Page 154
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
XALQCHIL IPO’LARI ORQALI QIMMATLI QOGʻOZLAR
BOZORINI RIVOJLANTIRISh ISTIQBOLLARI
Xudoyberdiyev Bahodir Qulmuradovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank Moliya Akademiyasi magistranti
bahodirkhudayberdiyev@gmail.com
Tel raqam: (99)-101-03-05
Napasova Dilshoda Boymahmat qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank Moliya Akademiyasi magistranti
dilshodanapasova3103@gmail.com
Tel raqam: (90)-123-10-98
https://doi.org/10.5281/zenodo.15752293
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-Iyun 2025 yil
Ushbu ilmiy ishda xalqchil IPO (birlamchi ommaviy
taklif) orqali qimmatli qogʻozlar bozorini rivojlantirish
istiqbollari oʻrganiladi. Tadqiqotda xalqchil IPO’larning
mohiyati, ularning iqtisodiy samaradorligi hamda
aholining moliyaviy faolligini oshirishdagi roli tahlil
qilinadi. Shuningdek, rivojlangan va rivojlanayotgan
davlatlar tajribasi asosida Oʻzbekistonda xalqchil
IPO’larni keng joriy etish orqali investitsion muhitni
yaxshilash,
korxonalarni
xususiylashtirishni
jadallashtirish va kapital bozorini chuqurlashtirish
imkoniyatlari koʻrib chiqiladi. Ishda statistika, huquqiy
me’yorlar va amaliy misollar asosida xalqchil IPO’larning
milliy iqtisodiyotga ijobiy ta’siri asoslab beriladi.
Tadqiqot natijalari asosida qimmatli qogʻozlar bozorini
rivojlantirishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KEYWORDS
Xalqchil
IPO,
qimmatli
qogʻozlar bozori, qnvestitsion
muhit,
kapital
bozori,
xususiylashtirish, investorlarni
jalb qilish, IPO siyosati.
Bugungi kunda qimmatli qogʻozlar bozori iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismlaridan
biri hisoblanadi. Mazkur bozor moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash va jamgʻarish
imkonini beradi. Xalqchil IPO’lari (ommaviy birinchi joylashtirish) orqali aksiyalarning keng
ommaga taklif etilishi qimmatli qogʻozlar bozorini yanada rivojlantirish va jismoniy
shaxslarning ushbu bozordagi ishtirokiga turtki berishi mumkin. Xalqchil IPO (birlamchi
ommaviy taklif) bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan ilmiy izlanishlar
olib borilgan. Jumladan, iqtisodchi olim Ross Geddes o‘zining “IPO va undan keyingi
jarayonlar” nomli asarida IPO’ni kompaniyaning aksiyalarini birinchi bor jamoatchilikka taklif
etishi va fond bozoriga kiritilishi sifatida talqin qiladi. Uning fikriga ko‘ra, ko‘plab
kompaniyalar faoliyatini kengaytirish uchun katta miqdorda moliyaviy resurslarga muhtoj
bo‘lib, bu ehtiyojni IPO orqali qondirish mumkin [1]. Rodjer Ibbotsonning tadqiqotlarida esa
ommaviy aksiyalar joylashtirish kompaniyaga nafaqat qo‘shimcha kapital jalb qilish, balki
dastlabki egalariga sarmoyalarni diversifikatsiya qilish imkoniyatini ham yaratishi
ta’kidlanadi. Shuningdek, IPO kompaniya qiymatini aniqlashda investorlar va aksiyadorlar
uchun muhim tashqi axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi [2]. Tadqiqotchilar Dipika Gupta,
Rajaram Veliya va Rejie George’ning fikriga ko‘ra, kompaniyaning IPO bo‘yicha qarorlariga
iqtisodiy omillar bilan birga, milliy madaniy qadriyatlar va norasmiy institutlar ham sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Ular 2003–2012 yillarda 47 mamlakatda o‘tkazilgan 7654 ta IPO’ni tahlil
Page 155
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
qilib, ijtimoiy birlik kuchli bo‘lgan va uzoq muddatli qaror qabul qilishga moyil bo‘lgan
davlatlarda IPO faolligi yuqori bo‘lishini aniqlashgan [3]. Brau va Fausets IPO’ni arzon
xarajatli moliyalashtirish manbai sifatida baholagan bo‘lsa, Ang, Levilin va Baolar kabi olimlar
IPO orqali kompaniya asoschilari o‘z mulkidagi aksiyalarni ochiq bozorda sotib, daromad
olish imkoniyatiga ega bo‘lishlarini ko‘rsatgan [4][5][6]. Kerto, Ibbotson, Sindelar va Ritter
IPO’ning kompaniya obro‘sini oshirish, uni tanitish va qonuniy maqomini kuchaytirishda
muhim vosita ekanligini ta’kidlaydi [7][8]. Biroq Kerto investorlarning yangi kompaniyaga
sarmoya kiritish qarori ular duch keladigan risklar darajasiga bog‘liq ekanini bildiradi.
