ТОМЧИЛАТИБ СУҒОРИШДА ОЗИҚЛАНТИРИШ ТАРТИБИНИНГ ҒЎЗАНИНГ ЎСИБ-РИВОЖЛАНИШИ ВА ҲОСИЛДОРЛИГИГА ТАЪСИРИ

Page 180

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

SJIF = 5.441

Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025

www.in-academy.uz

ТОМЧИЛАТИБ СУҒОРИШДА ОЗИҚЛАНТИРИШ

ТАРТИБИНИНГ ҒЎЗАНИНГ ЎСИБ-РИВОЖЛАНИШИ ВА

ҲОСИЛДОРЛИГИГА ТАЪСИРИ

Жўраев Анвар Қурбонович

Кудратов Маруф Рустамович

Бухоро давлат техника университети “Ирригация

ва мелиорация” кафедраси профессори.

Бухоро давлат техника университети “Ирригация

ва мелиорация” кафедраси докторанти.

kudratovmark@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15752573

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-Iyun 2025 yil

Мақолада

Бухоро

вилоятининг

қадимдан

суғориладиган

ўтлоқи

аллювиал

тупроқлар

шароитида ғўзанинг Бухоро-8 навини томчилатиб
суғоришда озиқлантириш тартибларини ғўзанинг
ўсиб-ривожланижи ва ҳосилдорлигига таъсири
ўрганилган бўлиб, энг мақбул кўрсатгич ғўзани
суғоришлардан олдинги тупроқ намлиги ЧДНСга
нисбатан 75-80-65 % да суғорилиб, N-200; Р205-150;
К20-100 меъёрда озиқлантирилган вариантда
кузатилганлиги тўғрисида батавсил ёритиб
берилган.

KEYWORDS

Дунё бўйича мавжуд сув
ресурсларидан

оқилона

фойдаланиш, сувни тежаш.

Дунё бўйича мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, сувни тежаш,

суғоришнинг тежамкор инновацион технологияларини кенг жорий этиш муҳим
аҳамият касб этмоқда. Ер шарида мавжуд сув ресурсларининг 2,0% чучук сув
заҳиралари бўлиб, унинг 79% қисми абадий музликлар, 20% ер ости сувлари ва 1,0%
кўл ва дарё сувларидан иборат бўлиб, инсоният эҳтиёжи учун жуда тақчилдир». Ғўза
экиш ва етиштиришда биостимуляторларни қўллаш, томчилатиб суғоришда суюқ
ўғитлардан фойдаланиш ҳамда минерал ўғитларни сувда эритиб қўллаш орқали
уларнинг сарфини тежаш билан бирга экинлар ҳосилдорлигини ошириш ва сифатини
яхшилаш долзарб вазифалардан ҳисобланади.

Дунёда пахта етиштирувчи мамлакатларда сув ва ресурстежамкор илғор

технологиялар асосида ғўза ва ғўза мажмуидаги экинларни томчилатиб, ёмғирлатиб ва
ер остидан намлаш усулларини қўллаш орқали тупроқнинг экинлар илдиз тизими
тарқалган фаол қатламларини бир хилда намлашга эришиш, юқори фильтрациянинг
олдини олиш, оқовага исроф бўлиши, физик буғланишни камайтириш билан
экинларни мавсумий суғоришдаги сув ва бошқа ресурсларни иқтисод қилиш бўйича
илмий изланишлар олиб борилмоқда. Жаҳонда янги замонавий инновацион
сувтежамкор технологияларни такомиллаштириш ҳисобига экинлардан юқори ва
сифатли ҳосил олиш муҳим вазифалардан ҳисобланиб, иқлимнинг глобал ўзгариши
шароитида суғоришнинг илғор усулларини ишлаб чиқиш ва улардан кенг миқёсда
фойдаланиш муҳимдир.

Page 181

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

SJIF = 5.441

Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025

www.in-academy.uz

Республикада кейинги йилларда тобора ошиб бораётган сув танқислиги

шароитида “органик қишлоқ хўжалиги” тизимини яратишда сув тежовчи суғориш
технологияларни жорий қилиш, шўрланган тупроқларда қишлоқ хўжалиги
экинларидан барқарор ва юқори ҳосил олишни таъминлаш бугунги кунда долзарб
ҳисобланади. Республикамизда жами 4.3 млн. гектар суғориладиган майдонларнинг 2
млн. гектарга яқини ёки 40 фоиздан ошиқроқ қисми турли даражада шўрланган бўлиб,
бу кўрсаткич Бухоро вилоятида 275,509 минг гектар суғориладиган майдонларнинг 86
фоизга яқин майдонлар турли даражада шўрланган ерларни ташкил этади. Шу сабабли
шўрланган майдонларда сув танқислигини салбий таъсирини камайтириш, қишлоқ
хўжалиги экин майдонларидан юқори ҳамда барқарор ҳосил олишни таъминлаш
эришишда сув тежовчи суғориш технологияларини жорий этиш ҳамда экинларнинг
илмий асосланган суғориш ва озиқлантириш тартибларини илмий асослашга
қаратилган тадқиқотлар муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади.

