Page 56
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
KORXONALARDA NOMODDIY AKTIVLARNING HISOBI VA
AUDITINING O‘ZIGA XOS JIHATLARI.
Ahmatova Muxlisa Ahmat qizi
Samarqand Iqtisodiyot va Servis instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468860
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15- May 2025 yil
Nashr qilindi: 20-May 2025 yil
Maqolada
korxonalarda
nomoddiy
aktivlarning
buxgalteriya hisobi va auditorlik tekshiruvi bo‘yicha
mavjud yondashuvlar, ularning nazariy asoslari va
amaliy jihatlari tahlil etiladi. Nomoddiy aktivlarning
aniqlanishi,
baholanishi
va
hisobotlarda
aks
ettirilishidagi murakkabliklar, ularni audit qilishda
yuzaga keladigan xatoliklar va ularga yechim bo‘ladigan
takliflar bayon etiladi. Asosiy e’tibor xalqaro va milliy
standartlar doirasida hisobot shakllari va audit
mezonlari bilan bog‘liq muammolarni yoritishga
qaratilgan.
KEYWORDS
nomoddiy
aktivlar,
buxgalteriya
hisobi,
audit,
baholash,
mulk
huquqi,
intellektual
mulk,
xalqaro
standartlar,
amortizatsiya,
aktivlar tasnifi, hisobot
Zamonaviy iqtisodiy sharoitda korxonalar raqobatbardoshligini oshirishda nomoddiy
aktivlar, xususan intellektual mulk obyektlari, dasturiy ta'minot, lisenziyalar, patentlar va
brendlar muhim rol o‘ynaydi. Bu aktivlar ko‘pincha korxona balansida moddiy bo‘lmagan
holda aks ettirilgani sababli ularni aniqlash va baholash murakkab jarayon hisoblanadi.
Nomoddiy aktivlar har doim ham bozorda erkin narxlarda sotilmaydi, bu esa ularni hisobga
olishda subyektiv yondashuvlarga olib keladi.
Buxgalteriya hisobi tizimida nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymatini aniqlash,
ularni amortizatsiyalash va hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirish masalalari aniq metodologiyaga
asoslanishi kerak. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) ko‘ra, nomoddiy aktivlar
faqatgina aniq identifikatsiyalangan, nazorat qilinadigan va kelajakda iqtisodiy foyda keltirishi
kutiladigan holatdagina tan olinadi. Ammo ko‘plab korxonalarda bu mezonlar yetarlicha
e’tiborga olinmaydi.
Audit jarayonida esa nomoddiy aktivlarning mavjudligini, qiymatini, huquqiy asosini va
amortizatsiya hisobini tekshirish auditorlar uchun jiddiy murakkablik tug‘diradi. Ko‘pincha
hujjatlarning yetarli emasligi, baholash mezonlarining aniq belgilanmaganligi yoki aktivlar
noto‘g‘ri tasniflanganligi aniqlanadi. Ushbu maqolada ana shu muammolarni yoritish va ularni
hal etish mexanizmlari bayon qilinadi.
Adabiyotlar tahlili.
1.
Хусанов А. (2021). "Nоmоddiy aktivlarni baholash va hisobotda aks ettirishning
nazariy asoslari". TDIU ilmiy jurnali.
Mazkur maqolada muallif nomoddiy aktivlarni baholash usullari va ularni balansda aks
ettirish mexanizmlarini tahlil qiladi. Baholashda subyektivlik darajasi yuqori bo‘lishi va
Page 57
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
hisobotlarda bu aktivlar noto‘g‘ri tasniflanishini muammo sifatida qayd etadi. Shuningdek, u
xalqaro amaliyotga moslashuv ehtiyojini asoslab beradi.
2.
Lev, B. (2001). "Intangibles: Management, Measurement, and Reporting". Brookings
Institution Press.
Lev argues that intangible assets are often underreported and misclassified due to
inadequate accounting rules. He provides empirical evidence that intangibles significantly
contribute to market valuation of firms, yet are not properly reflected in financial records,
resulting in a valuation gap between book and market values.
Metodologiya.
Tadqiqotda huquqiy va moliyaviy me'yorlar asosida tahliliy uslub qo‘llanildi. Xalqaro va
milliy hisob standartlari, audit hisobotlari va korxonalarning amaliyoti asosida nomoddiy
aktivlar hisobi va auditiga doir holatlar o‘rganildi. Shuningdek, soha mutaxassislari bilan
suhbatlar o‘tkazilib, muammolar va takliflar shakllantirildi. Uslubiy yondashuv sifatida
taqqoslash, kontent tahlil va misoliy holatlarning ko‘rib chiqilishi qo‘llandi.
Tahlil va muhokama natijalari.
