Page 185
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
TOSHKENT SHAHRINING ASOSIY EKOLOGIK
MUAMMOLARI VA TUPROQ RESURSLARI HOLATINI
BAHOLASH
G‘ulomov Islombek Ilxomjon o‘g‘li
Atrof-muhit va tabiatni muhofaza qilish
texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti tadqiqotchisi
Tel. 99 444 74 40, yoshekolog7440@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15753936
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-Iyun 2025 yil
Ushbu maqola orqali Ekologik barqarorlikni baholash
jarayonida muhim omillari, ekologik ta’sir kuchlarini
aniq tasniflash va ularning tabiiy muhitga ko‘rsatadigan
murakkab ta’sirlarini baholash ko‘rsatilgan. Tabiiy
(abiotik), biologik (biotik) va antropogen omillar o‘zaro
bog‘langan holda ekotizim holatiga ta’sir qilishi, ayniqsa,
shahar muhitida inson faoliyatidan kelib chiqadigan
antropogen omillar ustuvorlik kasb etadi va ekologik
muvozanatga
kuchli
bosim
o‘tkazadi.
Mazkur
ma’lumotlar asosida keltirilgan omillar va ularning ta’sir
ko‘rsatkichlarini tizimli o‘rganish, ularni fazoviy-statistik
yondashuvlar orqali modellashtirish keyingi boblarda
ekologik monitoring va baholash metodologiyasining
negizini tashkil etadi.
KEYWORDS
“smog
effekti”,
havoning
tozalanuvchanlik indeksi (AQI),
“sog‘liq uchun xavfli” zona, NO₂
gazining
o‘rtacha
yillik
konsentratsiyasi,
tuproq
degradatsiyasi,
shahar
landshaftining sun’iylashuvi.
Toshkent shahri ekologik salohiyatiga eng katta tahdid bu — atmosfera havosining
ifloslanishidir
1
. 2022-yilda Ekologiya vazirligining rasmiy monitoring hisobotiga ko‘ra,
shahardagi zararli moddalarning umumiy hajmi 248 ming tonnani tashkil etgan. Ulardan 204
ming tonnasi transport vositalari hissasiga to‘g‘ri keladi (ya’ni 82,3%). Ayniqsa PM2.5
zarralari – inson salomatligi uchun eng xavfli fraksiyalar – Sog‘liqni saqlash tashkilotining
tavsiya etgan 5 µg/m³ me’yoridan 3 baravar yuqori bo‘lgan (15–18 µg/m³). NO₂ gazining
o‘rtacha yillik konsentratsiyasi esa 38 µg/m³ bo‘lib, bu ham me’yoriy cheklovga yaqinlashgan.
Qish oylarida bu ko‘rsatkichlar yanada keskinlashadi, ayniqsa yanvar va fevral oylarida "smog
effekti" sababli havoning tozalanuvchanlik indeksi (AQI) 160–180 darajagacha ko‘tariladi, bu
esa “sog‘liq uchun xavfli” zonaga to‘g‘ri keladi.
Shaharning ekologik muammolaridan yana biri — maishiy va sanoat chiqindilarining
ko‘payishi va noto‘g‘ri boshqarilishidir
2
. Rasmiy hisobotlarga ko‘ra, Toshkentda har kuni 2
800 tonnadan ortiq qattiq maishiy chiqindi hosil bo‘ladi, bu yiliga 1 million tonnaga
yaqinlashadi. Shahar hududida chiqindilarni yig‘ish va utilizatsiya qilish uchun faqat 1 ta yirik
poligon mavjud (Maydontol chiqindi poligoni), uning sig‘imi 2026-yilgacha to‘liq to‘lishi
1
Abduqodirova M., Ismoilkhodjayev B. Treatment of polluted municipal wastewater in Tashkent // E3S Web of
Conferences. – 2021. – Vol. 264. – P. 01052
2
Tursunov O., Karimov I., Śpiewak K., Hu X., Zhou Y., Kustov A., Uvarov R. Comprehensive study on social,
compositional and thermal aspects of household solid waste for waste-to-energy potential estimation in Tashkent city //
Energy Reports. – 2024. – Vol. 12. – P. 430–441.
