Page 56
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
TRANSENDENTALIST ADABIYOTIDA TA'LIM MASALASI.
Xolmurodova Gulruh Xolmamatovna
Qarshi davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi.
Atamurodova Feruza Tashmurotovna
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
Xorijiy tillar kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721655
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 15-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-Iyun 2025 yil
Ushbu maqola Transendentalist adabiyotda ta’limning
o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Asosiy e’tibor Ralph
Waldo Emerson va Henry David Thoreau kabi yetakchi
vakillarning asarlarida ifodalangan ta’lim g‘oyalariga
qaratilgan. Transendentalizmda ta’lim individualizm,
o‘ziga ishonch, ruhiy rivojlanish va an’anaviy ta’lim
tizimlarini rad etib, tajriba va intuitiv bilimlarni afzal
ko‘rishga asoslanadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
transsendentalist fikrlar XIX asr Amerika adabiyotida
taraqqiyparvar va axloqiy asoslangan ta’lim modelini
shakllantirgan.
KEYWORDS
Transendentalizm,
ta’lim,
Emerson,
Thoreau,
individualizm, o‘ziga ishonch,
intuitsiya, Amerika adabiyoti
Transendentalizm XIX asr boshlarida Amerikada paydo bo‘lgan falsafiy va adabiy
harakat bo‘lib, intuitsiya, ma’naviyat, tabiat va insonning tug‘ma yaxshiligiga urg‘u beradi. Bu
oqimda ta’lim oddiy bilim berish emas, balki shaxsiy yetuklik va axloqiy komillik sari bo‘lgan
o‘sish jarayoni sifatida ko‘riladi. Transsendentalistlar rasmiy ta’lim tizimlarini tanqid qilib,
shaxsga yo‘naltirilgan va hayotiy tajribaga asoslangan o‘qitish usullarini ilgari surishgan.
Ushbu maqolada Emerson va Toro ijodi orqali transsendental adabiyotdagi ta’lim g‘oyalari
yoritiladi.
Transendentalizm Germaniya idealizmi, romantizm va sharq falsafasi g‘oyalaridan
ta’sirlanib, bilim manbaini tashqi manbalarda emas, balki insonning ichki dunyosida deb
hisoblaydi. Emerson “Amerikalik olim” nomli mashhur esseysida shogirdlarni mustaqil
fikrlashga undaydi: “O‘ziga ishonch – barcha fazilatlarning asosi.” Transsendentalistlar
nazarida haqiqiy ta’lim aqlni emas, balki axloqiy fazilat va ruhiy yetuklikni rivojlantirishi
kerak.
Emerson o‘zining ko‘plab esseylarida ta’lim mavzusiga qayta-qayta murojaat qiladi.
1860-yildagi “Ta’lim” nomli asarida u yodlash va mexanik bilim berish usullarini tanqid qilib,
bolani tabiiy qiziqishlariga mos va individual yondashuv asosida o‘qitish zarurligini
ta’kidlaydi. Emerson o‘qituvchini bilim yetkazuvchi emas, balki shaxsiy rivojlanish yo‘lini
ko‘rsatuvchi sifatida ko‘radi.
Toro o‘zining “Walden” nomli asarida ta’limni bevosita hayotiy tajriba orqali olib borish
mumkinligini namoyon etadi. Toro o‘zining ta’lim sohasidagi merosi bilan bebaho va keng
qamrovli ta’sirga ega bo‘lgan shaxsdir. XIX asr boshlarida ta’limning og‘ir sharoitlari uni
umidsizlikka emas, balki islohotlar va yangi o‘qitish uslublarini ishlab chiqishga undadi. U
ta’limni jamiyat muvaffaqiyati uchun ajralmas va ichki qiymatga ega jarayon sifatida ko‘rdi.
Page 57
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Shuningdek, uning nazariyalari va g‘oyalari zamonaviy “progressiv ta’lim” deb ataluvchi
tizimning shakllanishiga asos soldi. Bugungi kunda ko‘plab maktablar ushbu progressiv
modelni qabul qilmoqda. Toro ilgari surgan samarali pedagogik usul va strategiyalar hayotga
tatbiq etilgan sari, faktlarni majburiy o‘rgatish va yod olishga asoslangan an’anaviy “ombor”
uslubidagi ta’lim tizimi tarix sahifasiga aylanadi. Natijada, tanqidiy fikrlovchi va ijodkor avlod
shakllanadi hamda dunyoni yanada yaxshi tomonga o‘zgartiradi.
Emersonning buyuk muxlisi bo‘lgan Toro, shunga qaramay, o‘ziga xos shaxs edi — u
turlicha tavsiflangan: g‘alati, muloyim, fanatik, o‘zini o‘ylovchi, xayolparast, qaysar
individuallist sifatida. Ikki yil davomida Toro o‘zini-o‘zi ta’minlash bo‘yicha eng mashhur
tajribani amalga oshirdi: u Walden ko‘li bo‘yiga borib, kulba qurdi va jamiyatning
hashamatidan yoki aralashuvisiz mustaqil yashashga harakat qildi. Keyinchalik, u tabiatdagi
barcha narsalarning soddaligi va uyg‘unligi, insoniyatga bo‘lgan ishonchi va mustahkam
individuallik haqida yozar ekan, Toro hayotni boylik orttirish va jamiyat qoidalariga ergashish
bilan o‘tkazish — isrofgarchilik ekanini eslatdi. Tabiat shuni ko‘rsatadiki: “barcha yaxshi
narsalar — yovvoyi va erkindir.”
