Page 67
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
OMON MATJONNING “KO‘ZLARINGNI YASHIRGIN
MENDAN” SHE’RI ASOSIDA POETIK TAHLIL
Doniyeva Rayhonoy Akmal qizi
Navoiy davlat universiteti 1-kurs magistiranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15600215
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28- May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqolada, Omon Matjonning “Ko‘zlaringni
yashirgin mendan” she’rida ruhiy iztirob va ichki izhorni
o‘rganadi. She’rda shoirning sevgi va umidsizlik
hissiyotlari, tasvirlari, o‘zining ichki kurashlari, tahlil
yordamida she’rning poetik uslubi, obrazlar va ramzlar
orqali ifodalangan hodisalar ko‘rib chiqiladi.
KEYWORDS
Omon Matjon, ruhiy iztirob,
ichki izhor, poetik tahlil,
she’riyat
Omon Matjon zamonaviy o‘zbek she’riyatida o‘ziga xos ohang va ruhiyatga ega
ijodkordir. Uning ijodida insoniy kechinmalar, yurak iztiroblari, muhabbat, g‘am va shaxsiy
izlanishlar chuqur aks etadi. Xususan, shoirning "Ko‘zlaringni yashirgin mendan" nomli she’ri
ruhiy iztirob va ichki kurashlarning badiiy aksidir. Bu she’rda shoir yurakdagi nolani, unsiz
faryodni, sevgi va beqarorlikni samimiy va kuchli ifoda vositalari bilan yetkazadi. Mazkur
maqolada she’rning poetik tahlili amalga oshiriladi, undagi ichki iztirob, lirizm, dramatizm,
falsafiy va psixologik qatlamlar, badiiy tasvir vositalari, leksik va sintaktik qurilmalar, nutq
strukturasi hamda ruhiy-estetik ta’sir o‘rganiladi. Maqola Omon Matjon poetikasining
zamonaviy o‘zbek adabiyotidagi tutgan o‘rni va u orqali ifodalangan zamonaviy shaxs
kechinmalarining badiiy in’ikosi masalalariga e’tibor qaratadi.
Omon Matjon she’riyatining asosiy o‘ziga xos jihatlaridan biri - bu poetik ichki monolog
va botiniy izhorlarning ustuvorligidir. U ko‘pincha o‘z she’rlarida bevosita kechinmalarni,
yurakdagi ziddiyatlarni, sukunat ichidagi faryodni ifodalashga intiladi. Shoir uslubi lirik
monolog shaklida, ya’ni faqat tinglovchi emas, balki o‘zining qalbiga murojaat etuvchi tarzda
quriladi. Bu esa uning poetikasida chin yurakdan to‘kilgan so‘zlar, noaniq, lekin kuchli his-
tuyg‘ular, unsiz alam va muhabbatni yorqin namoyon etadi.
She’r ilk o‘qishda oddiy bir ayriliq manzarasi bo‘lib tuyuladi: lirik qahramon sevgilisi
bilan xayrlashmoqda. Ammo bu yuzaki ko‘rinish ostida yurakning og‘riqli harorati, sevgi va
rad etilishning iztirobi, iztirobli qabul va beparvolik niqobi ortidagi chuqur kechinmalar
yashiringan.
Ko‘zlaringni yashirgin mendan,
O‘tib ketay yoningdan befarq,
O‘tib ketay yoningdan bedard,
Ko‘zlaringni yashirgin mendan.
Ushbu bandda takrorlar va ohang birligi she’rga ritmik va emotsional og‘ush beradi.
Lirik qahramon "befarq" va "bedard" bo‘lishga urinadi, lekin bu beparvolik faqat tashqi
Page 68
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
ko‘rinishdir. Ko‘zlar yurak aksidir. "Ko‘zlaringni yashirgin" degan murojaat aslida ko‘zlar
orqali uning ichki iztiroblari ochilib qolishidan qo‘rqish, o‘zining ojizligi va iztirobini oshkor
etmaslik istagidir.
Borligimni payqama, mayli,
Burchaklarda, mayli, qayrilma,
Meni deb tinchingdan ayrilma,
Borligimni payqama, mayli.
Bu bandda lirik qahramonning o‘zini inkor etishga urinishini ko‘ramiz. "Borligimni
payqama" degan takroriy murojaat — sevgan yurakning o‘zini yo‘q his qilishga rozilik emas,
balki umidsizlikda o‘zini ko‘mib yuborish holatidir. "Burchaklarda qayrilma" so‘zi esa
kutilgan, lekin bajarilmaydigan orzu izhoridir. Bu yerda shoir sevgi azobidan ko‘ra sevilmaslik
azobini yaqqol ko‘rsatadi.
Nomim bo‘lsa qalbingda agar,
Otib tashla, mayli, tuproqqa.
..Har kuni o‘t shu yo‘lni toptab,
Nomim bo‘lsa qalbingda agar.
