Page 17
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
TUPROQNING ASOSIY XOSSALARINI ANIQLASHGA
INNOVATSION QURILMALARDAN FOYDALANISHNING
SAMARADORLIGI
Nuriyev Karim Katibovich
Guliston davlat universiteti t.f.d., professor.
Kuvandikov Yokub Tursunbaеvich
Jizzax Politexnika instituti. PhD dotsenti v.b
Kabilov Begzod Uktam oʻgʻli
Jizzax Politexnika instituti assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15430295
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 06-May 2025 yil
Ma’qullandi: 10- May 2025 yil
Nashr qilindi: 16-May 2025 yil
Ushbu maqola ekinlaning qator oralariga ishlov berishda
ishlatiladigan o‘qyoysimon panjalarning yeyilishini
o‘rganish tajribalarni o‘kazish bilan bog‘lq tuproqning
fizik-mexanik xossalarini o‘rganishda ishlatiladigan
innovatsion qurilmalardan foydalanish masalasiga
bag‘ishlangan. Unda bu zamonaviy qurilmalarni qo‘llash
tajriba natijalari ishonch bo‘lishini taminlashdan
tashqari unga sariflanadigan vaqtning qisqatirilishi
mumkinligi mumkinligi takidlangan.
KEYWORDS
Tuproq, o‘qyoysimon panja,
massa, abraziv zarra, tarozi,
plunger, qattiqlik va namlik.
O‘zbekiston tuproq sharoitida ekinlarning yaxshi o‘sishini yani ta’minlashda qulay
sharoit yaratib berish uchun yerni yuza va chuqur yumshatish maqsadida kultivatsiyalab
ishlov beriladi. Ekinlarni qator oralariga KXU-4M kultivatori bilan ishlov berganda, kultivator
ishchi organlarining yeyilishida tuproqning fizik-mexanik xossalari muhiv ahamiyat kasb
etadi. Tuproqning fizik-mexanik xossalarini aniqlash maqsadida Jizzax viloyati Zafarobod
tumani “Yorqin Said Xojakbar” fermer xo‘jaligi dalalarida maxsus tajribalar о‘tkazildi.
Tajribalar davomida ishlov beriladigan dala maydoni tuprog‘ining namligi, zinchligi va
qattiqligi kabi asosiy ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Ushbu tajribalarni o‘tkazishda olimlar
tomonidan yaratilgan innovatsion qurilmalardan foydalaniladi.
Tadqiqotning maqsadi.
Tuproqning namligini aniqlash 1-rasmda ko‘satilgan va
Xitoyda ishlab chiqarilgan “Soil tester” markali elektron qurilma yordamida amalga oshirildi.
Page 18
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
1-tuproq namligini aniqlaydigan sezgir
element; 2-metal nay; 3-elektron blok; 4-
namlik miqdorini ko‘rsatadigan elektron
shkala.
1-rasm. Tuproq namligini aniqlash
uchun ishlatiladigan “Soil tester” markali
elektron qurilvasi
1-o‘qyoysimon panja; 2-kultivator pichog‘i
(britva); 3-g‘o‘za ko‘chati, tuproqning namligi va
qattiqlik aniqlanadigan joy.
2-rasm.
Tuproqning
namligi
aniqlanadigan joy sxemasi.
Tuproq namligini aniqlashda ishlatiladigan “Soil tester” rusumli elektron qurilmasi 300
mm gacha chuqurlikdagi tuproq namligini aniqlash uchun mo‘ljallangan. Qurilmani ishlatish
uchun namlik aniqlanadigan yerga 1-rasmdako ko‘rsatilgan qurilmaning metal nayi 2 yerga
botiriladi, (nayning uzunligi 26 cm, diametri 6 mm). Agar metal nay yerga 5 cm botirilsa 0-5
cm chuqurlidagi, agar metal nay yerga 5-10 cm botirilsa 5-10 cm chuqurlikdagi, 10-15 cm
botirilsa 10-15 cm chuqurlikdagi namlik namlik miqdorini foizlarda electron 3 blokning 4
shkalasi ko‘rsatadi.
Tuproq namligi o‘qyoysimon panja harakatlanadigan tuproq qatlamlarida aniqlanadi,
y’ni 2-rasmda ko‘rsatilgandek ovalning ichida 0-5 cm, 5-10 cm va 10-15 cm chuqurliklarda
dala maydoninig 5 ta joyidan 3 takrorlikda aniqlanadi va ma’lumot uchun aniqlangan
qiymatlarning o‘rtacha matematik miqdori olinadi.
Page 19
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
1-tuproq zichligini aniqlaydigan
asosiy
sterjen; 2- tutqich;
3-zinchlik miqdorini
ko‘rsatadigan elektron.