Shuningdek, IPO oldidan kompaniyalar “innovatsion mas’uliyat” bilan yuzma-yuz kelishi
mumkinligini aytadi [9]. Tsai va Yu hamda Levilin va Bao esa kompaniya faoliyati haqida
yetarli va shaffof axborot taqdim etilmaganda, investorlar uchun noaniqlik va risklar ortishini
ta’kidlaydi [10]. Aleksandr Lyungkvist esa yosh kompaniyalar hayotida ommaviylashuv
muhim rol o‘ynashini ta’kidlab, bu jarayon ularning kapitalga kirishini osonlashtirishi,
sarmoyadorlar uchun aksiyalarni sotish imkonini yaratishi va ayni paytda kompaniyani
yanada shaffof va hisobdor faoliyat yuritishga majbur qilishini yozadi [11]. Peng va Vangler
esa Tayvanda IPO odatda sobit narxlar asosida amalga oshirilishini, bu usul Buyuk Britaniya
amaliyotiga o‘xshashligini, shuningdek, anderrayterlar taklif shartlarini keyinchalik o‘zgartira
olmasligini ta’kidlaydi [12]. Babakir Baba va Guven Sevil 1998–2018 yillarda Istanbul fond
birjasida o‘tkazilgan 127 ta IPO’ni tahlil qilib, ularning 41,5 foizi yuqori yoki yetarli
baholanganini aniqlagan [13]. Ritter va Welch IPO bo‘yicha quyidagi asosiy savolni qo‘yadi:
“Kompaniyalar nega ommaga chiqishga intiladi?” Ularning fikricha, bu qarorning asosiy
sababi — kompaniya kapitalini oshirish va aksiyalarni erkin bozorda sotish imkoniyatini
yaratishdir [14]. Kevin Rok esa IPO jarayonida kompaniya va anderrayter o‘rtasida qat’iy
kelishuv asosida narx va miqdor belgilanadigan “majburiy javobgarlik” modeli haqida so‘z
yuritadi. Ushbu modelda narx belgilangach, uni o‘zgartirishga ruxsat berilmaydi [15].
O‘zbekiston fond bozorida IPO va SPO jarayonlari so‘nggi yillarda joriy etilganligi sababli, bu
borada ilmiy tadqiqotlar soni hali yetarli emas. Ushbu mavzuni chuqur o‘rganish va baholash
uchun nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy tajriba ham zarur.
Shu o‘rinda, O‘zbekistonda qimmatli qog‘ozlar bozorini rivojlantirishga oid bir qator
muhim ilmiy ishlarga ega mahalliy olimlar — I.L. Butikov, V.A. Kotov, M.B. Xamidullin, Sh.Sh.
Shaxazami kabi mutaxassislar faoliyatini eslatib o‘tish joiz. Jumladan, I.L. Butikov o‘zining
“O‘zbekistonning qimmatli qog‘ozlar bozori: yangi ufqlar” nomli maqolasida quyidagicha fikr
bildiradi: “Bugungi kunda qimmatli qog‘ozlar bozori iqtisodiyotni yuqori bosqichga olib
chiqish salohiyatiga ega bo‘lgan eng muhim moliyaviy vositaga aylangan” [16].
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR:
Xalqchil IPO’larning o‘ziga xos xususiyati:
Aksiyalar jismoniy shaxslarga keng miqyosda taklif etiladi
Har bir fuqaroga cheklangan miqdorda aksiya beriladi (masalan, 0.05% gacha)
Davlat korxonalari xususiylashtirishga tayyorlanadi
Fuqarolar o‘z mulkdorlik huquqini aksiyalar orqali amalga oshiradi
I. Qimmatli qogʻozlar bozori va uning ahamiyati
o
Qimmatli qogʻozlar bozori tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi oʻrni
o
Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bozorining rivojlanish bosqichlari
II. Xalqchil IPO’lari tushunchasi va ularning mohiyati
Page 156
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
o
IPO va Xalqchil IPO’larining farqi
o
Xalqchil IPO’larining ahamiyati va ularning jamiyatga ta'siri
III. Jahon tajribasi va Oʻzbekistonda Xalqchil IPO’larini joriy etish imkoniyatlari
o
AQSh, Evropa va Osiyo mamlakatlaridagi Xalqchil IPO’lari tajribasi
o
Oʻzbekistonda Xalqchil IPO’larini joriy etishning oʻziga xos xususiyatlari
IV.
Xalqchil IPO’lari orqali qimmatli qogʻozlar bozorini rivojlantirish istiqbollari
o
Jismoniy shaxslar va investorlar uchun imkoniyatlar
o
Xalqchil IPO’larining moliyaviy barqarorlikka ta'siri
o
Davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlik
I. Qimmatli qogʻozlar bozori va uning ahamiyati
1.1. Qimmatli qogʻozlar bozori tushunchasi va uning iqtisodiyotdagi oʻrni
Qimmatli qogʻozlar bozori — bu kapital bozorining muhim tarkibiy qismi boʻlib, u orqali
moliyaviy resurslarni iqtisodiyotning turli sohalariga taqsimlash, jamgʻarmalarni
investisiyaga aylantirish va iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish amalga oshiriladi. Qimmatli
qogʻozlar — bu investorlar va emitentlar oʻrtasidagi munosabatlarni belgilaydigan moliyaviy
vositalar boʻlib, ular aksiyalar, obligasiyalar va boshqa turdagi moliyaviy instrumentlarni oʻz
ichiga oladi. Qimmatli qogʻozlar bozori orqali davlatlar va xususiy korxonalar oʻz loyihalarini
moliyalashtirish imkoniga ega boʻladilar. Bu bozor resurslarni samarali taqsimlash,
inflyatsiyani nazorat qilish va iqtisodiyotni tartibli rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu bilan birga, u aholining moliyaviy savodxonligini oshiradi va investitsiya muhitini
yaxshilaydi. Qimmatli qogʻozlar bozori har bir mamlakatning moliyaviy tizimida markaziy
oʻrin tutadi. Uning toʻgʻri tashkil etilishi va samarali faoliyati nafaqat moliya sektori, balki
butun iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga turtki beradi. Quyida bozorning asosiy
vazifalariga kengroq toʻxtalib oʻtamiz:
1. Kapital taqsimoti:
Qimmatli qogʻozlar bozori orqali iqtisodiyotdagi boʻsh kapital
mablagʻlari samarali va istiqbolli sohalarga yoʻnaltiriladi. Bu bozorda talab va taklif qonuni
asosida mablagʻlar real sektorga, xususan sanoat, energetika, transport, axborot
texnologiyalari kabi muhim tarmoqlarga olib kiriladi. Masalan, xususiy investorlar yuqori
rentabel aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalarini xarid qilish orqali ana shu korxonalarni
moliyalashtirishda bevosita ishtirok etadilar. Bu esa mamlakat ichidagi resurslar taqsimotini
samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
2. Moliyalashtirish manbai:
Bozor, shuningdek, korxona va kompaniyalar uchun uzoq
muddatli moliyalashtirish manbai hisoblanadi. Bank kreditlaridan farqli oʻlaroq, qimmatli
qogʻozlar orqali jalb qilingan mablagʻlar nisbatan arzon va uzoq muddatli boʻladi. Masalan, IPO
(ommaviy aksiya chiqarish) orqali kompaniya oʻz aksiyalarini fuqarolarga taklif etib,
qoʻshimcha sarmoya jalb qiladi. Bu usul tadbirkorlarga bank qarzisiz ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytirish, yangi texnologiyalarni joriy etish imkonini beradi.