Transendentalist mualliflar o‘z davrining rasmiy va avtoritar ta’lim tizimlariga qarshi
turishgan. Ular faol ishtirok, o‘zini anglash va axloqiy javobgarlikni ta’limning asosiy maqsadi
deb bilishgan. Ushbu qarashlar keyinchalik Jon Dyu kabi islohotchi pedagoglar tomonidan
ham davom ettirilgan. Transsendental ta’limning doimiy asosiy g‘oyasi — bu insonning o‘zini
anglash yoki o‘zini rivojlantirishdir. Transsendental pedagogika o‘quvchilarning ruhiy,
jismoniy va aqliy kamolot yo‘lini qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan edi. Bu yo‘nalishdagi
o‘qituvchilar har bir o‘quvchiga o‘z fikr va tuyg‘ularini qadrlashni, shaxs sifatida o‘zining ichki
qadrini anglashni o‘rgatishga intildilar. “Maktab haqidagi yozuvlar” asarida Alcott bir jumlada
transsendental ta’limning asosiy maqsadini quyidagicha ifodalagan: “Ushbu maktabning
maqsadi ruhni ochish edi.” U o‘z maktabi va o‘zini eng katta maqtovga loyiq deb,
o‘quvchilardan biri maktabdan tashqarida: “Alcottning maktabida o‘qib, o‘zini
anglamaslikning iloji yo‘q,” deganini eshitganida his qilgan bo‘lsa kerak.
O‘sha davrda ta’limning umumiy maqsadi ommani yagona, bir xildagi jamiyat sifatida
shakllantirish, ularni hukumatning har qanday yo‘nalishiga — yaxshi bo‘ladimi, yomonmi —
itoatkor holatga keltirish edi. Transsendental o‘qituvchilar esa bu an’anaviy yondashuvga
qarshi chiqdilar. XIX asrning boshqa o‘qituvchilaridan farqli o‘laroq, ular individuallik va
shaxsiy qadriyatga urg‘u berishdi. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos shaxs sifatida ko‘rilib, qat’iy
tartib-intizomdan ko‘ra yo‘l-yo‘riqqa muhtoj deb hisoblanardi. Ular uchun bilim olish
intizomdan ustun turardi. Ularning pedagogik metodlari o‘ziga xos va samarali bo‘lib, o‘sha
davrdagi keng tarqalgan yod olish va takrorlashga asoslangan o‘qitish uslubidan keskin farq
qilardi.Transendental ta’lim boshqa falsafiy yo‘nalishlardan — Idealizm, Naturalizm,
Pragmatizm, Eksperimentalizm va Progressivizm kabi turli pedagogik maktablarning
konsepsiyalari va strategiyalarini birlashtirgani bilan ham alohida ahamiyatga ega.
Dunyoning ichki mohiyatini tushuntirishga uringan nazariyalar har doim qiziqarli va
o‘rgatuvchi bo‘lib keladi. Ular tasavvurni zabt etadi va agar diqqat bilan qarasak, biz bilgan
narsalarning chegarasini ko‘rsatadi. Transsendentalistlar hech qachon to‘liq bir nazariya
yaratmagan. Ularning qadriyatlarini haqiqatning markaziga joylashtiruvchi bir nazariyani
yaratish — ularni amaliyotga bo‘lgan qiziqishidan va faktlarga bo‘lgan tabiiy sadoqatidan voz
kechishga majbur qilgan bo‘lardi. Buning o‘rniga, ular o‘zlarini yaxshilikka yaqinlashtiradigan
Page 58
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
amaliyotlarni mustahkamlash maqsadida spontant tarzda nazariy fikrlar bildirganlar. Ular
ishlab chiqqan parchali nazariyalar shuning uchun dolzarbki, ular yakuniy haqiqatning bir
qismini emas, balki insoniyatning bu dunyodagi barcha ezgulikni sevishga bo‘lgan qobiliyatini
ko‘rsatadi.
Transsendentalistlar bir guruh sifatida Amerikaning tajriba maydonini — ya’ni
individualizm va o‘ziga tayanishga asoslangan hayotni — bayram sifatida nishonladilar. Ular
ayollar huquqlari, qullikni bekor qilish, ijtimoiy islohotlar va ta’lim borasida ilg‘or pozitsiyani
egalladilar. Ular hukumatni, tashkil etilgan dinni, qonunlarni, ijtimoiy institutlarni va tobora
kengayib borayotgan sanoatlashtirish
jarayonini tanqid ostiga oldilar. Ular Amerika “tafakkur holati”ni yaratdilar — unda
xayol kuchi aql-idrokdan, ijod nazariyadan, harakat esa faqat mulohazadan ustun qo‘yildi.
Ular inson o‘z chegaralarini yenga oladi va hayratlanarli darajaga yetadi, degan ishonch bilan
yashadilar.
Transendentalist adabiyotda ta’lim inson salohiyatini to‘liq ochib berish vositasi sifatida
talqin etiladi. Emerson va Thoreau asarlarida bu jarayon erkinlik, shaxsiylik va tabiat bilan
uyg‘unlik orqali amalga oshiriladi. Ularning qarashlari bugungi kunda ham ta’lim falsafasi va
amaliyotida muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Emerson, R. W. (1837). The American Scholar.
2.
Emerson, R. W. (1860). Education.
3.
Thoreau, H. D. (1854). Walden.
4.
Buell, L. (1973). Literary Transcendentalism.
5.
Атамуродова Ф. Т. ЖЕЙМС ЖОЙС ВА ЖОН ГОЛСУОРСИ АСАРЛАРИДА ХАРАКТЕР
МАСАЛАСИ //МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА. – 2020. – Т. 3. – №. 6.