3-rasm. Will soil rusumli tuproq
zinchligini aniqlash qurilmasi.
Har xil o‘lchamli teshiklardan tashkil
topgan elaklar, elak teshiklari o‘lchamlari
100x100 mm; 50x50 mm; … 1x1 mm gacha 8
ta elak.
4-rasm. F-300 rusumdan tuproq
strukturasini aniqlash qurilmasi.
Wile Soil rusumli tuproq zichligini aniqlash qurilmasi yordamida aniqlash, bizga ilmiy
tadqiqot o‘tkazish xarajatlarini, ya’ni elektr energiyasini asboblarning amortizatsiya
xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi.
Tuproq zinchligi 3-rasmda ko‘rsatilgan Wile Soil rusumli qurilmasida quyidagi uslubda
aniqlanadi: Tuproq zichligi ham namlikni aniqlash kabi o‘qyoysimon panja harakatlanadigan
tuproq qatlamda, 2-rasmda ko‘rsatilgandek ovalning ichida 0-5 cm, 5-10 cm va 10-15 cm
chuqurliklarda dala maydoninig 5 ta joyidan 3 takrorlikda aniqlanadi va ma’lumot uchun
aniqlangan qiymatlarning o‘rtacha matematik miqdori olinadi.
Wile Soil rusumli tuproq zichligini aniqlash qurilmasida agar
asbob millari shkaladagi yashil segmentda bo‘lsa tuproq zichligi 0-14 kg/sm
3
ga
teng bo‘ladi, va bunday qiymatda ekinlar rivojlanishi juda yaxshi, hisoblanadi
asbob millari shkaladagi sariq segmentda bo‘lsa unda tuproq zichligi 14-21
kg/sm
3
ga teng bo‘ladi va bunday qiymat ekinlar rivojlanishi uchun qoniqarli hisoblanadi
asbob millari shkaladagi qizil segmentda bo‘lsa tuproqning zichligi 21 kg/sm
3
dan yuqori bo‘ladi va bunday qiymat ekinlar rivojlanishi uchun qoniqarsiz.
Yuqoridagi “Soil tester” va “Wile Soil” rusumli qurilnalar yordamida tuproqning asosiy
fizik-mexanik xossalarini aniqlash, ilmiy tadqiqot o‘tkazish xarajatlarini, ya’ni elektr
energiyasini asboblarning amortizatsiya xarajatlarini, ayniqsa tadqiqotchining qimmatli
vaqtini tejash imkonini beradi.
Tuproqning qattiqligini Visxom platnatsiyasi yoki Revyakin qattiqlik o‘lchagichi
yordamida aniqlansa. Bir o‘lchovdan oldin grafik chizish moslamasining aniq ishlashi
Page 20
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
tekshiriladi. Yozish moslamasining uchi nol chiziqqa to‘g‘ri kelishi kerak, og‘ishi ± 1 mm dan
oshmasligi kerak. Nolinchi chiziq ro‘yxatga olish moslamasining yuklamasdan birinchi o‘tishi
natijasida hosil bo‘ladi. Tuproqning qattiqligi aniqlangan chuqurlik hosil bo‘lgan
diagrammaning absissasiga to‘g‘ri kelishi kerak. Diagrammaning ordinatasi qattiqlik
o‘lchagichning o‘lchash yoyining siqilish qiymatini ko‘rsatadi.
Tuproqning qattiqligi (MPa) (quyidagi) formula bo‘yicha aniqlanadi
𝑇
𝑡
= 0,01 ∙
𝑧
𝑜′𝑟𝑡
∙𝑔
𝑝𝑟
∙𝑔
𝑆
𝑝𝑙
(1)
bu yerda: z
o‘rt
-qattiqlik diagrammalarining o‘rtacha ordinatasining qiymati, sm;
g
pr
–qattiqlik tekshirgich prujinasining shkalasi, kg/sm; g – erkin tushish tezlashishi,
m/s
2
; S
pl
– plunjerning k‘ondalfng kesim yuzasi, sm
2
.
Metodlar va materiallar.
O‘lchovlar besh marta amalga oshiriladi, shundan so‘ng
o‘rtacha matematik qiymat aniqlanadi.
Ishlov berilgan qatlamdagi tuproqning parchalanish darajasi olingan namunaning
zarrachalar o‘lchamiga muvofiq fraktsiyalarga bo‘lish yo‘li bilan aniqlandi. Ko‘p funktsiyali
tuproq ishlov berish moslamasining samaradorligini baholashda tuproqning ishlov berish
sifatini aniqlash bo‘yicha tajribalar o‘tkazish uchun quyidagi talablarga javob beradigan
maydonlar tanlangan: hududning tuprog‘i tekis mikrorelef bilan bir hil bo‘lishi va tanlangan
tuproq turiga mos kelishi kerak. Dalani uzunligi 100 m dan kam bo‘lmasligi kerak.