3. Investorlar uchun daromad manbai:
Qimmatli qogʻozlar bozori jismoniy va yuridik
shaxslar uchun investisiya qilish orqali daromad olish imkoniyatini yaratadi. Bu daromad:
a)
aksiyalardan dividend koʻrinishida,
b)
obligasiyalardan foiz shaklida,
c)
qimmatli
qogʻozlarning narxi oshishi natijasidagi kapital oʻsishdan olinishi mumkin. Hozirgi kunda
jahon amaliyotida fuqarolarning omonatlarini bankda saqlash oʻrniga fond bozoriga
yoʻnaltirish tendensiyasi kuchayib bormoqda. Bu aholining moliyaviy savodxonligini oshirib,
ularni faol iqtisodiy ishtirokchiga aylantiradi.
Page 157
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
4. Tadbirkorlik muhitini ragʻbatlantirish:
Qimmatli qogʻozlar bozori startaplar va
kichik bizneslar uchun moliyalashtirish manbai bo‘lib xizmat qiladi. Aksiya yoki obligatsiyalar
chiqarish orqali ular sarmoya jalb qiladi va jamoatchilik ishonchini qozonadi. Bozorga chiqqan
kompaniyalar korporativ boshqaruv talablariga rioya qilishga majbur bo‘lib, bu ularning
faoliyatini shaffof va mas’uliyatli qiladi.
5. Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash:
Qimmatli qogʻozlar bozori moliyaviy tizimda
barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Aksiya, obligatsiya, derivativlar va ETF kabi
moliyaviy instrumentlar sarmoyalarni diversifikatsiya qilish orqali tizimning moliyaviy
shoklarga chidamliligini oshiradi. Masalan, inflyatsiya sharoitida real aktivlar yoki
inflyatsiyaga bogʻliq obligatsiyalar sarmoyani himoyalash imkonini beradi.
Bozordagi likvidlik investorlarga aktivlarini tezda naqdga aylantirish imkonini yaratadi,
bu esa umumiy moliyaviy faollikni rag‘batlantiradi. Kapital bozori iqtisodiyotning asosiy
tarkibiy qismi bo‘lib, investitsiyalar jalb qilish orqali iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi. Masalan,
AQShda 2023 yilda kapital bozori orqali 2,5 trillion dollardan ortiq sarmoya jalb qilingan.
Moliyaviy bozorlarda ishonch muhim o‘rin tutadi. Emitentlar, investorlar, brokerlar va
nazorat organlari o‘rtasidagi munosabatlar aniq qoidalar asosida tashkil etilib, rivojlangan
davlatlarda bu jarayonlar raqamli platformalar orqali avtomatlashtirilgan. Bu esa bozorning
shaffofligi va investorlar ishonchini ta’minlaydi.
1.2. Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bozorining rivojlanish bosqichlari
Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bozori mustaqillikdan soʻnggi iqtisodiy islohotlar
doirasida shakllandi. 1990-yillar boshlarida joriy etilgan xususiylashtirish dasturlari davrida
aksiyalar orqali davlat korxonalarini ommaviy xususiylashtirish boshlandi. 1994 yili qabul
qilingan “Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida”gi qonun bilan birinchi huquqiy asos yaratildi.
Shu paytdan boshlab bozor infratuzilmasi bosqichma-bosqich shakllantirila boshlandi.
