Page 114
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARI:
BARTER MUOMALALARI HISOBINING AYRIM
MUAMMOLARI
Mamatxonov Muxitdin Zuxriddinovich
dotsent, iqtisod fanlari nomzodi
University of Economics and Pedagogy
Abdusamatov Qudratjon G‘ayratjon o‘g‘li
asissent iqtisodiyot kafedrasi
University of Economics and Pedagogy
abdusamatovqudratjon@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15739113
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 15-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 20-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 25-Iyun 2025 yil
O‘zbekiston Respublikasi hududida barter muammolari
cheklab qo‘yilganligi sababli aktivlarning bir-biriga
almashtirish
imkoniyati
mavjud
emas.
Barter
muomalalari qo‘llanilsa barcha korxonalarda moliyaviy
holatining yaxshilanishiga, debitorlik qarzlarining
kamayishiga,
ombordagi
zaxiralarning
ortib
ketmasligiga va tegishli ravishda daromadlarning
yaxshilanishiga erishilgan bo‘lar edi. Moliyaviy
hisobotning
xalqaro
standartlarida
barter
muomalalaridan keng foydalanilishi shu sohadagi
muammolarning bartaraf etilganligidan dalolat beradi.
Demak, O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy hisobotning
xalqaro
standartlariga
o‘tar
ekan,
barter
muomalalaridagi
cheklovlarga
barham
berilishi
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
KEYWORDS
xalqaro standartlar, zaxiralar,
moliyaviy
hisobot,
milliy
standartlar.
O‘zbekiston Respublikasi moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tishi bilan
xalqaro hamjamiyat bilan uzviy bog‘liqlikda faoliyat ko‘rsatish, hamkorlik qilish, jaxon
bozorlariga chiqish, investitsiyalar jalb etish kabi imkoniyatlardan foydalana olish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Demak, iqtisodiyotnirng barcha sohalarida oldinga intilish, raqamli iqtisodiyotni keng
joriy etish, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish, shuningdek iqtisodiyotni
rivojlantirishda demokratik tamoyillarga to‘la amal qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ya’ni
davlatning iqtisodiyotga aralashishini cheklash, iqtisodiyotni yanada yangi marralarga olib
chiqish uchun barcha sun’iy to‘siqlarni olib tashlash kerak bo‘ladi.
Xozirgi kundagi shunday to‘siqlardan biri bu barter muomalalaridir.
Barter – bu bir aktivning ikkinchisiga almashtirish shartnomasi bo‘lib, unda shartnoma
ob’ektlariga bo‘lgan mulk huquqi tomonlar o‘rtasida pul o‘tkazilmasdan almashiniladi. Har bir
tomon bir vaqtning o‘zida sotuvchi va xaridor sifatida tan olinadi va tovar ayirboshlash
muomalalariga sotib olish va sotish qoidalari qo‘llaniladi.
Amaliyotda barter muomalalarining quyidagi ko‘rinishlariga duch kelishimiz mumkin:
Page 115
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Korporativ barter – yirik kompaniyalar o‘z mahsulotlarini bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ayirboshlaydi. Masalan, aviakompaniyalar reklama xizmatlarini yoqilg‘iga ayirboshlashi
mumkin.
Xalqaro barter bitimlari – davlatlar o‘rtasidagi savdoda qo‘llaniladi. Masalan, bir davlat
neftni
boshqa
davlatdan
oziq-ovqat
yoki
texnikaga
almashtirishi
mumkin.
Barter birjalari – maxsus platformalar orqali kompaniyalar mahsulotlarini ayirboshlaydi. Bu
bizneslar
o‘rtasida
vositachilarsiz
savdo
qilishga
yordam
beradi.
Raqamli barter – raqamli platformalar yordamida tovar va xizmatlar ayirboshlanadi. Masalan,
bir frilanser dizayn xizmati evaziga veb-sayt yaratish xizmatini olishi mumkin.
Biroq, 1996-yildan boshlab O‘zbekistonda mamlakat ichida tovar ayirboshlash, barter
muomalalari taqiqlangan. Bu O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 9-avgustdagi
“Budjet bilan hisob-kitoblar uchun xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning mas’uliyatini oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-1504-son Farmoni bilan belgilangan.
Bozor iqtisodiyoti rivojlangan davlatlarning barchasida barter muomalalari to‘la va
tartibli ravishda qo‘llaniladi. Mazkur vosita yordamida katta miqdordagi debitorlik qarzlari
yopiladi va iqtisodiy ko‘rsatkichlar yaxshilanadi.
Barter muomalalarini qo‘llanilishi barcha korxonalarda moliyaviy holatning
yaxshilanishiga, ombordagi zaxiralarning kamayishiga va tegishli ravishda daromadlarning
ortishiga olib kelishi mumkin bo‘ladi.
Barter muomalalari o‘zining bir qator afzalliklari va kamchiliklariga ega:
Afzalliklari:
1) Debitorlik qarzlarini kamaytirish.
2) Tovar aylanmasini orttirish.
3) Ombordagi zaxiralarni kamaytirish.
Kamchiliklari:
Almashtiriladigan aktivlarning baholarini ob’ektiv baholashdagi qiyinchiliklar.