Nomoddiy aktivlarning boshlang‘ich qiymatini aniqlashda ko‘plab korxonalar o‘zlarining
hisob siyosatiga asoslangan holda xarajatlarni to‘liq aktiv sifatida tan olib, ularni asosli
baholash o‘rniga biryo‘la balansda aks ettiradi, bu esa xalqaro standartlar talablari bilan
nomuvofiqlikka olib keladi va keyinchalik audit tekshiruvlarida bahsli holatlar yuzaga
kelishiga sabab bo‘ladi, ayniqsa ilmiy-texnik ishlanma yoki dasturiy mahsulotlar kabi
aktivlarda bu holat ko‘proq kuzatiladi.
Amortizatsiya hisobini yuritishda ham korxonalar turlicha yondashuvlarni qo‘llaydi,
ba'zilari iqtisodiy foyda keltirish muddatini noto‘g‘ri baholaydi yoki bir xil aktivlarga turli
stavkalarni belgilaydi, bu esa moliyaviy hisobotlarning ishonchliligiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi
va aktiv qiymatining bosqichma-bosqich kamayishini aniq ifoda eta olmaydi, bu esa
investorlar yoki soliq idoralari uchun noto‘g‘ri moliyaviy tasavvurlar hosil bo‘lishiga olib
keladi.
Nomoddiy aktivlarning mavjudligi va ularning huquqiy asoslarini tasdiqlovchi
hujjatlarning yo‘qligi ko‘plab auditlar davomida muammo sifatida qayd etilgan bo‘lib, ayniqsa
dasturiy mahsulotlar, franchayzing shartnomalari yoki lisenziyalarda mulkchilik huquqi
to‘g‘risida hujjatlarning aniq emasligi yoki noto‘g‘ri saqlanishi sababli auditorlar ularni aktiv
sifatida tan olishdan bosh tortgan holatlar ko‘p uchraydi.
Auditorlar tomonidan aktivlarni tasniflashda noto‘g‘ri yondashuvlar kuzatilgan,
masalan, ba’zi marketing xarajatlari yoki xodimlar malakasini oshirish xarajatlari noto‘g‘ri
tarzda nomoddiy aktiv sifatida ko‘rsatib qo‘yiladi, bu esa moliyaviy hisobotlarning
manipulyatsiyaga ochiqligini oshiradi va auditorlik xulosalarining ishonchliligini kamaytiradi,
ayniqsa ichki audit mexanizmlari sust bo‘lgan korxonalarda bu holatlar ko‘p uchraydi.
Milliy standartlar bilan xalqaro standartlar o‘rtasidagi tafovutlar tufayli ko‘plab
korxonalar hisob yuritishda chalkashliklarga yo‘l qo‘yadi, bu esa audit vaqtida nomoddiy
aktivlarning turkumlanishi, amortizatsiya mexanizmi yoki hisobotda aks ettirilishida farqlarni
keltirib chiqaradi, bu esa nafaqat audit uchun, balki soliq organlari va investorlar uchun ham
noaniqliklar tug‘diradi.
Xulosa va takliflar.
Page 58
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
Nomoddiy aktivlar hisobini yuritish va ularni audit qilish murakkab va yuqori aniqlikni
talab qiladigan jarayon bo‘lib, hisobotlarning shaffofligi va ishonchliligini ta'minlashda muhim
o‘rin tutadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ko‘plab korxonalarda bu borada tizimli yondashuv yo‘qligi,
metodikani chuqur tushunmaslik va hujjat aylanishining sustligi muammolar keltirib
chiqarayotgani aniqlangan.
Tavsiyalar sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: korxona hisob siyosatida nomoddiy
aktivlarga doir aniq mezonlar belgilanishi, ularni baholashda xalqaro tajribalardan
foydalanilishi, auditorlar uchun maxsus o‘quv dasturlari ishlab chiqilishi va huquqiy asos
hujjatlari talablarini kuchaytirish zarur. Shu orqali moliyaviy hisobotlar sifatini oshirish va
investitsion jozibadorlikni mustahkamlash mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. IAS 38 – Intangible Assets, IFRS Foundation
2. Хусанов А. (2021). “Nоmоddiy aktivlarni baholash va hisobotda aks ettirishning nazariy
asoslari”. TDIU ilmiy jurnali
3. Lev, B. (2001). Intangibles: Management, Measurement, and Reporting. Brookings
Institution Press
4. Damodaran, A. (2010). Applied Corporate Finance. Wiley
5. Муминов Х. (2018). “Nomoddiy aktivlar buxgalteriyasi va auditining dolzarb masalalari”.
Toshkent moliya instituti
6. R. Tilly, M. Kirchgeorg (2017). Accounting for Intangible Assets. Springer
7. O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonuni, 2022
8. IFAC – International Framework for Assurance Engagements, 2020