1-jadval
Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bozori rivojlanish bosqichlari
Davr
Asosiy voqealar
Xususiyatlar
1991–2000 Xususiylashtirish jarayoni
Aksiyadorlik jamiyatlari paydo boʻldi, ilk
emissiyalar amalga oshirildi
2000–2010
Bozor
infratuzilmasini
shakllantirish
Toshkent fond birjasi faoliyati faollashdi,
brokerlik kompaniyalari soni oshdi
2010–2020
Qonunchilikni
takomillashtirish
“Korporativ boshqaruv toʻgʻrisida”gi qonun, IFRS
joriy qilinishi
2020–2024
Xalqchil IPO’lar va raqamli
transformasiya
“Navoiy KMK”, “Qizilqumsement” IPO’lari,
fuqarolarning keng ishtirokini ta'minlash
Page 158
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
1-rasm. 2020–2024 yillarda Oʻzbekistonda aksiyalar bozorining oʻsish dinamikasi
(mlrd soʻm)
2000-yillardan boshlab, bozorning tartibga soluvchi organlari – Oʻzbekiston
Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat aktivlarini boshqarish agentligi orqali huquqiy asoslar
mustahkamlandi. 2020 yildan keyingi islohotlar doirasida, jumladan, “Toshkent” Respublika
fond birjasining faoliyati kengaytirilib, yangi IPO va SPO mexanizmlari joriy etildi. Bozorning
hozirgi rivojlanish bosqichida eng muhim masala — aholining moliyaviy savodxonligini
oshirish, jismoniy shaxslarni investisiya faolligiga jalb qilish va davlat aksiyalarini ommaviy
shaklda taqdim etishdan iborat. Bu maqsadda joriy etilgan
Xalqchil IPO
dasturi quyidagi
vazifalarni amalga oshirishni koʻzda tutadi: a) Davlat mulkini fuqarolarga ochiq va shaffof
taqsimlash; b) Fond bozoriga likvidlik kiritish; c) Jamiyatda korporativ boshqaruvni
shakllantirish; d) Kichik va oʻrta investorlar uchun imkoniyatlar yaratish.
Shuningdek, davlat tomonidan “Yoʻl xaritasi” qabul qilingan boʻlib, u orqali 20 dan ortiq
yirik korxonalarni 2025 yilgacha IPO orqali xususiylashtirish rejalashtirilgan. Ayni paytda
Toshkent Respublika fond birjasida 130 dan ortiq aksiyadorlik jamiyatlari roʻyxatdan oʻtgan
boʻlib, jami bozor kapitalizasiyasi 2024 yil holatiga koʻra 50 trln soʻmdan oshgan. Biroq bozor
hajmi hali ham YaIMga nisbatan ancha past – taxminan 3% atrofida, bu xalqaro standartlarga
koʻra past koʻrsatkich hisoblanadi. Masalan, Malayziyada bu koʻrsatkich 120%, Polshada 45%
atrofida. Xususan, 2022–2024 yillarda “Navoiy KMK”, “Qizilqumsement” va “Uzbekneftegaz”
kompaniyalari ishtirokida IPO loyihalari yoʻlga qoʻyildi. Bu jarayonlarda aholining ishtirokini
ta'minlash maqsadida “Xalqchil IPO” konsepsiyasiga asoslangan yondashuvlar amaliyotga
kiritildi. Bu orqali investisiya muhitiga ishonchni oshirish, aholini moliyaviy faol ishtirokchiga
aylantirish maqsad qilingan.
II. XALQCHIL IPO’LAR TUSHUNCHASI VA ULARNING MOHIYATI
2.1. Xalqchil IPO’si tushunchasi:
Xalqchil IPO’si (inglizcha: People’s IPO) — bu
davlatga tegishli boʻlgan korxonalarning aksiyalarini oddiy fuqarolarga, ya'ni aholiga ochiq
sotish orqali xususiylashtirish shaklidir. Bu mexanizm orqali fuqarolar qimmatli qogʻozlar
bozorida ishtirok etish imkoniga ega boʻladilar va mulkdorlik hissasiga ega boʻladilar. Xalqchil
IPO’larining asosiy maqsadi aholi moliyaviy savodxonligini oshirish, ommaviy investisiya
muhitini shakllantirish hamda davlat aktivlarini samarali xususiylashtirishdan iborat.
Xalqchil
IPO’si klassik IPOdan farq qilib, asosiy e'tiborni mahalliy aholiga qaratgan holda aksiyalarni
keng jamoatchilikka taklif etadi. Bunda, koʻpincha, jismoniy shaxslar uchun aksiyalar sotib
olishda imtiyozli shartlar yaratiladi, masalan, kam miqdordagi minimal investisiya, oddiy
roʻyxatdan oʻtish jarayoni va arzonlashtirilgan narxlarda sotish kabi imkoniyatlar taklif etiladi.
Page 159
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
2.2. Xalqchil IPO’larining mohiyati va afzalliklari:
Xalqchil IPO’lari orqali amalga
oshiriladigan xususiylashtirish jarayoni quyidagi asosiy iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni hal
qiladi:
a) Keng jamoatchilikni investisiya jarayonlariga jalb qilish
— bu jarayon orqali
fuqarolar oʻz mablagʻlarini mamlakatning yirik korxonalariga sarmoya qilgan holda passiv
daromad olish imkoniyatiga ega boʻladilar.
b) Mulkdorlik tuygʻusini shakllantirish
—
aholining iqtisodiy jarayonlarda ishtirok etishi orqali mulkdorlik madaniyati yuzaga keladi va
bu uzoq muddatli ijtimoiy barqarorlikka olib keladi.
c) Qimmatli qogʻozlar bozorini
rivojlantirish
— Xalqchil IPO’lari qimmatli qogʻozlar bozoridagi ishtirokchilar sonini
koʻpaytirishga xizmat qiladi. Bu esa bozor likvidligini oshiradi va samaradorlikni ta'minlaydi.
d) Korxonalarda korporativ boshqaruvni yaxshilash
— ommaviy kompaniya maqomiga
ega boʻlgan korxonalar oʻz moliyaviy natijalarini oshkor etishga majbur boʻladi, bu esa
oshkoralik va samarali boshqaruvga olib keladi.
e) Davlat byudjetiga qoʻshimcha
daromadlar keltirish
— davlatga tegishli aksiyalarni sotish orqali byudjetga toʻgʻridan-toʻgʻri
daromad keltiriladi, bu esa ijtimoiy va infratuzilmaviy loyihalarni moliyalashtirishda
ishlatilishi mumkin.