Page 186
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
kutilmoqda. Ayni paytda, chiqindilarning atigi 18,6% i qayta ishlanmoqda, qolgani esa ochiq
poligonlarda to‘planmoqda. Bu esa filtrat suyuqliklari (leachate), metan (CH₄) va boshqa
zararli gazlarning chiqarilishi orqali tuproq va yer osti suvlarini ifloslantiradi. Sergeli,
Bektemir va Yashnobod tumanlarida bu muammo ayniqsa keskin, aholining sanitariya
sharoitlariga e’tirozi muntazam yangramoqda.
Uchinchi yirik muammo — yashil hududlarning qisqarishi va shahar landshaftining
sun’iylashuvidir
3
. 1990-yillarda Toshkent shahri aholining har bir kishisiga to‘g‘ri keladigan
yashil maydon 14 m² atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 2020-yilda bu ko‘rsatkich 7,6 m² ga tushgan. Bu
esa JSST tavsiya qilgan me’yor — 15 m² — dan ikki baravardan kam degani. “Yashil makon”
umummilliy loyihasi doirasida 2022-yil davomida 2 milliondan ortiq daraxt ekilgan bo‘lsa-da,
mavjud yashil hududlarning qurilish hududlariga aylanishi tufayli real yashil maydonlarning
o‘sishi sezilmayapti. Ayniqsa Yunusobod, Mirzo Ulug‘bek va Yakkasaroy tumanlarida park va
hiyobonlar qurilish obyektlari bilan almashtirilgan holatlar ko‘paymoqda.
Suv resurslarining sifati va mavjudligi ham jiddiy ekologik muammo sifatida e’tirof
etilishi kerak
4
. Toshkent shahri suv bilan asosan Chirchiq daryosi, Bo‘zsuv va Qorasuv
kanallari, hamda yer osti suv zaxiralari orqali ta’minlanadi. So‘nggi besh yillikda suv iste’moli
hajmi 28% ga oshgan bo‘lsa-da, tarmoqlardagi yo‘qotishlar (eski quvurlar, oqishlar) 37% dan
oshgan. Shuningdek, sanoat obyektlarining chiqindilari va xonadonlardan to‘liq tozalanmagan
oqova suvlarning daryolarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushishi natijasida Chirchiq daryosi havzasida
ammiak, fosfat va nitratlar miqdori qabul qilingan gigiyena me’yoridan 1,8–2,5 baravar yuqori
ekani aniqlangan.
Toshkent shahri hududida joylashgan tuproq resurslari shahar ekologik barqarorligi
uchun muhim fizik asoslardan biri hisoblanadi. Tuproqning tarkibi, strukturasi, unumdorligi
va ekologik yuklamalarga chidamliligi nafaqat qishloq xo‘jaligi faoliyatiga, balki shahar
muhitdagi yashash sifati, yashil hududlarning salomatligi va suv resurslarining sifati bilan
ham bevosita bog‘liqdir. So‘nggi ikki o‘n yillik davomida intensiv qurilish, sanoatning
zichlashuvi, transport oqimining ortishi va chiqindilar bilan bog‘liq texnogen bosimlar tuproq
sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning degradatsiyasiga olib kelmoqda. Mazkur bo‘limda 2000–
2023 yillar oralig‘idagi tuproq resurslarining asosiy fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari, fazoviy
o‘zgarishlar va ekologik xavf darajalari tahlil qilindi.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, Toshkent shahrida tuproqning sho‘rlanish darajasi va kislotali
muhitga moyilligi yildan-yilga ortib bormoqda. 2000-yil boshlarida shahar atroflaridagi
tuproqlarning sho‘rlanishi nisbatan past darajada bo‘lib, o‘rtacha 0.3–0.4% atrofida qayd
etilgan. Biroq 2010-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab ushbu ko‘rsatkich 0.6–0.9% gacha
ko‘tarilgan bo‘lib, 2023-yilga kelib ayrim hududlarda 1.2% dan ham oshgan. Sho‘rlanishning
ortishi ayniqsa Bektemir, Sergeli, Olmazor va Yangihayot tumanlarida aniq kuzatilmoqda.
Bunga sabab sifatida sanoat chiqindilarining ochiq joylarga chiqarilishi, yomg‘ir drenaji
tizimlarining samarasizligi va tuproq filtratsiya mexanizmlarining buzilishi ko‘rsatiladi.
