Page 45
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
BASKETBOLCHI QIZLARNING RUHIY TAYYORGARLIGINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Muhammadiyeva Muslimaxon Ilhomjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti
Jismoniy madaniyat fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721474
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 15-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada basketbolchi qizlarning sport
faoliyatida yuqori natijalarga erishishida ruhiy
tayyorgarlikning o‘rni va ahamiyati ilmiy asosda
yoritilgan. Ruhiy tayyorgarlikning asosiy tarkibiy
qismlari – motivatsiya, stressni boshqarish, o‘ziga
ishonch, jamoaviy ruh va diqqatni jamlash kabi omillar
tahlil qilingan. Basketbolchi qizlar bilan olib boriladigan
psixologik mashg‘ulotlar, treninglar va zamonaviy
metodlar orqali musobaqaga tayyorgarlik darajasini
oshirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, psixologik
tayyorgarlik sportchilarning emotsional barqarorligi,
strategik fikrlashi va jamoaviy faoliyatda samarali
ishtirok etishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi asoslab berilgan.
KEYWORDS
Basketbol, ruhiy tayyorgarlik,
sport psixologiyasi, motivatsiya,
stressni
boshqarish,
o‘ziga
ishonch,
jamoaviy
ruh,
psixologik trening, sportchilar,
musobaqaga tayyorgarlik.
Zamonaviy sportda jismoniy tayyorgarlik bilan bir qatorda ruhiy tayyorgarlik ham katta
ahamiyatga ega. Ayniqsa, jamoaviy sport turlarida, xususan basketbolda ruhiy barqarorlik,
stressga chidamlilik, motivatsiya va o‘ziga ishonch sportchi muvaffaqiyatining asosiy
omillaridan biri sanaladi. Ushbu maqolada basketbol bilan shug‘ullanuvchi qizlarning ruhiy
tayyorgarligini rivojlantirish metodikasi haqida so‘z yuritiladi.
Ruhiy tayyorgarlikning
asosiy tarkibiy qismlari.
Basketbolchi qizlarning yuqori darajadagi sport natijalariga
erishishi uchun ularning ruhiy-psixologik holati barqaror bo‘lishi zarur. Sport psixologiyasi
nuqtayi nazaridan ruhiy tayyorgarlik — bu sportchining mashg‘ulot va musobaqa jarayonida
optimal psixologik holatni saqlab qolishi, stress holatlarida o‘zini tutishi va yuqori
samaradorlikni ta’minlashi uchun zarur bo‘lgan ichki salohiyatdir. Quyida basketbolchi qizlar
uchun ruhiy tayyorgarlikning asosiy tarkibiy qismlari izohlanadi.
Motivatsiya va maqsad qo‘yish.
Sportchining faoliyati davomida barqaror harakat
qilishi va o‘z ustida ishlashi, avvalo, uning ichki va tashqi motivatsiyasi bilan bog‘liqdir. Ichki
motivatsiya (o‘zini rivojlantirish, natijaga erishish istagi) tashqi motivatsiyaga (mukofot, tan
olinish) nisbatan uzoq muddatli va kuchliroq ta’sirga ega ekanligi ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda
tasdiqlangan (Deci & Ryan, 2000). Basketbolchilarda motivatsiyani shakllantirish va
mustahkamlashda maqsadlarni
SMART modeli
asosida belgilash tavsiya etiladi. Bu modelga
ko‘ra maqsadlar:
aniq (Specific), o‘lchanadigan (Measurable), erishiladigan
(Achievable), dolzarb (Relevant), va vaqtli (Time-bound)
bo‘lishi kerak.
Page 46
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Stressni boshqarish va emotsional nazorat.
Basketbol o‘yinlari ko‘p hollarda kuchli
raqobat, tez o‘zgaruvchi holatlar va jamoaviy bosim bilan kechadi. Bu esa sportchilarda stress
va emotsional beqarorlik holatlarini yuzaga keltiradi. Bunday vaziyatlarda stressni
boshqarish va emotsiyalar ustidan nazorat o‘rnatish ko‘nikmalarini rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega. Zamonaviy sport psixologiyasida
autogen mashqlar, progressiv mushak
relaksatsiyasi, diafragmal nafas olish,
va
kognitiv qayta baholash
texnikalari keng
qo‘llaniladi. Ular orqali sportchi o‘zining fiziologik va emotsional holatini nazorat qilishni
o‘rganadi.
O‘ziga bo‘lgan ishonch.
O‘ziga ishonch sportchilarda tashabbus ko‘rsatish, bosim ostida
mustahkam turish, va murakkab vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilishda asosiy psixologik
resurs hisoblanadi. Psixologik jihatdan tayyorlangan basketbolchi o‘z kuchiga, tayyorgarligiga
va o‘z imkoniyatlariga ishonadi. O‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirishda quyidagi metodlar
samarali hisoblanadi:
muvaffaqiyat kundaligini yuritish, ijobiy o‘z-o‘zini baholash,
vizualizatsiya texnikasi,
va
pozitiv affirmasyonlar
.