Ushbu satrlar she’rning dramatik cho‘qqisi hisoblanadi. "Nomim bo‘lsa qalbingda"
iborasi ikki yoqlama talqinga ega: birinchidan, bu yurakda hali ham iz qoldirganlik ishorasi;
ikkinchidan, o‘sha izdan voz kechishni so‘rash. "Tuproqqa otish" esa nomusiz, qiymatsiz qilib
ko‘mishni anglatadi. Bu rad etilish, inkor, hatto o‘zini o‘ldirishga teng ruhiy holatdir.
She’rda badiiy til vositalari sodda, ammo ta’sirchan. Leksemalar oddiy bo‘lsa-da,
ularning ma’no og‘irligi va semantik yuklamasi yuqori. "Ko‘z", "borliq", "nom", "tuproq" kabi
so‘zlar she’riy kontekstda timsolga aylanadi. Takrorlar (anafora, epifora):
"Ko‘zlaringni yashirgin mendan"
"Borligimni payqama, mayli"
"Nomim bo‘lsa qalbingda agar"
Bu takrorlar lirik holatning ichki zo‘riqishini, yurakdagi murosasizlikni aks ettiradi.
Takrorlar ruhiy ziddiyatni yoritadi. Sintaktik usullar:
Imperativ gaplar (buyruq-sifatli): "Ko‘zlaringni yashirgin", "Otib tashla"
Kiritma gaplar: "mayli" so‘zi orqali kechirimlilik, lekin og‘riq bilan qabul qilingan holat
ifodalanadi.
Omon Matjon she’ri ichki dramatizm bilan boyitilgan. Lirik qahramonning befarqlik
niqobi ostida yotgan chorasizlik, sevgidan kechish, o‘zini yo‘q qilish — bularning barchasi
she’rda ichki sahnalar sifatida kechadi. Bu dramatizm ruhiy holat darajasida kechadi, tashqi
harakat yo‘q. She’r psixologik portret darajasiga ko‘tariladi. O‘quvchi lirik qahramon bilan
birga bu holatni boshdan kechiradi.
"Ko‘zlaringni yashirgin mendan" she’ri orqali Omon Matjon zamonaviy insonning sevgi,
iztirob, inkor, yolg‘izlik, ichki tahlikalari, haqiqat bilan murosasizligi kabi jihatlarini ifodalaydi.
Bu she’rda lirik qahramon an’anaviy ‘majruh oshiq’ emas, balki o‘z his-tuyg‘ularini ichkarida
kuydirgan, lekin tan olmagan, yutqazgan, lekin qadrini saqlashga uringan shaxs obrazidir. Bu
she’rni adabiy kontekstda Muhammad Yusuf, Usmon Azim, Rauf Parfi, Hamid Olimjonning
lirik she’rlari bilan solishtirish mumkin. Masalan, Rauf Parfida ham sevgi va iztirob kuchli,
ammo u metafizik, ko‘tarinki darajada bo‘lsa, Omon Matjonda bu holat psixologik va insonga
Page 69
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
yaqinroq darajada aks ettiriladi. Omon Matjon she’riyatidagi ruhiy ziddiyatlar asosan jim,
kamtarona, lekin ichdan titragan so‘zlar orqali beriladi.
Omon Matjonning "Ko‘zlaringni yashirgin mendan" she’ri zamonaviy o‘zbek she’riyatida
ruhiy-falsafiy tafakkurning o‘ziga xos namunalaridan biridir. She’r lirik qahramonning ichki
iztiroblari, sevgi va rad etilish holatlari, murosasizlik va yolg‘izlik kabi murakkab ruhiy
holatlarni tasvirlaydi. She’rda qo‘llangan poetik vositalar, leksik tanlov, sintaktik qurilmalar
va badiiy tasvirlar lirik ruhiyatni kuchaytirishga xizmat qiladi. Omon Matjonning bu asari
zamonaviy shaxsning murakkab psixologik holatini badiiy adabiyotda ifodalash
imkoniyatlarini kengaytiradi. She’rda ifodalangan holatlar bugungi inson uchun ham tanish:
ichki iztirob, sukut ortidagi alam, befarqlik niqobi ortidagi yurak faryodi har bir o‘quvchini
o‘zining his-tuyg‘ulari bilan yuzlashtiradi. Shu jihatdan, Omon Matjon poetikasi nafaqat
adabiy, balki psixologik ahamiyatga ham egadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Omon Matjon. Ko‘zlaringni yashirgin mendan. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 2005.
2.Tursunov, B. O‘zbek she’riyati: an’analar va zamonaviylik. – Toshkent: Fan, 2008.
3.G‘ulomov, M. O‘zbek adabiyotida ruhiy kechinmalar tasviri. – Toshkent: Akademnashr, 2012.
4.Matjon Omon. “Ming bir yog‘du”. T,. 1998, 39-bet
