Page 63
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
ZAMONAVIY TA’LIMDA 4K MODELI TUSHUNCHASI VA
UNING ROLI
Qurbonova Baxtixon Qo’chqarbayevna
pedagogika fanlari doktori
(DSc), professor
Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi
Far DU Ta`lim tarbiya nazariyasi va
metodikasi (boshlang’ich ta’lim) magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15600159
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28- May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu
maqolada
zamonaviy
ta’limda
keng
qo‘llanilayotgan 4K modeli — tanqidiy fikrlash,
ijodkorlik, hamkorlik va kommunikatsiya tushunchalari
yoritildi. Har bir kompetensiyaning o‘quvchilarni shaxs
sifatida rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilindi. Shuningdek,
4K modeli orqali ta’lim sifatini oshirishga doir ilmiy
yondashuvlar va xalqaro tajribalar tahlil qilindi.
KEYWORDS
4K modeli, zamonaviy ta’lim,
ta’limda
innovatsiyalar,
kreativlik, tanqidiy fikrlash,
kommunikatsiya ko‘nikmalari,
hamkorlik, muammo yechish,
ta’lim
jarayoni,
ta’lim
samaradorligi.
Hozirgi kunda Yangi O‘zbekiston hayotida barcha sohalarda chuqur islohotlar olib
borilmoqda . Bu jarayonda ijtimoiy sohaning asosi hisoblangan ta'lim sohasini alohida
ta'kidlab o’tish kerak. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini bilim olish ko‘nikmalarini
rivojlantirishda innovatsion ta'lim metodlarini qo‘llagan holda, zamon talabiga mos ravishda
yangicha dars o‘tish shakllari va ta’lim dasturlari ishlab chiqildi.
Zamonaviy ta’lim tizimi
o‘zgaruvchan va raqobatbardosh dunyoga moslashuvchan, zamonaviy ko‘nikmalarga ega
shaxslarni tarbiyalashni talab qiladi. Shu nuqtayi nazardan, 4K modeli (tanqidiy fikrlash,
ijodkorlik, hamkorlik va kommunikatsiya) ta’limda markaziy o‘rinni egallamoqda.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2019-yilning 29-aprel kuni “Oʻzbekiston Respublikasi
Xalq taʼlimi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi
Farmonni imzoladi. Farmon bilan Xalq taʼlimi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi va uni amalga oshirish uchun yoʻl xaritasi tasdiqlandi. Konsepsiya taʼlim tizimini
rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlarini belgilaydi. Xususan, umumiy oʻrta taʼlim tizimi
takomillashtiriladi. Hamda xorijiy tillar, kompyuter savodxonligi, matematika, fizika, tabiiy
fanlar kabi fanlar boʻyicha yangi oʻquv standartlari, dastur hamda darsliklar yaratiladi.
Oʻquvchilarning qobiliyatini rivojlantirish, mustaqil ravishda kasb-hunar tanlash va
zamonaviy kasblarni egallashi uchun sharoitlar yaratiladi.[1] Shunga muvofiq, darsliklarni
yangilash bo‘yicha muayyan ishlar bajarildi. Xususan, ilg‘or xorijiy tajribalar asosida 1-4-sinf
darsliklari yangidan 4K modeli asosida tayyorlandi. Ushbu model asosida yaratilgan yangi
avlod darsliklari bolani to‘rt ko‘nikma asosida rivojlantirishni nazarda tutadi. Bu yangi tajriba
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashi, o‘z fikrini erkin bayon eta olishiga ko‘proq ahamiyat beradi.
Page 64
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
Boshlang‘ich sinflar uchun 4K modeli asosida yaratilgan yangi darsliklar yosh avlodni har
tomonlama rivojlantiribgina qolmay, balki zamonaviy jamiyatga muvaffaqiyatli moslashish
uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgandir.