Тадқиқот натижалари:

Юқорида келтирилган долзарб муаммолардан келиб

чиққан ҳолда 2020-2022 йиллар давомида Бухоро вилоятининг қадимдан
суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлар шароитида ғўзанинг Бухоро-8 навини
томчилатиб суғоришда озиқлантириш тартибларини ўрганиш бўйича дала
тажрибалари олиб борилди. Тажриба майдонининг тупроғи ўтлоқи аллювиал, механик
таркибига кўра ўрта қумоқ тупроқлар ҳисобланади. Тажриба жами 6 та вариант, 3 та
қайтариқда олиб борилди. 1-вариант назорат варианти сифатида қабул қилиниб,
тупроқ устидан эгатлаб суғорилди ва ғўзани суғоришлардан олдинги тупроқ намлиги
ЧДНСга нисбатан 70-75-65 % да суғорилиб, ғўзани озиқлантириш эса N-250; Р

2

0

5

-180;

К

2

0-100 меъёрда озиқлантирилиб, 2-вариантда N-125; Р

2

0

5

-100; К

2

0-60 меъёрда, 3-

вариантда N-150; Р

2

0

5

-125; К

2

0-60 меъёрда, 4- вариантда N-175; Р

2

0

5

-150; К

2

0-90

меъёрда, 5-вариантда эса N-200; Р

2

0

5

-150; К

2

0-100 меъёрда ва 6- вариатда N-250; Р

2

0

5

-

175; К

2

0-125 меъёрда озиқлантирилиб, томчилатиб суғорилган барча вариантларда

ғўзани суғоришлардан олдинги тупроқ намлиги ЧДНСга нисбатан 75-80-65 % да
суғориш ишлари амалга оширилди.

Ғўзани томчилатиб суғориш технологияси асосида озиқлантириш тартибининг

унинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигига таъсири, шунингдек тола сифатининг
техник кўрсаткичлари бўйича олиб борилган тажрибаларда пахта терими олдидан
ҳақиқий кўчат қалинлиги аниқланди. Тажрибалар давомида ғўза майдонларида
ҳақиқий кўчат қалинлиги терим олдидан аниқланиб, кузатувлар натижаси бўйича
олинган маълумотлар 1-жадвалда келтирилган. Жадвал маълумотларига кўра тажриба
майдонида барча вариант ва қайтариқларда ғўзанинг кўчат қалинлиги йиллар бўйича
гектарига 94,1-99,1 минг донани ташкилган бўлса, ғўзани етиштиришда эгатлаб
суғорилиб, озиқа моддалар миқдори N-250; Р-180; К-100 кг/га қўлланилган вариантда
ҳақиқий кўчат қалинлиги гектарига 94,1 минг. тупни ташкил қилган бўлса, ғўзани
томчилатиб суғоришда озиқлантириш тартиби N-200; Р-150; К-100 кг/га қўлланилиб,
суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНС га нисбатан 75-80-65 % да суғорилган 5-вариантда
ҳақиқий кўчат қалинлиги гектарига 99,6 минг.тупни ташкил қилган бўлса, назорат
вариантига нисбатан кўчат қалинлиги гектарига 5,5-5,6 минг.тупга юқори бўлганлиги
аниқланди.