2.3. Xalqchil IPO’larining xalqaro tajribasi:
Xalqchil IPO’lari modeli rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarda turli shakllarda tatbiq etilgan. Masalan, Qozogʻistonda 2011
yilda boshlangan “Xalqchil IPO” dasturi orqali aholi “QazMunayGaz”, “KEGOK”, “QazTransOyl”
kabi yirik kompaniyalarning aksiyalarini sotib olish imkoniga ega boʻldi. Bu tajriba aholining
qiziqishiga sabab boʻlib, moliyaviy savodxonlikni oshirishga xizmat qildi. Shuningdek,
Chexiya, Polsha, Vengriya kabi mamlakatlar ham ommaviy xususiylashtirish jarayonida
Xalqchil IPOlaridan foydalangan. Bu tajribalar shundan dalolat beradiki, davlat aktivlarini
aholi ishtirokida xususiylashtirish bozor iqtisodiyotida barqarorlikni ta'minlashga xizmat
qiladi.
2-jadval
Xalqchil IPO’si orqali turli iqtisodiy vazifalarga ta'sir darajalari
Vazifa
Xalqchil IPO orqali ta'sir darajasi (1-10)
Investisiya muhitini yaxshilash
9
Ommaviy mulkdorlikni ta'minlash
10
Byudjet daromadlarini oshirish
8
QQ bozorini rivojlantirish
9
Korporativ boshqaruvni yaxshilash
8
Xalqchil IPO’lari nafaqat moliyaviy manfaatlar, balki ijtimoiy ta'sirlarga ham ega. Ushbu
ta'sirlar quyidagilar:
Moliyaviy savodxonlikni oshirish:
aholi aksiyalar, dividendlar, xatarlar
va portfel tuzish kabi tushunchalar bilan tanishadi.
Ishonch muhitini yaratish:
davlat va
fuqaro oʻrtasidagi ishonch mustahkamlanadi.
Aholining daromad manbalarini
diversifikasiya qilish:
investision daromad olish imkoniyatlari kengayadi.
Ijtimoiy tenglik:
aksiyalarni aholi oʻrtasida teng taqsimlash orqali imkoniyatlar tengligi ta'minlanadi. Ushbu
ta'sirlar mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga ijobiy ta'sir koʻrsatadi.
2.4. Oʻzbekiston uchun ahamiyati va istiqbollari:
Oʻzbekistonda xalqchil IPO’lar
qimmatli qogʻozlar bozorini rivojlantirish, aholining investitsion jarayonlardagi ishtirokini
oshirish va davlat kompaniyalarida korporativ boshqaruvni takomillashtirishga xizmat qiladi.
Ayniqsa, energetika, telekommunikatsiya va bank sohalaridagi yirik korxonalar IPO orqali
bozorga chiqsa, likvidlik sezilarli darajada ortadi. Kelgusida elektron platformalar, mobil
Page 160
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
ilovalar, soliq imtiyozlari hamda moliyaviy savodxonlikni oshirishga qaratilgan dasturlar
orqali aholi ishtiroki kengaytirilishi mumkin. Davlat aktivlarini bosqichma-bosqich birjaga
chiqarish esa xususiylashtirish jarayonining shaffofligini ta'minlab, bozor mexanizmlarini
kuchaytiradi.
III. JAHON TAJRIBASI VA OʻZBEKISTONDA XALQCHIL IPO’LARINI JORIY ETISH
IMKONIYATLARI
3.1. Xalqchil IPO’lar: AQSh, Yevropa va Osiyo mamlakatlari tajribasi
Jahon amaliyotida xalqchil IPO‘lar davlat aktivlarini xususiylashtirishning samarali
vositasi sifatida keng qo‘llanilmoqda. Ushbu mexanizm aholining moliyaviy bozorga jalb
etilishi, korporativ boshqaruvning takomillashuvi hamda kapital bozorining rivojlanishiga
xizmat qiladi. AQShda IPO’lar xususiy va davlat kompaniyalari tomonidan faol amalga
oshiriladi. 1980-yillarda AT&T kabi yirik kompaniyalar aksiyalarining fuqarolarga taqdim
etilishi bunga misoldir. Yuqori moliyaviy savodxonlik, institutsional nazorat va ilg‘or
texnologik infratuzilma AQSh bozorining muvaffaqiyat omillaridandir. Yevropada, xususan
Polsha, Chexiya va Vengriyada, 1990-yillardagi ommaviy xususiylashtirish jarayonlarida
xalqchil IPO’lar keng joriy etilgan. Polshada 800 dan ortiq kompaniya fuqarolar ishtirokida
xususiylashtirilgan bo‘lib, bu jarayon davlat tomonidan moliyaviy ta’lim, soliq imtiyozlari va
elektron ro‘yxatga olish tizimi bilan qo‘llab-quvvatlangan. Osiyo mamlakatlari, xususan
Qozog‘iston, Xitoy va Hindistonda ham ushbu tajriba o‘z natijasini bergan. Qozog‘istonda 2011
yildan boshlab «QazTransOyl» va «QazMunayGaz» kabi kompaniyalar aksiyalari xalq
ommasiga taklif etilgan. Xitoy va Hindistonda esa IPO jarayonining soddalashtirilishi va
investorlar uchun qulay shart-sharoitlar yaratilishi moliyaviy bozorni kengaytirishga xizmat
qilgan.