Aktivlarni almashtirishda ularning bir-biriga moslarini aniqlashning qiyinligi.
Barter muomalalarining soliqqa tortilishidagi muammolar.
Bozor iqtisodiyotining rivojlantirilishida demokratik taomillarning katta ahamiyatini
hisobga olsak, xozirgi umumiy iqtisodiy vaziyat ayirboshlash muomalalarini har hil
taqiqlashlardan chiqarish kerak degan hulosaga olib keladi.
Buning uchun barter muomalalaridagi muammolarni yechish kerak bshladi. Bunday
muammolardan biri almashilayotgan aktivlarning xaqqoniy qiymatini aniqlashdir. Haqqoniy
qiymat - baholash sanasida bozor ishtirokchilari o‘rtasidagi odatdagi operatsiyada aktivni
sotishdan olinishi yoki majburiyatni o‘tkazish uchun to‘lanishi mumkin bo‘lgan narx.
13-sonli moliyaviy hisobotning xalqaro standarti xaqqoniy qiymat deb ataladi va unda
aktivlarning xaqqoniy qiymati hamda uning aniqlanishi tartibi aks ettirilgan.
Barter muomalalarida esa ayirboshlanayotgan aktivlarning xaqqoniy qiymatini aniqlash
muhim ahamiyatga ega. Bu mulkni kam baholash yoki ortiqcha baholashdan qochishga
yordam beradi.
Haqqoniy qiymat bozor narxlari, ekspert baholari yoki boshqa ob’ektiv ma’lumotlar
asosida aniqlanishi mumkin. Aynan barter muomalalari bo‘yicha har bir aktiv bo‘yicha uning
bozor qiymati aniqlanadi, biroq ularning sof sotish qiymatida almashinishi maqsadga muvofiq
bo‘ladi.
Page 116
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Barter muomalalarida o‘xshash va o‘xshash bo‘lmagan aktivlarning e’tiborga olinishi
ham katta ahamiyatga ega. Masalan, o‘xshash aktivlar tovarlarning tovarlarga almashinishi
yoki o‘xshash bo‘lmagan aktivlarga tovarlarni xizmatlarga almashish nazarda tutiladi.
O‘hshash aktivlarning qiymatlari va ularni baholashda qiyinchilik bo‘lmasligi mumkin,
biroq o‘xshash bo‘lmagan aktivlarda bu muammo yuzaga keladi.
Ishlab chiqarishda kimgadir ortiqcha bo‘lgan uskuna boshqalar uchun zarur bo‘lishi
mumkin, pul mablag‘lari muammosi esa xizmat ko‘rsatish orqali qoplanadi. O‘rtadagi farq
soliq majburiyatini yuzaga keltirishi mumkin bo‘ladi.
Asosiy masalalardan biri bu soliqlar hisobini to‘g‘ri yuritilishi bo‘lib, almashinadigan
aktivlarning erkin bozori bo‘lishi katta ahamiyatga ega.
Almashinadigan aktivlarning aniq baholarini, ularning xaqqoniy qiymatini aniqlashda
internet ma’lumotlaridan ham foydalansa bo‘ladi. Bu soliq hisobini aniq yuritishda katta
ahamiyatga ega bo‘ladi.
Barter muomalalari bo‘yicha hisob yuritishda uning o‘ziga hos hususiyatlarini hisobga
olish kerak.
Barter muomalalarining o‘ziga hos hususiyatlari:
a) Barter bitimi tuzishda tomonlar o‘rtasida qarzlarning mavjudligi;
b) Almashtiriladigan aktivlarning narhlari o‘rtasidagi tafovutlar.
Tashqi iqtisodiy faoliyatda:
hujjatlashtirish ishlarida, eksport va import shartlarini nazorat qilish shakllarida.
Agarda tashqi iqtisodiy faoliyatda barter muomalalarini taqiqlanmaganligini hisobga
olsak, amaliyotda shu sohadagi tajribalardan foydalanish ham yaxshi natijalar berishi
mumkin.
Barter muomalarining barcha hisob-kitoblarini, shu jumladan almashishda yuzaga
keladigan soliqlarni va ularning to‘liq hisob-kitoblarini elektron dastur yordamida bajarish
mumkin. Bu barter muomalalarida noqonuniy hatti-harakatlarga yo‘l qo‘yilmasligini
ta’minlaydi.
Adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 yil 9 avgustdagi “Byudjet bilan hisob-kitoblar
uchun xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning mas’uliyatini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-1504-son Farmoni. T. 09.08.1996 y.
2.“Haqqoniy qiymat” Moliyaviy hisobining 13-sonli xalqaro standarti. QMMB:
10/22/3400/1087-son 13.12.2022y
3. Халилов Н.Х., Сафина Н.Т. «Роль цифровизatsiи в развитии социально экономических
систем в Республике Узбекистан». Colloquium-journal №15 (138), 022 Część 1 (Warszawa,
Polska). (ISSN 2520-6990 ISSN 2520-2480) 83-86p. https://colloquium-journal.org/wp-
content/uploads/2022/06/Colloquium-journal2022-138-1.