XXI asrda ta’lim tizimi inson kapitalini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Raqamli texnologiyalar, ijtimoiy muhit va mehnat bozoridagi keskin o‘zgarishlar ta’limda
yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Shuning uchun ham , zamonaviy ta’lim jarayonida 4K
modeli — tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, hamkorlik va kommunikatsiya — markaziy
kompetensiyalar sifatida ilgari surilmoqda. Quyida har bir K bo‘limi (kritik fikrlash, kreativlik,
kollaboratsiya, kommunikatsiya) uchun alohida to‘xtalib o‘tamiz:
1
. Tanqidiy fikrlash (Critical Thinking)
Tanqidiy fikrlash
— bu shunchaki o‘qilgan yoki eshitilgan ma’lumotni qabul qilish
emas, balki uni tahlil qilish, baholash va asosli xulosa chiqarish ko‘nikmasidir. XXI asr
ta’limida bu kompetensiya muhim o‘rin egallaydi, chunki axborot ko‘pligi sharoitida har bir
shaxs mustaqil fikrlay olishi, noto‘g‘ri yoki manipulyativ ma’lumotlarni aniqlay bilishi
zarurdir. Tanqidiy fikrlash o‘quvchining fikrni tahlil qilish, savollar berish, dalillarga tayangan
holda xulosa chiqarish qobiliyatini rivojlantiradi³. Bu ko‘nikma nafaqat fanlarni
o‘zlashtirishda, balki kundalik hayotda ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, ilmiy-ijodiy
topshiriqlarda tanqidiy yondashuv o‘quvchini o‘z fikrini mustaqil shakllantirishga undaydi.
O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun dars jarayonida ochiq savollar berish,
muammoli vaziyatlar yaratish, bahs va munozaralarni tashkil etish samarali usullar
hisoblanadi.[2]
2. Ijodkorlik (Creativity)
Ijodkorlik
— bu yangi g‘oya, yechim yoki mahsulot yaratish qobiliyati bo‘lib, zamonaviy
dunyoda innovatsiyalar manbai hisoblanadi. “Ijodkorlik” so‘zi lotincha “creo” so‘zidan kelib
chiqqan bo‘lib, biror narsa qilish yoki yaratish degan ma’noni anglatadi. “Ijodkorlik” so‘zi
Qadimgi Yunonistonda mavjud emas edi; san’at yoki asarlar ijodiy ish emas, balki taqlid qilish
shakli deb hisoblangan. Kreativlik - shaxsni rivojlantiruvchi kategoriya sifatida inson
ma’naviyatining ajralmas qismi bo‘lib, shaxsni o‘z-o‘zini rivojlantirish omili, shaxsiy
jonbozlikning asosi, shaxs ega bo‘lgan bilimlarning ko‘pqirrali ekanligida emas, balki yangi
g‘oyalarga intilishda va o‘rnatilgan stereotiplarni yangilik yaratish jarayonini isloh qilish va
o‘zgartirishda, hayotiy muammolarni yechish jarayonida kutilmagan va noodatiy qarorlar
chiqarishda namoyon bo‘ladi.[3] UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, XXI asrda ta’lim tizimi ijodiy
fikrlovchi va yangilik yaratuvchi avlodni tarbiyalashga yo‘naltirilishi kerak.[4] Ta’lim
jarayonida ijodkorlikni rivojlantirish uchun o‘quvchilarga erkin tanlov asosida topshiriqlar
berish, loyihaviy ishlarga jalb etish, interaktiv metodlardan foydalanish tavsiya etiladi.
Ijodkorlik faqat san’at yoki adabiyot bilan cheklanmaydi — matematikada, biologiyada, hatto
informatika fanida ham ijodiy yondashuv talab qilinadi. Shuningdek, ijodkorlikni rivojlantirish
uchun o‘qituvchining o‘zi ham yangicha yondashuvga tayyor bo‘lishi lozim. O‘quv muhitining
erkin, qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lishi ijodiy tafakkur uchun zamin yaratadi.