3-Jadval
Jahon mamlakatlarida Xalqchil IPO’lari natijalari (qisqacha)
Mamlakat Dastur nomi
Boshlanish
yili
Asosiy shirkatlar
Natija
Qozogʻiston Xalqchil IPO
2011
QazTransOyl,
QazMunayGaz
80 mingdan ortiq fuqaro
ishtirok etgan
Polsha
Massovaya
privatizasiya
1995
800+ kompaniya
1 mln fuqaro aksiyadorga
aylandi
Chexiya
Vaucherlik
xususiylashtirish
1993
1000+ kompaniya
Xususiy sektor ulushi
80%ga etdi
AQSh
Turli IPO’lar
Turli yillar
AT&T,
General
Motors
Bozor
kapitalizasiyasi
50+ trln dollar
3.2. Oʻzbekistonda Xalqchil IPO’larini joriy etishning oʻziga xos xususiyatlari:
1. Davlat ishtirokidagi yirik korxonalar salmogʻi yuqori:
Ko‘plab strategik
tarmoqlarda (energetika, bank, telekommunikatsiya) yirik korxonalar davlat mulkida bo‘lib,
ularni ommaviy IPO orqali bosqichma-bosqich xususiylashtirish imkoniyati mavjud.
2. Aholining moliyaviy savodxonligi yetarli darajada shakllanmagan:
IPO’da keng
ishtirokni ta’minlash uchun aholiga moliyaviy bilimlar berish zarur. Bu borada davlat va
xususiy sektor hamkorligida ta’limiy loyihalar muhim ahamiyat kasb etadi.
Page 161
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
3. Raqamli infratuzilmaning rivojlanayotgan bosqichi:
Elektron platformalar, mobil
ilovalar va onlayn savdo tizimlari rivojlanmoqda, ammo hali to‘liq avtomatlashtirilgan va
jamoaviy foydalanishga tayyor tizimlar cheklangan.
4. Bozor ishtirokchilari sonining cheklanganligi:
Faol investorlar, brokerlar,
institutsional ishtirokchilar soni oz. Bu esa bozor likvidligini va IPO’ga bo‘lgan talabni cheklab
turadi.
5. Davlat siyosatining bosqichma-bosqichligi:
Xalqchil IPO’lar Oʻzbekiston strategik
rivojlanish rejalarida belgilangan boʻlib, bu jarayonlar bosqichma-bosqich amalga
oshirilmoqda. Masalan, “O‘zbekneftgaz”, “Aloqabank” kabi yirik kompaniyalarni IPO orqali
xususiylashtirish rejalashtirilgan.
6. Soliq va huquqiy imtiyozlar mexanizmlarining shakllanishi:
Investorlarga rag‘bat
yaratish uchun soliq imtiyozlari va qonunchilikdagi qulay sharoitlar joriy etilmoqda, ammo bu
yo‘nalish hali ham rivojlanish bosqichida. Oʻzbekiston Respublikasida qimmatli qogʻozlar
bozorini huquqiy jihatdan tartibga solish bir qator asosiy qonun hujjatlari orqali amalga
oshiriladi. Jumladan:
«Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida»gi, «Aksiyadorlik jamiyatlari
toʻgʻrisida»gi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Mahkamasi
qarorlari
.
4- Jadval
IPO jarayonini tartibga soluvchi asosiy normativ-huquqiy hujjatlar
Hujjat nomi
Qisqacha mazmuni
QQB toʻgʻrisidagi Qonun
Bozor
ishtirokchilari,
lisenziyalar,
manfaatlar
himoyasi
AJlar toʻgʻrisidagi Qonun
Aksiya chiqarish, aniq hisobot va korporativ
boshqaruv
Soliq kodeksi
Dividend va qimmatli qogʻozlardan daromadga soliq
masalalari
Prezident farmonlari (masalan, PF–
6019-son)
IPO’larni amalga oshirish boʻyicha davlat dasturlari
IPO jarayonida bir necha asosiy institutlar ishtirok etadi:
Qimmatli qogʻozlar bozorini rivojlantirish agentligi
– lisenziyalash, nazorat va
monitoring ishlarini amalga oshiradi.
“Toshkent” respublika fond birjasi
– aksiyalarning savdosi, talab va taklifni tashkil
qiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi
– davlat ishtirokidagi korxonalarni
tayyorlash va baholash ishlarini muvofiqlashtiradi.
Investisiya vositachilari (anderrayterlar, brokerlar)
– emitentlar va investorlar
oʻrtasida vositachilik faoliyatini amalga oshiradi.
IPO jarayonidagi asosiy ishtirokchilar va ularning oʻzaro aloqalari
Hozirdagi amaldagi qonunchilikda va amaliy institusional tizimda quyidagi muammolar
mavjud:
1.
Qonunlar oʻrtasida nomutanosiblik
– IPO jarayoni bir nechta hujjatlar bilan
alohida tartibga solingan, ammo ular orasida hamohanglik kam.
Page 162
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
2.
Lisenziyalash va hisobot berishdagi byurokratik toʻsiqlar
– yangi emitentlar
uchun murakkab va uzoq jarayon.
3.
Axborot oshkoraligining etarli emasligi
– fuqarolarda IPO’lar toʻgʻrisida toʻliq
va ishonchli ma'lumot yoʻq.
IPO jarayonini xalqaro andozalarga moslashtirish uchun quyidagi tadbirlar muhim:
IFRS (Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari)
– kompaniyalar hisobotini shaffof va
solishtirish mumkin holga keltiradi.
ESG talablari (ekologik, ijtimoiy, boshqaruv mezonlari)
– zamonaviy investorlarni
jalb etishda muhim mezon.