1-жадвал

Page 182

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

SJIF = 5.441

Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025

www.in-academy.uz

Томчилатиб суғориш технологияси асосида ғўзани озиқлантириш тартибининг
тажриба майдонида ҳақиқий кўчат қалинлиги

Вариантлар
тартиби

Т а к р о р л а н и ш л а р

Ўртача

I

II

III

2020-2022 йилларда ўртача

1

94,0

94,0

94,1

94,1

2

98,0

98,2

98,2

98,1

3

98,3

98,1

98,2

98,2

4

98,5

98,6

98,8

98,6

5

99,5

99,7

99,7

99,6

6

99,5

99,4

99,3

99,4

Илмий тадқиқот даласида олинган пахта ҳосили таҳлил қилинганда

тажрибаларнинг назорат яъни суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНС га нисбатан 70-75-
65 % да суғорилиб, озиқлантириш тартиби N-250; Р-180; К-100 кг/га қўлланилиб
эгатлаб суғорилган 1-вариантда пахта ҳосили 2020-2022 йилларда ўртача 37,6 ц/га ни
ташкил қилган бўлса, тажрибаларнинг суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНС га
нисбатан 75-80-65 % да томчилатиб суғорилиб, озиқлантириш тартиби N-125; Р-100;
К-60 кг/га ҳамда N-150; Р-125; К-60 гк/га қўлланилган 2 ва 3-вариантларда 42,9-43,5
ц/га га тенг бўлиб, назорат вариантига нисбатан 5,3-5,8 ц/га юқори бўлганлиги
аниқланди.

Тадқиқотларнинг суғориш олди тупроқ намлиги ЧДНС га нисбатан 75-80-65 %

да томчилатиб суғорилиб, озиқлантириш тартиби N-200; Р-150; К-100 кг/га меъёрда
қўлланилган 5-вариантда пахта ҳосили 47,1 ц/га га тенг бўлиб, назорат вариантига
нисбатан 9,4 ц/га юқори бўлганлиги аниқланди. Тажрибаларнинг 4-варианти, яъни
ғўза томчилатиб суғорилиб, озиқлантириш тартиби N-175; Р-150; К-90 кг/га
қўлланилган 4-вариантда пахта ҳосили 45,6 ц/га га тенг бўлиб, назорат вариантига
нисбатан 8,1 ц/га га юқори ҳосил олинганлигини кўриш мумкин.

2-жадвал

Томчилатиб суғориш технологияси асосида ғўзани озиқлантириш тартибининг
ғўза ҳосилдорлигига таъсири

Вариант
тартиби

Қ а й т а р и қ л а р

ўртача
йиллик

I

II

III

Ўртача уч йиллик

1-вариант

37,6

37,8

37,6

37,6

2-вариант

42,9

42,8

43,1

42,9

3-вариант

43,3

43,4

43,7

43,5

4-вариант

45,3

45,7

45,6

45,6

5-вариант

47,1

47,0

47,2

47,1

6-вариант

45,7

45,8

45,8

45,8

Page 183

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

SJIF = 5.441

Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025

www.in-academy.uz

НСР ц/га

0,6

0,6

1,0

Хулоса:

Юқорида келтирилган маълумотлардан хулоса қилиб айтиш минкинки,

Бухоро вилоятининг қадимдан суғориладиган ўтлоқи аллювиал тупроқлар шароитида
ғўзанинг Бухоро-8 навини томчилатиб суғоришда озиқлантириш тартибларини
ўрганиш бўйича олиб борилган дала тажрибалари шуни кўрсатдики, ғўзани
томчилатиб суғоришда энг яхши озиқлантириш тартиби 5-вариантда яъни N-200; Р

2

0

5

-

150; К

2

0-100 меъёрда озиқлантирилган вариантда кузатилиб, бунда ғўзани ҳақиқий

кўчат қалинлиги гектарига 99,6 минг.тупни ташкил қилган бўлса, назорат вариантига
нисбатан кўчат қалинлиги гектарига 5,5-5,6 минг.тупга юқори бўлганлиги аниқланди
ва пахта ҳосили 47,1 ц/га га тенг бўлиб, назорат вариантига нисбатан 9,4 ц/га юқори
бўлганлиги кузатилди.

Фойдаланилган адбиётлар рўйхати:

1. Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022). BASICS OF FARMING ON
SALINE AND SALINE-PRONE SOILS. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 2(6), 725-730.
2. Xamidova, S. M., Juraev, U. A., & Atamurodov, B. N. (2022). EVALUATION OF THE
EFFECTIVENES OF PHYTOMELIORATIVE MEASURES IN THE TREATMENT OF RECLAMATION
OF SALINE SOILS. Web of Scientist: International Scientific Research Journal, 3(6), 835-841.
3. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
IRRIGATION OF COTTON BY WATER-SAVING METHOD. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 2(6), 718-724.
4. Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022). USE OF RESOURCE-
EFFICIENT IRRIGATION TECHNOLOGY IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN. Science and
innovation, 1(D2), 96-100.
5. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Najmiddinov, M. M., & Sobirov, K. S. (2022).
EFFECTIVE USE OF WATER IN IRRIGATED AREAS. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 2(6), 810-815.
6. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
GROWING TOMATOES HYDROPONICALLY IN GREENHOUSES. Science and innovation, 1(D2),
87-90.
7. Atamurodov, B. N., Murodov, O. U., Najmiddinov, M. M., & Sobirov, K. S. (2022). IN
IRRIGATION OF AGRICULTURAL CROPS, IRRIGATION WITH DIFFERENT QUALITY WATER.
Science and innovation, 1(D2), 91-95.
8. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
SOYBEANS ARE TRANSPLANTED INTO SALINE AND SALINE SOILS TO JUSTIFY THE
EFFECTIVENESS OF DRIP IRRIGATION.
9. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
IRRIGATION OF GOOSE BY WATER-SAVING METHOD.
10. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
SCIENTIFIC AND PRACTICAL IMPORTANCE OF EFFICIENT USE OF WATER IN IRRIGATED
LAND.

Page 184

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

SJIF = 5.441

Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025

www.in-academy.uz

11. Jurayev, A. Q., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., & Najmiddinov, M. M. (2021). Cultivation
of Corn as a Repeated Crop. European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 10, 49-
51. Jurayev, A. Q.,
12. Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., & Najmiddinov, M. M. (2021). Scientific Benefits and
Efficiency of Drip Irrigation. Journal of Ethics and Diversity in International Communication,
1(6), 62-64.
13. Jurayev, A. Q., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., & Najmiddinov, M. M. (2021). Aphorisms of
Farming in the Method of Kidroponics. International Journal of Discoveries and Innovations in
Applied Sciences, 1(6), 133-135.
14. Jo’rayev, U. A., Jo’rayev, A. Q., & Atamurodov, B. N. (2021). Application of Provided
Irrigation Technologies in Irrigated Agriculture. International Journal of Development and
Public Policy, 1(6), 164-166.
15. Atamurodov, B. N., Ibodov, I. N., Najmiddinov, M. M., & Najimov, D. Q. The Effectiveness of
Farming in the Method of Hydroponics. International Journal of Human Computing Studies,
3(4), 33-36.
16. Jurayev, A. Q., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., & Najmiddinov, M. M. (2021). The Main
Purpose of Drip Irrigation in Irrigation Farming and Its Propagation. European Journal of Life
Safety and Stability (2660-9630), 10, 46-48.
17. Atamurodov, B. N., & Jo‘rayev, U. A. (2024, October). QIYIIN MELIORATSIYALANADIGAN
YERLARNING MELIORATIV HOLATINI YAXSHILASHDA INNOVATSION SHO’R YUVISH
TEXNOLOGIYASINING AHAMIYATI. In Uz-conferences (No. 1, pp. 133-138).
18. Juraev, A. K., Khamidov, M. K., Juraev, U. A., Atamuradov, B. N., Murodov, O. U., Rustamova,
K. B., & Najmiddinov, M. M. (2024). The effect of deep softeners on irrigation, salt washing and
cotton yield on soils with heavy mechanical composition. In BIO Web of Conferences (Vol. 103,
p. 00017). EDP Sciences.
19. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
WATERING THEIR CROPS WITH WATER OF DIFFERENT QUALITY. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(6), 1251-1257.
20. Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022). Rational Use of Water in
Agricultural Regions. Miasto Przyszłości, 25, 88-89.
21. Khamidov, M., Juraev, A., Juraev, U., Atamuradov, B., Rustamova, K., Najmiddinov, A., &
Nurbekov, A. (2022, July). Effects of deep softener and chemical compounds on mechanical
compositions in heavy, difficult-to-ameliorate soils. In IOP Conference Series: Earth and
Environmental Science (Vol. 1068, No. 1, p. 012017). IOP Publishing.
22. Jurayev, A. K., Jurayev, U. A., Atamurodov, B. N., Sobirov, K. S., & Najmiddinov, M. M. (2022).
WATERING THEIR CROPS WITH WATER OF DIFFERENT QUALITY. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(6), 1251-1257.
23. Jamolov, F. N., Ravshanov, U. X., Atamurodov, B. N., Nabiyev, M., Yanvarov, F., & Absalomov,
S. (2024). GIDROUZELNI EKSPLUATATSIYA QILISH DAVRIDA XAVFSIZLIGI VA
ISHONCHLILIGINI

OSHIRISH

(BESHARIQ

GIDROUZELI

MISOLIDA).

Лучшие

интеллектуальные исследования, 15(4), 124-129.