозори: жорий ҳолат ва истиқболлар. Экономика и финансы
(Узбекистан), (2 (138)), 33-38.
5.
Xoliqov, U. (2016). Фонд бозори: назария ва талқин. Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar, (6), 479-485.
6.
Бутиков, И. Л. (2017). Основные направления совершенствования государственного
регулирования фондового рынка в условиях современного
7.
SIFMA. Trends in the Capital Markets - 2021 outlook. p. 6.