Jamoaviy ruh va ijtimoiy moslashuv.
Basketbol jamoaviy sport turi bo‘lgani sababli,
o‘yinchilarning o‘zaro ishonchi, samarali muloqoti va jamoaviy ruhni saqlay olish
qobiliyati natijalarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik moslashuv sportchining
jamoa ichida o‘z o‘rnini topishi, nizolardan qochishi va ijtimoiy moslashuv
ko‘nikmalariga ega bo‘lishini nazarda tutadi. Buni shakllantirish uchun
team-building
mashg‘ulotlari, guruh muhokamalari, rolikli o‘yinlar
va
sotsiometrik tahlillar
asosida
treninglar tashkil etish samaralidir.
Diqqat va kontsentratsiyani rivojlantirish.
Sportchining o‘yinga to‘liq e’tibor
qaratishi, chalg‘ituvchi omillarni bartaraf eta olishi va har bir harakatda ongli ishtirok
etishi yuqori kontsentratsiyani talab qiladi. Basketbolda bu ko‘nikma ayniqsa tez qaror
qabul qilish va taktikani to‘g‘ri bajarishda muhim rol o‘ynaydi.
Mental fokuslash, selektiv
e’tibor mashqlari,
va
ko‘z bilan kuzatish texnikalari
orqali sportchining diqqat salohiyati
oshiriladi. Shuningdek, o‘yindan oldin meditatsiya va vizual tasavvur mashqlari
kontsentratsiyani mustahkamlashda qo‘llaniladi.
Musobaqaga ruhiy tayyorgarlik va vizualizatsiya texnikalari.
Sportchilar musobaqadan
oldin o‘z holatini psixologik jihatdan barqarorlashtirishlari lozim. Bu jarayonda
vizualizatsiya texnikasi
— ya’ni sportchining o‘zini o‘yinda muvaffaqiyatli harakat
qilayotganini tasavvur qilishi — samarali usul hisoblanadi. Vizualizatsiya orqali miya
harakatlarni mashq qiladi, bu esa real harakatlarda avtomatlashtirilgan reaktsiyalarni
keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, musobaqa oldi ruhiy tayyorgarlik doirasida
mental
stsenariylar tuzish, psixologik tayyorgarlik rejasi ishlab chiqish
, va
individial emotsional
boshqaruv strategiyalarini qo‘llash
muhim o‘rin tutadi.
Psixologik tayyorgarlikni oshirish bo‘yicha mashg‘ulotlar tizimi
Sportchilarda ruhiy holatni mustahkamlash uchun maxsus tuzilgan psixologik
mashg‘ulotlar dasturining ahamiyati katta. Quyidagi elementlar asosida tuzilgan
mashg‘ulotlar tizimi eng samarali hisoblanadi:
Vizualizatsiya mashqlari
– sportchi o‘zini muvaffaqiyatli harakatlar
bajarayotgan holda tasavvur qiladi.
Affirmatsiyalar
– ijobiy fikr va so‘zlar orqali o‘ziga ishonchni mustahkamlash.
Page 47
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Stressni kamaytiruvchi nafas mashqlari
– o‘pka va yurak urishini me’yorga
solish orqali tinchlanish.
Jamoa bilan tahlil va fikr almashish sessiyalari
– fikr bildirish, tajriba
almashish orqali ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish.
Murabbiy bilan individual suhbatlar
– shaxsiy psixologik holatni tushunish va
kerakli yondashuvni aniqlash.
Bu metodik mashg‘ulotlar tizimli va muntazam o‘tkazilganda, sportchilarning musobaqa
paytidagi ruhiy tayyorgarlik darajasini oshiradi, natijada ularning texnik va jismoniy
tayyorgarligi to‘laqonli namoyon bo‘ladi.
Sportchilarning musobaqalarda yuksak natijalarga erishishi nafaqat ularning jismoniy
salohiyati va texnik mahoratiga, balki ularning ruhiy tayyorgarlik darajasiga ham bevosita
bog‘liqdir. Ayniqsa, yosh basketbolchi qizlar uchun bu jihat alohida ahamiyatga ega, chunki
ushbu davrda shaxsiy o‘sish, hissiy barqarorlik va ijtimoiy moslashuv kabi psixologik
jarayonlar faollashadi. Psixologik tayyorgarlik sportchilarning musobaqa bosimiga qarshi tura
olishi, muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng ruhiy barqarorlikni saqlab qola bilishi va o‘ziga bo‘lgan
ishonchni yo‘qotmasligida muhim rol o‘ynaydi.
Motivatsiya sportchining ichki psixik harakatlantiruvchi kuchi sifatida uning sportdagi
faol ishtirokini ta’minlaydi. Basketbolchi qizlarda ichki motivatsiyani shakllantirish, ya’ni
o‘zini rivojlantirish, jamoaga foydali bo‘lish va shaxsiy yutuqlarga erishish istagini
kuchaytirish, ularni sport faoliyatiga ongli va izchil yondashishga olib keladi. Shu bilan birga,
tashqi motivatsiya – medallar, murabbiylar bahosi yoki ota-onalarning e’tibori – qisqa
muddatli rag‘batlantiruvchi omil bo‘lishi mumkin, ammo ichki motivatsiyasiz bu natijalar
barqaror bo‘lmaydi.