Tuproqning uvalanish darajasi
k
(%) (quyidagi) formula bilan aniqlanadi
𝑘 =
𝑚
𝑖.𝑛
𝑚
𝑖.𝑛
· 100%
(4)
bu yerda; m
i
-har bir elakda qolgan tuproqning massasi, kg; m
u
– namunaning umumiy
massasi, kg.
Yuqorida keltirilgan 4-rasmda F-300 rusumli tuproq strukturasini aniqlash jixozlari
tasvirlangan. Qurilma har xil o‘lchamli teshiklardan tashkil topgan 8 ta elakdan iborat. Elaklar
to‘plami o‘lchamlari 100x100 mm; 50x50 mm; … 1x1 mm gacha.
Tuproq namunalari 0,2x0,2 m o‘lchamdagi maydonlarda qayta ishlash chuqurligigacha
besh martadan butun uzunligi bo‘ylab bir xilda olinadi va yig‘ilgan tuproq namunalari
ehtiyotkorlik bilan polietilen qoplarga joylashtiriladi va keyingi fraksiyalash uchun
uchastkaga yetkaziladi. Agar mobil torozi bo‘lsa namuna olingan paytda ularni tortish va
og‘riligini qayd etish lozim.
Xulosa.
Demak Wile Soil rusumli tuproq zichligini o‘lchash qurilmasi yordamida
aniqlash, ilmiy tadqiqot o‘tkazish xarajatlarini, ya’ni elektr energiyasini asboblarning
amortizatsiya xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi va yetishtirish ITI tartiblarini
o‘tqarish vaqtida bir necha marta qisqartirish imkonini beradi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Икромов У., Махкамов К.Х. Расчет и прогнозирование абразивного износа. – Ташкент:
Фан, 1982. – 147 с.
2.
Yo.T.Kuvandikovning “Kultivator panjasining yeyilish dinamikasini tadqiq qilish va yuqori
resursli konstruksiyasini yaratish” mavzusidagi Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
ilmiy darajasini olish uchun tayyorlangan dissertatsiya ishi. Andijon, 2024.-60 b.
3.
Кувандиков Ё. Т. ИССЛЕДОВАНИЕ ВЫБОРА ПРАВИЛЬНОЙ ШИРИНЫ РАБОЧЕГО
ИНСТРУМЕНТА ДЛЯ КУЛЬТИВАТОРОВ //Universum: технические науки. – 2024. – Т. 2. –
№. 3 (120). – С. 40-42.
Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
4.
Кувандиков Ё. Т. Обоснование длины носка и высоты скалы поворотного рабочего
органа культиватора //Universum: технические науки. – 2024. – Т. 2. – №. 1 (118). – С. 15-
18.
5.
Кувандиков Ё. Е., Кобилов Б. У. ИССЛЕДОВАНИЕ ИЗМЕНЕНИЯ ОСНОВНЫХ
ПАРАМЕТРОВ ОДНОСЛОЙНЫХ СЕРИЙНЫХ СТРЕЛЬЧАТЫХ ЛАП ЧИЗЕЛЕЙ ПРИ ИЗНОСЕ
//Universum: технические науки: электрон. научн. журн. – 2022. – Т. 6. – С. 99.
6.
Нуриев К. К., Кувандиков Ё. Т., Кабилов Б. У. ИССЛЕДОВАНИЕ ИЗМЕНЕНИЯ
ОСНОВНЫХ ПАРАМЕТРОВ ЛЕЗВИЯ СЕРИЙНОЙ СТРЕЛЬЧАТОЙ ЛАПЫ КУЛЬТИВАТОРА
ПРИ АБРАЗИВНОМ ИЗНОСЕ //Universum: технические науки. – 2023. – №. 11-2 (116). – С.
50-53.
7.
Кувандиков Я. KULTIVATOR O‘QYOYSIMON PANJALARINING YЕYILISHINI O ‘RGANISHDA
AXBOROT TЕXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH //Потомки Аль-Фаргани. – 2024. – №. 2.
– С. 87-90.
8.
Katibovich N. K., Tursunbaеvich K. Y. AMALDA ISHLATILAYOTGAN O ‘QYOYSIMON
PANJALAR VA EKSPERIMENTAL PANJALARNING QIYOSIY SINOVLARINING NATIJALARI
//Eurasian Journal of Academic Research. – 2024. – Т. 4. – №. 6-1. – С. 133-139.
9.
Tursunbayevich K. Y. EKSPERIMENTAL ISHCHI ORGAN ISKANASI TUMSHUG ‘INI
EGILISHGA MUSTAHKAMLIGINI SINASH //Строительство и образование. – 2024. – Т. 3. – С.
222-225.