Tuproq pH darajasi bo‘yicha ham salbiy siljishlar aniqlangan. 2000-yilda o‘rtacha pH
6.8–7.1 oralig‘ida bo‘lgan bo‘lsa, 2020-yillarning oxiriga kelib bu ko‘rsatkich 5.5–6.2 oralig‘iga
pasaygan. Bu kislotali muhitning kuchayganini bildiradi va o‘simliklarning ildiz tizimi,
3
Zebert E. A., Akinshina N. G., Mitusov A. V. Dust Retaining Capacity of Deciduous and Coniferous Trees in
Tashkent City, Uzbekistan // Central Asian Journal of Water Research. – 2022. – Vol. 8, №1. – P. 57–78.
4
Charyev R. R., Ismailova A. I., Mirzaev G. R. Pollution of surface water of the Tashkent region of the Uzbekistan
Republic // Vestnik Orenburgskogo gosudarstvennogo universiteta. – 2017. – №12 (212). – P. 78–80.
Page 187
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
mikrobiologik faoliyat va suv tutish qobiliyatining susayishiga olib keladi. Ayniqsa rekreatsion
zonalar atrofida va harakat zich bo‘lgan avtomobil yo‘llari bo‘yida bunday kislotali
holatlarning aniqlanishi, urbanizatsiya bosimi va atmosferaviy yog‘ingarchilik bilan birga
havodan tushadigan kislotali birikmalarning ta’sirini ko‘rsatadi. Ushbu sharoitda yashil
hududlarning o‘sish sur’atlari pasayadi, tuproq unumdorligi kamayadi va biologik faollik
keskin susayadi.
Tuproqdagi og‘ir metallarning konsentratsiyasi – xususan qo‘rg‘oshin (Pb), rux (Zn) va
kadmiy (Cd) – shahar ekologiyasining yana bir muhim indikatoridir. 2000-yillarda ushbu
metallarning o‘rtacha konsentratsiyasi sanitariya me’yorlaridan past bo‘lgan bo‘lsa-da, 2015-
yildan boshlab bu ko‘rsatkichlar ortib borib, 2023-yilda ayrim sanoat hududlarida
me’yorlardan 1.8–2.3 baravar yuqori darajada qayd etilgan. Pb ko‘rsatkichi 90 mg/kg, Zn esa
280 mg/kg dan oshgan holatlar aniqlangan. Bu salbiy siljishlar texnikaviy chiqindilarning
noto‘g‘ri yo‘naltirilishi, avtomobil shinalari changining to‘planishi va sobiq sanoat
maydonlarining rekultivatsiyasiz tashlab qo‘yilishi bilan izohlanadi. Qadimiy industrial
zonalardagi yerlar o‘z tarkibida og‘ir metallarning yuqori yuklamasini saqlab qolgan va ular
shahar rivojlanish rejalari uchun ekologik xavf omiliga aylangan.
Ushbu degradatsiya holatlari fazoviy jihatdan GAT muhitida tahlil qilinib, turli
interpolatsiya metodlari yordamida yuqori tahdid zonalari aniqlandi. Ayniqsa, IDW va Kriging
usullari asosida yaratilgan sho‘rlanish va og‘ir metallar ifloslanishi xaritalari (quyidagi
rasmlar) tuproqning ekologik zaif nuqtalarini aniqlashda samarali bo‘ldi.
Quyidagi grafikda esa 2000–2023 yillar davomida sho‘rlanish darajasining o‘zgarishi
ko‘rsatiladi. Toshkent shahrining tuproq resurslariga texnogen bosimning kuchayib borishi
natijasida ekotizimlarning barqaror ishlashiga tahdid kuchaymoqda. Bu esa ayniqsa shahar
rivojlanishning yangi bosqichlarida rekreatsion zonalar, qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlar, va
yashil bog‘lar qurilishi uchun ekologik xavf tug‘diradi. Shu sababli, kelgusida tuproq
monitoringini kuchaytirish, ifloslangan maydonlarni rekultivatsiya qilish, sanoat
chiqindilarini nazorat ostida yo‘naltirish va pH muvozanatini tiklash bo‘yicha zamonaviy
agrotexnologiyalarni joriy etish zarur. Tuproq resurslari holatini o‘z vaqtida baholab borish
va uni fazoviy tahlil asosida vizualizatsiyalash, ekologik xavf zonalarining aniqligi va
boshqaruvga doir qarorlarning ishonchliligini oshiradi.