Sportchi qizlarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir qiluvchi omillardan biri bu musobaqa oldi
stressidir. Bunday stressga bardoshlilikni oshirish uchun maxsus psixologik texnikalar –
nafasni boshqarish, vizualizatsiya, progressiv relaksatsiya va affiratsiya usullari keng
qo‘llanilmoqda. Masalan, vizualizatsiya orqali sportchi o‘zining muvaffaqiyatli harakatlarini
ongida jonlantiradi va bu orqali o‘ziga nisbatan ishonch hissini mustahkamlaydi. Shuningdek,
stressni boshqarish orqali sportchilar musobaqa jarayonida hissiyotlarga berilmasdan,
strategik qarorlar qabul qilishni o‘rganadilar.
O‘ziga ishonch – sportchining ruhiy tayyorgarligining asosiy tayanchlaridan biridir.
Ayniqsa, raqib bilan yuzma-yuz kelinadigan vaziyatlarda o‘ziga nisbatan shubha qilish,
harakatlarni sekinlashtiradi va natijada sportchi o‘zining salohiyatini to‘liq namoyon eta
olmaydi. Bu ishonchni shakllantirish uchun sportchi o‘zining imkoniyatlari haqida aniq
tasavvurga ega bo‘lishi, kichik yutuqlari tan olinishi, faoliyati doimiy ravishda tahlil qilinib,
ijobiy yondashuv orqali qo‘llab-quvvatlanishi lozim.
Basketbolda jamoaviy muvofiqlik hal qiluvchi omildir. Har bir a’zoning o‘z rolini chuqur
anglash va jamoadoshlariga ishonch bilan yondashishi orqali umumiy g‘alabaga zamin
yaratiladi. Sportchi qizlarda ijtimoiy moslashuv va kommunikativ ko‘nikmalarni
shakllantirish, ayniqsa yosh guruhlarda, sportchi va murabbiylar o‘rtasidagi psixologik
yaqinlikni ta’minlash, jamoa ichida salbiy raqobat emas, sog‘lom musobaqaviy muhitni
yaratish orqali ruhiy iqlim mustahkamlanadi. Bu esa sportchilarning psixologik barqarorligiga
bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Page 48
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Shu bilan birga, ruhiy tayyorgarlikni tizimli va maqsadga yo‘naltirilgan metodlar orqali
rivojlantirish hozirgi kunda sport psixologiyasining eng dolzarb masalalaridan biridir. Bunda
shaxsiy suhbatlar, guruhiy treninglar, jamoaviy muhokamalar, rolli o‘yinlar va ijtimoiy
moslashuvga qaratilgan mashg‘ulotlar orqali har bir sportchining individual xususiyatlari
inobatga olinadi. Maxsus psixologik treninglar yordamida sportchi o‘z his-tuyg‘ularini
boshqarish,
musobaqadan
oldingi
ruhiy
tayyorgarlik
holatini
mustahkamlash,
muvaffaqiyatsizliklardan to‘g‘ri saboq olish, va ayni damda o‘zining psixologik chidamliligini
oshirishga erishadi.
Xulosa qilib aytganda, basketbolchi qizlarning sportdagi muvaffaqiyati ularning ruhiy
tayyorgarlik darajasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, bu tayyorgarlikni shakllantirish maxsus
psixologik yondashuv, zamonaviy usullar, shaxsga yo‘naltirilgan individual ishlar va ijtimoiy-
psixologik muhit orqali amalga oshiriladi. Kelajakda sportchilar bilan ishlovchi mutaxassislar,
murabbiylar va psixologlar ushbu yo‘nalishda integrativ yondashuv asosida faoliyat yuritishi
orqali sportchilarning har tomonlama rivojlanishiga xizmat qiladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Deci, E.L., & Ryan, R.M. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic
motivation, social development, and well-being. American Psychologist.
2.
Weinberg, R.S., & Gould, D. (2014). Foundations of Sport and Exercise Psychology. Human
Kinetics.
3.
Мамадова, Ф. (2023). BO‘LAJAK JISMONIY MADANIYAT MUTAXASSISLARINING
PEDAGOGIK MADANIYATI VA KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING PEDAGOGIK
MODELI. Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари/Актуальные
проблемы социально-гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social
Sciences., 3(7), 266-272.
4.
Nabievich, M. R. (2023). Pedagogical Educational Functions of Future Physical Culture
Specialists. American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-
2769), 1(8), 397-401.
5.
Mirzaakhmad, M. F. (2023). Development of Pedagogical Culture and Competence of Future
Physical Culture Specialists in Higher Educational Institutions. American Journal of Language,
Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 1(6), 62-68.