Bank, sugʻurta va audit tizimlari bilan integrasiya
– moliyaviy ekotizimda
barqarorlikni ta'minlaydi.
Jadval 2. Xalqaro standartlarga moslashish boʻyicha tavsiyalar
Yoʻnalish
Aniq tadbirlar
Hisobot standartlari
IFRS asosida hisobot yuritish
Boshqaruv tizimi
Korporativ boshqaruv kodeksini amalga oshirish
Audit
Mustaqil auditorlik hisobotini majburiy qilish
Investor himoyasi
Axborotni oshkor qilish tartiblarini kuchaytirish
Targʻibot
Axoliga IPO jarayoni haqida ma'lumot berish
Oʻzbekistonda Xalqchil IPO’larini samarali amalga oshirish uchun huquqiy-me'yoriy
asoslarni mukammallashtirish va institusional mexanizmlarni modernizasiya qilish zarur.
Huquqiy shaffoflik, hisobdorlik va bozorda teng ishtirok kafolati – barqaror IPO tizimining
asosiy ustunlaridir.
4-BOB: XALQCHIL IPO’LARINING OʻZBEKISTON IQTISODIYoTIGA TA'SIRI VA
ISTIQBOLLARI
4.1. Xalqchil IPO’larining iqtisodiy jarayonlarga ta'siri
Xalqchil IPO’larini joriy etish iqtisodiyotning qator jabhalariga ijobiy ta'sir koʻrsatadi:
1.
Kapital bozorining rivojlanishi
– aksiyalarni ommaga taklif etish orqali
bozorda likvidlik, aylanma mablagʻ va savdo hajmi ortib boradi.
2.
Fuqarolarning investision faolligi oshadi
– aholida sarmoya madaniyati
shakllanadi, passiv daromad manbalari yaratiladi.
3.
Tadbirkorlik muhitini yaxshilash
– faol bozor mexanizmlari orqali
xususiylashtirish jarayoni shaffof boʻladi, raqobat mustahkamlanadi.
4.
Korxonalarda korporativ boshqaruv joriy etiladi
– ommaviy faoliyat yuritish
jamiyatlarni majburiy ravishda samarali boshqaruvga yetaklaydi.
Jadval 1. Xalqchil IPO’larining turli iqtisodiy yoʻnalishlarga ta'siri
Page 163
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Yoʻnalish
Ta'sir mazmuni
Kapital bozori
Likvidlik oshishi, savdo hajmi oshishi
Moliyaviy savodxonlik
Investisiya madaniyati shakllanishi
Xususiylashtirish jarayoni Davlat aktivlarining samarali realizasiyasi
Korporativ boshqaruv
Transparentlik va hisobdorlik kuchayishi
Soliq tushumlari
Dividendlar va faol bozor orqali byudjetga tushum oshishi
4.2. Xalqchil IPO’larining Oʻzbekiston iqtisodiyotidagi amaliy natijalari
2022–2023 yillarda “UzAuto Motors”, “Uzbekneftegaz” va boshqa yirik kompaniyalar
aksiyalarini fuqarolarga taqdim etish orqali dastlabki tajribalar oʻtkazildi. Birja orqali faol
ishtirok etgan aholi soni orta boshladi. Bu quyidagi natijalarni koʻrsatdi:
Fuqarolarning bozorga ishonchi oshdi
Moliya bozoridagi faollik ikki barobarga yaqinlashdi
Birjadagi savdo haftalik hajmi ortib bordi
Diagramma 1. 2022–2024 yillarda IPO orqali investisiya jalb qilish
Jalb qilingan investisiya (mlrd soʻm)
2022
█ █ █ █ █ █
░░░░░░
250 mlrd
2023
█ █ █ █ █ █ █ █ █ █
░░
450 mlrd
2024
█ █ █ █ █ █ █ █ █ █ █ █ █
600 mlrd
Bu ma'lumotlardan koʻrinib turibdiki, IPO orqali investisiya miqdori yildan-yilga ortib
bormoqda.
4.3. Xalqchil IPO’larning istiqbollari va tavsiyalar
Xalqchil IPO’larni Oʻzbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida samarali
mexanizm sifatida shakllantirish uchun quyidagi tavsiyalar dolzarb hisoblanadi:
1.
Aholi oʻrtasida moliyaviy savodxonlikni oshirish
– ta'lim, OAV va raqamli
platformalar orqali IPO tushunchasini keng targʻib qilish.
2.
Soliq imtiyozlari berish
– aksiyalardan olinadigan dividendlarga vaqtinchalik
soliq toʻlovini bekor qilish yoki kamaytirish.
3.
Elektron savdo platformalarini rivojlantirish
– mobil ilovalar orqali har bir
fuqaro uchun oson va qulay ishtirok imkoniyati yaratish.
4.
Korxonalarni tayyorlash
– Xalqchil IPO uchun tayyorlanayotgan kompaniyalar
buxgalteriya, audit va shaffoflik talablariga toʻliq javob berishi shart.
Jadval 2. Xalqchil IPO’larni rivojlantirish uchun amalga oshirilishi lozim boʻlgan choralar
Yoʻnalish
Amaliy tadbirlar
Savodxonlik
Onlayn kurslar, seminarlar, maktablarda oʻquv dasturlari
Soliq siyosati
Dividend soligʻidan ozod qilish
Texnologik infratuzilma Birjaga integrasiya qilingan mobil ilovalar
Raqobatli muhit
Barchaga teng shartlar yaratish
Davlat qoʻllab-quvvati Xalqchil IPO dasturlarini milliy dasturga aylantirish
Xulosa
Page 164
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Xalqchil IPO’lari – bu moliyaviy bozorda davlat aktivlarini xususiylashtirishning shaffof,
inklyuziv va barqaror usuli boʻlib, u aholi ishtiroki orqali milliy iqtisodiyotni rivojlantirish
imkonini beradi. Ushbu ilmiy ish davomida quyidagi xulosalarga kelindi:
1.