Xulosa
Tuproq degradatsiyasi va yer osti suvlarining kimyoviy ifloslanishi esa ayniqsa
shaharning tashqi chekka tumanlarida, xususan, Yangihayot, Sergeli va Bektemir hududlarida
kuzatilmoqda
5
. Monitoring ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu hududlardagi ayrim nuqtalarda yer
osti suvlarining pH ko‘rsatkichi 5,1 gacha tushgan, bu esa kislotali muhitni anglatadi.
Tuproqning fizik-mexanik tarkibida esa og‘ir metallar (xususan, qo‘rg‘oshin, kadmiy) iz
miqdoridan 3–5 baravar yuqori bo‘lgan. Bunday holatlarda nafaqat ekinlar sifati pasayadi,
balki ular orqali bioakkumulyatsiya yo‘li bilan inson organizmiga toksik moddalar tushishi
ehtimoli ortadi.
Yuqoridagilarga asosan xulosa shuki, Toshkent shahrida tuproq resurslarining ekologik
holati 2000–2023 yillar davomida izchil ravishda yomonlashgan. Bu holat shahar ekologik
5
Alikhanov B., Alikhanova S., Oymatov R., Fayzullaev Z., Pulatov A. Land cover change in Tashkent province during
1992–2018 // IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. – 2020. – Vol. 883, №1. – P. 012088.
Page 188
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
barqarorligiga nisbatan uzoq muddatli tahdidni bildiradi va mavjud tuproq resurslarni
ekologik boshqaruv asosida qayta baholashni talab etadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduqodirova M., Ismoilkhodjayev B. Treatment of polluted municipal wastewater in
Tashkent // E3S Web of Conferences. – 2021. – Vol. 264. – P. 01052.
2.
Tursunov O., Karimov I., Śpiewak K., Hu X., Zhou Y., Kustov A., Uvarov R. Comprehensive
study on social, compositional and thermal aspects of household solid waste for waste-to-
energy potential estimation in Tashkent city // Energy Reports. – 2024. – Vol. 12. – P. 430–
441.
3.
Zebert E. A., Akinshina N. G., Mitusov A. V. Dust Retaining Capacity of Deciduous and
Coniferous Trees in Tashkent City, Uzbekistan // Central Asian Journal of Water Research. –
2022. – Vol. 8, №1. – P. 57–78.
4.
Charyev R. R., Ismailova A. I., Mirzaev G. R. Pollution of surface water of the Tashkent
region of the Uzbekistan Republic // Vestnik Orenburgskogo gosudarstvennogo universiteta.
– 2017. – №12 (212). – P. 78–80.
5.
Alikhanov B., Alikhanova S., Oymatov R., Fayzullaev Z., Pulatov A. Land cover change in
Tashkent province during 1992–2018 // IOP Conference Series: Materials Science and
Engineering. – 2020. – Vol. 883, №1. – P. 012088.
6.
Akhatova N. S., Miralimov M. M. Improvement of Noise Impact Measurement Methods on
City Streets // JournalNX. – Vol. 10, №9. – P. 4–9.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi
vazirligi. “Yoshlar ovozi”: O‘zbekiston ekologik muammolariga qaratilgan ijtimoiy
so‘rovnomaga qo‘shiling. [Elektronnyy resurs]. – 2024, 22 aprel. – URL:
https://eco.gov.uz/uz/site/news?id=4094.
8.
Khilola T. K. Assessment of environmental conditions in Tashkent and relationship with the
population suffering from cardiovascular diseases. – 2024.
9.
Nishonov B. E., Kholmatjanov B. M., Labzovskii L. D., Rakhmatova N., Shardakova L.,
Abdulakhatov E. I., Belikov D. A. Study of the strongest dust storm occurred in Uzbekistan in
November 2021 // Scientific Reports. – 2023. – Vol. 13, №1. – Article ID 20042.
10.
Brody M. S., Saidov D. N., Ilesaliev D. I., Rasikov R. S. Particulate air pollution in
Tashkent and consequences to population health // Hygiene and Sanitation. – 2025. – Vol.
104, №1. – P. 13–16.
11.
Zani N. B., Lonati G., Mead M. I., Latif M. T., Crippa P. Long-term satellite-based
estimates of air quality and premature mortality in Equatorial Asia through deep neural
networks // Environmental Research Letters. – 2020. – Vol. 15, №10. – Article ID 104088.