3. Kollaboratsiya (Collaboration)
Kollaboratsiya
— bu jamoaviy ish, mas’uliyatni taqsimlash, fikr almashish va umumiy
maqsad sari birgalikda harakat qilishni anglatadi. Zamonaviy ish muhitida jamoa a’zolari bir-
biriga bog‘liq bo‘lgan loyihalarda faol hamkorlik qilishi kerak. Shu boisdan, maktab davridan
boshlab bu kompetensiyani shakllantirish muhimdir. Hamkorlikni o‘rgatishda guruhli ishlar,
Page 65
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
guruhlarda ishlash uchun berilgan maxsus topshiriqlar, rollarga bo‘lingan vazifalar, loyiha
asosida o‘qitish metodikasi qo‘llaniladi. Ba’zi tortinchoq o‘quvchilar ham bunday qiziqarli,
jamoaviy topshiriqlarni bajarishda faol ishtirok etishadi. O‘quvchilar jamoa ichida mas’uliyat,
hurmat va o‘zaro tinglash kabi ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar. Bu esa ularni ijtimoiy jihatdan
yetuk shaxslar bo‘lib shakllanishiga yordam beradi. Ayniqsa, raqamli texnologiyalar
yordamida masofaviy hamkorlik qilish imkoniyatlari kengaydi. Xalqaro loyihalar va onlayn
guruhli ishlar orqali ham o‘quvchilar hamkorlikni global darajada o‘rganishlari mumkin.
4. Kommunikatsiya (Communication)
Kommunikatsiya
— bu fikr, axborot, his-tuyg‘ularni aniq, ravon va samarali tarzda
yetkazish san’atidir. Ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi, shuningdek o‘quvchilar
o‘rtasidagi muloqot samaradorligi o‘zaro tushunishni belgilaydi. Zamonaviy talimda
kommunikatsiya ikki jihatdan muhim: og‘zaki va yozma shaklda fikrni aniq ifoda eta olish;
raqamli vositalarda samarali muloqot olib borish.[5] O‘quvchilarda kommunikatsiyani
rivojlantirish uchun bahs-munozaralar, taqdimotlar, esse yozish, loyiha himoyalari kabi
topshiriqlar keng qo‘llaniladi. Bu topshiriqlar o‘quvchilarning o‘z fikrini aniq, mantiqan
asoslab ayta olishiga, hamda tinglovchini tushunishga xizmat qiladi. Bundan tashqari,
zamonaviy kommunikatsiya madaniyati, xususan, onlayn etikett (digital etiquette) va axloqiy
qadriyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Bu esa shaxsni har tomonlama yetuk etib shakllantiradi.
Bu kompetensiyalar nafaqat o‘quv jarayonini jonlantiradi, balki o‘quvchilarni
kelajakdagi hayot va mehnat bozori talablariga tayyorlaydi. Xulosa qiladigan bo‘lsak, bu 4K
modeli zamonaviy ta’limda markaziy o‘rin tutadi. Bu yondashuv orqali nafaqat bilimlar, balki
hayotiy zarur ko‘nikmalar ham shakllanadi. Ta’limda 4K modelini tatbiq etish —
raqobatbardosh, mustaqil va kreativ fikrlovchi shaxslarni tayyorlashning muhim omilidir. Bu
kompetensiyalar faqatgina an’anaviy bilim berish emas, balki o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashi, yangilik yaratishga qobiliyatli bo‘lishi, jamoaviy ishlashni bilishi va o‘z fikrini aniq
ifoda eta olishini shakllantiradi.
Xalqaro tajribalarni tahlil qilsak, AQSh, Finlyandiya, Janubiy Koreya va Singapur kabi
ilg‘or ta’lim tizimlariga ega mamlakatlar 4K modelini amaliyotda muvaffaqiyatli tatbiq
etmoqda. Masalan, Finlyandiyada fanlararo integratsiya asosida loyiha va guruhli ishlarga
katta e’tibor qaratiladi. AQShda esa “21st Century Skills” dasturi asosida har bir maktabda 4K
kompetensiyalari asosiy o‘quv rejasiga kiritilgan. [6] Singapur ta’lim tizimida esa o‘quvchilar
har bir darsda bahs-munozara, kreativ yondashuv va jamoaviy topshiriqlar orqali
kommunikativ va ijodiy ko‘nikmalarni rivojlantirishadi. Bu tajribalar O‘zbekiston ta’limi
uchun muhim yo‘nalish bo‘lishi hisoblanadi.