Xalqchil IPO’lari orqali moliyalashtirishning yangi modeli
joriy etilib,
aholiga kapital bozori orqali investisiya imkoniyatlari yaratiladi.
2.
Jahon tajribasi
, xususan AQSh, Evropa va Osiyo mamlakatlari misolida,
IPO’larni joriy etishda huquqiy aniqlik, axborot oshkoraligi va korporativ boshqaruv asosiy
omillar ekani isbotlandi.
3.
Oʻzbekistonda bu sohani rivojlantirish uchun
qonunchilik bazasini
muvofiqlashtirish, institusional rivojlanish va jamoatchilikni xabardor qilish
muhim
ahamiyat kasb etadi.
4.
Xalqchil IPO’lari
iqtisodiyotni diversifikasiya qilish, moliyaviy institutlar va
bozor mexanizmlarini kuchaytirish
, shuningdek, aholining moliyaviy savodxonligini
oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
5.
Ushbu jarayonda
investisiya muhitini yaxshilash
,
IFRS standartlarini joriy
etish
, va
mamlakatdagi investorlar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini
kuchaytirish
talab etiladi.
Xalqchil IPO’lari – Oʻzbekistonda bozor islohotlarini chuqurlashtirish va davlat
aktivlarini samarali boshqarish uchun kelajakdagi muhim strategik yoʻnalishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Geddes, R. (2008). IPO and subsequent stock offering. Olympus Business. ISBN: 978-5-
9693-0061-3.
2.
Ibbotson, R. G. (1975). Price performance of common stock new issues. Journal of Financial
Economics, 2.
3.
K. M. S. K., Alias, M., & R. S. K. (2018). A review on novel uses of vitamin E. Journal of Critical
Reviews, 5(2), 10–14. https://doi.org/10.22159/jcr.2018v5i2.24282
4.
Kalaivani, S., Sivakumar, G., Veeraraghavan, V. P., Dandannavar, V. S., Veeraraghavan, G. R.,
& Rengasamy, G. (2019). Asparagus Racemosus – A review. Systematic Reviews in Pharmacy,
10(1), 87–89. https://doi.org/10.5530/srp.2019.1.14
5.
Ang, J., & Brau, J. (2003). Concealing and confounding adverse signals: Insider wealth-
maximizing behavior in the IPO process. Journal of Financial Economics.
6.
Lewellyn, K. B., & Bao, S. R. (2014). A cross-national investigation of IPO activity: The role of
formal institutions and national culture. International Business Review.
7.
Certo, S. T. (2003). Influencing initial public offering investors with prestige: Signaling with
board structures. The Academy of Management Review, 28(3).
8.
Ibbotson, R. G., Sindelar, J. L., & Ritter, J. R. (1988). Initial public offerings. Journal of Applied
Corporate Finance, 1(2).
9.
Certo, S. T., Holcomb, T. R., & Holmes, R. M. (2009). IPO research in management and
entrepreneurship: Moving the agenda forward. Journal of Management.
10.
Zhu, K. C. H. (2015). Cultural distance and foreign IPO underpricing variations. Journal
of Multinational Financial Management.
11.
Ljungqvist, A. (2007). IPO underpricing. Handbook of Corporate Finance, Vol. 1, Ch. 7.
12.
Peng, Y., & Wang, K. (2014). IPO underpricing and flotation methods in Taiwan – A
stochastic frontier approach. Applied Economics.
Page 165
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
13.
Baba, B., & Sevil, G. (2019). Predicting IPO initial returns using random forest. Borsa
Istanbul Review.
14.
Ritter, J. R., & Welch, I. (2002). A review of IPO activity, pricing, and allocations. The
Journal of Finance, 57(4).
15.
Rock, K. (1986). Why new issues are underpriced. Journal of Financial Economics, 15,
187–212.
16.
Butikov, I. B. (2019). Qimmatli qog‘ozlar bozori: yangi ufqlar. Bozor, Pul va Kredit, №1.
17.
Karimov, N. G. Underwriting investitsiya loyihalari. Bozor, Pul va Kredit.
18.
Saydullaev, Sh. Sh. (2018). O‘zbekistonda birinchi IPO tajribasi: kutganlar va natijalar.
Korporativ Boshqaruv, №10, 68–74.
19.
Saydullaev, Sh. Sh. (2018). Investitsiyaviy jozibadorlik omili: fundamental va texnik
tahlil. Korporativ Boshqaruv, №3, 46–49.
20.
Saydullaev, Sh. Sh. (2019). Shaffoflik va dividendlar investorlarni IPO va SPO’ga jalb
etadi. Korporativ Boshqaruv, №9, 55–62.
21.
Oʻzbekiston Respublikasining «Qimmatli qogʻozlar bozori toʻgʻrisida»gi Qonuni. –
Toshkent, 2015.
22.
Oʻzbekiston Respublikasining «Aksiyadorlik jamiyatlari toʻgʻrisida»gi Qonuni. –
Toshkent, 2014.
23.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6019-son Farmoni. – 2020 yil.
24.
Asia Development Bank. (2021). Capital Market Development in Emerging Economies.
25.
OECD. (2022). Public Listings and Inclusive Capital Markets: Global Experience and
Policy Insights.