O‘zbekistonda ushbu holat esa, ayni paytda umumta’lim maktablarida yangi o‘quv
dasturlarida ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, hamkorlik va kommunikatsiyaga doir topshiriqlar
soni ko‘paymoqda. Biroq, amaliyotda bu yondashuvlar ba’zida an’anaviy uslubda qolib
ketmoqda. Shuning uchun o‘qituvchilarni qayta tayyorlash, zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni joriy etish va baholash tizimini takomillashtirish kerak deb bilaman .
Zamonaviy ta’lim jarayonida 4K modeli — tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, hamkorlik va
kommunikatsiya — o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy kompetensiyalarini shakllantirishda
muhim o‘rin tutadi. Bu kompetensiyalar nafaqat bilim olish jarayonini yengillashtiradi, balki
o‘quvchilarning kelajakdagi hayoti va kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatli bo‘lishini ta’minlaydi
desak ham mubolag’a bo’lmaydi.
Page 66
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, xalqaro tajribalar asosida 4K modeli ta’limga tizimli
ravishda integratsiya qilinmoqda. O‘zbekistonda ham bu yo‘nalishda qator islohotlar amalga
oshirilmoqda, biroq amaliyotda ayrim to‘siqlar mavjud: o‘qituvchilarning tayyorgarlik
darajasi yetarli emasligi, dars metodikasining eskirganligi va baholash tizimining
kompetensiyaga yo‘naltirilmaganligi shular jumlasidandir.
Shunday ekan, quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin:
1. O‘qituvchilarni qayta tayyorlash: 4K modeliga asoslangan pedagogik yondashuvlarni
o‘rgatish kurslari tashkil etilishi zarur.
2. O‘quv dasturlarini takomillashtirish: fanlararo yondashuv va ijodiy topshiriqlarga
ko‘proq o‘rin berish kerak.
3. Baholash tizimini yangilash: o‘quvchilarni faqat faktlarga asoslangan testlar bilan
emas, balki tanqidiy fikr, ijodiy yondashuv, hamkorlikdagi ishtirok va muloqot asosida
baholash lozim.
4. Texnologiyalarni kengroq joriy etish: onlayn platformalar va raqamli vositalar orqali
kommunikatsiya va hamkorlikni qo‘llab-quvvatlash samarali bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, 4K modeli O‘zbekiston ta’lim tizimini yangi bosqichga olib chiqish,
global raqobatbardoshlikni ta’minlash va shaxsning har tomonlama kamol topishida hal
qiluvchi omil sifatida qaralishi kerak. Ta’lim va tarbiya jarayonida ushbu model asosida
yaratilgan darsliklardan to‘g‘ri va maqsadli foydalanilsa, albatta, ta’lim samaradorligi oshadi
va ko‘zlangan maqsadga erishamiz. Chunki, bizga har tomonlama rivojlangan, o‘z mustaqil
fikriga ega bo‘lgan, tanqidiy dunyoqarash va kreativlik xususiyatlariga ega bo‘lgan bilimli
yoshlar zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining xalq ta'limi tizimni 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi PF-5712-sonli Farmoni.
2. Brookfield, S. D. (2012). Teaching for Critical Thinking.
3. Qo‘chqorova Dinora Osomiddin qizi “4K modeli asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning
kreativ fikrlashini rivojlantirish” mavzusidagi magistrlik dissertatsiyasi. Toshkent -2025.
4. UNESCO (2017). Fostering Creativity for the 21st Century.
5. Hargie, O. (2011). Skilled Interpersonal Communication: Research, Theory and Practice.
6. Trilling. B. , Fadel. C. 21st Century Skills. London- 2009.
