Page 20
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
RAQAMLI YASHIL IQTISODIYOT: INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SANOAT EKOTIZIMINI
SHAKLLANTIRISH
Qalbaeva Intizar Esenbay qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti
1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15708912
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 21-Iyun 2025 yil
Mazkur
maqolada
raqamli
yashil
iqtisodiyot
kontseptsiyasi hamda innovatsion texnologiyalar asosida
sanoat ekotizimini shakllantirish masalalari keng
yoritilgan. Xususan, sun’iy intellekt, Internet narsalar
(IoT), katta ma’lumotlar (Big Data), 3D bosib chiqarish
va blokcheyn kabi ilg‘or texnologiyalarning ekologik
barqaror ishlab chiqarish jarayonlaridagi roli ilmiy-
amaliy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Shuningdek,
raqamli
yashil
iqtisodiyotni
shakllantirishda
uchraydigan texnologik, institutsional, moliyaviy va
ijtimoiy muammolar ko‘rib chiqilib, ularni hal qilish
bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
O‘zbekiston misolida mavjud tendensiyalar va istiqbollar
alohida tahlil etilgan.
KEYWORDS
raqamli
yashil
iqtisodiyot,
sanoat ekotizimi, innovatsion
texnologiyalar, sun’iy intellekt,
IoT, Big Data, O‘zbekiston
sanoati..
Hozirgi kunda global miqyosda iqtisodiy o‘sish va atrof-muhit muhofazasi o‘rtasida
muvozanatni ta’minlash dolzarb masalaga aylangan. Ayniqsa, iqlim o‘zgarishi, tabiiy
resurslarning kamayishi, sanoat chiqindilarining ortishi insoniyatni barqaror rivojlanish
yo‘liga o‘tishga majbur qilmoqda. Shu nuqtai nazardan,
raqamli yashil iqtisodiyot
tushunchasi
dolzarblik kasb etmoqda. Bu model raqamli texnologiyalar yordamida resurslardan samarali
foydalanishni, energiya tejamkorligini ta’minlashni va ekologik muhitga ta’sirni
minimallashtirishni nazarda tutadi. Ayniqsa, sanoat ekotizimini shakllantirishda innovatsion
texnologiyalar muhim o‘rin tutadi. Mazkur maqolada raqamli yashil iqtisodiyotning mohiyati,
innovatsion texnologiyalar asosida sanoat ekotizimini shakllantirish jarayoni, real faktlar va
amaliyotga oid misollar orqali yoritib beriladi. Shuningdek, mavjud muammolar, istiqbollar
hamda rivojlanish yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi.
Avvalo, “raqamli yashil iqtisodiyot” atamasi ikki asosiy komponentdan iborat:
raqamli
texnologiyalar
va
yashil rivojlanish
. Raqamli texnologiyalar — bu sun’iy intellekt, “Internet of
Things” (IoT), bulutli texnologiyalar, katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data) kabi zamonaviy
vositalarni o‘z ichiga oladi. Ularning ekologik iqtisodiyot bilan integratsiyasi esa energiyani
tejash, chiqindilarni kamaytirish, ekologik monitoring tizimlarini takomillashtirish imkonini
beradi. Masalan, Germaniyada ishlab chiqilgan “Industrie 4.0” konsepsiyasi doirasida sanoat
ishlab chiqarishiga raqamli texnologiyalar keng joriy qilinmoqda. Bu orqali ishlab chiqarish
Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
jarayonlari avtomatlashtirilib, resurslar tejalmokda, chiqindilar kamaymoqda va mahsulot
sifatini oshirishga erishilmoqda.
Sanoat ekotizimi deganda, turli sanoat korxonalari va ularning atrof-muhitga,
resurslarga, energiyaga bo‘lgan munosabatining uyg‘un tizimi tushuniladi. Ya’ni, bu tizimda
har bir ishlab chiqaruvchi korxona boshqa subyektlar bilan ekologik va iqtisodiy o‘zaro
aloqada bo‘ladi. Shunday qilib, chiqindilardan foydalanish, qayta ishlash, resurs aylanishi
tizimining yaxlitligi ta’minlanadi. Qolaversa, sanoat ekotizimi energiya samaradorligini
oshirish, tabiiy resurslardan qayta foydalanish, ekologik toza texnologiyalarni joriy qilish
orqali “yopiq sikl” (closed-loop) tizimga o‘tishga xizmat qiladi. Misol uchun, Xitoyning
ekosan’at zonalari (eco-industrial parks) bu tizimning real namunasi sifatida qaraladi [1, 71-
77].
Zamonaviy sanoat ekotizimini shakllantirishda innovatsion texnologiyalar hal qiluvchi
rol o‘ynaydi. Ular ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, resurslardan oqilona
foydalanish, chiqindilar hajmini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini
beradi. Ayniqsa, raqamli transformatsiya jarayonida sun’iy intellekt (AI), Internet narsalar
(IoT), katta ma’lumotlar tahlili (Big Data), bulutli texnologiyalar, 3D bosib chiqarish,
blokcheyn kabi ilg‘or texnologiyalar asosiy drayver sifatida ko‘rilmoqda. Birinchidan, sun’iy
intellekt (AI) yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini real vaqt rejimida optimallashtirish
imkoniyati yaratilmoqda. Bu texnologiya energiya sarfini tahlil qiladi, ortiqcha yo‘qotishlarni
aniqlaydi, avtomatik boshqaruv vositalari orqali tizimni qayta sozlaydi. Misol uchun,
Yaponiyaning
Hitachi
kompaniyasi AI orqali ishlab chiqarish liniyalarini 15% ga samaraliroq
qilgan. Bundan tashqari, AI asosida ishlab chiqilgan “aqlli tizimlar” turli uskunalarning texnik
holatini monitoring qilish orqali ularning muddatidan ilgari nosozlanishining oldini oladi. Shu
bilan birga, “Internet narsalar” (IoT) texnologiyasi korxonalardagi uskunalarni bir-biriga
ulanib, butun sanoat tizimining ishlashini markazlashgan holda boshqarish imkonini beradi.
Masalan, harorat, bosim, namlik, gaz chiqindilari kabi parametrlar doimiy ravishda sensorlar
orqali kuzatilib, maxsus platformalarga uzatiladi. Bu esa ekologik holatni nazorat qilish va
ortiqcha chiqindilarning oldini olishga yordam beradi. Dunyo bo‘yicha mashhur
kompaniyalardan biri bo‘lgan
Siemens
o‘zining “MindSphere” tizimi orqali IoT qurilmalari
asosida sanoat uskunalarining samaradorligini 25% ga oshirishga erishgan. Yana bir muhim
texnologik yo‘nalish — katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data)ni tahlil qilishdir. U ishlab
chiqarish tizimlarida yig‘ilgan millionlab ko‘rsatkichlarni tahlil qilib, samaradorlik,
isrofgarchilik, texnologik nosozliklar yoki ekologik xatarlarga oid bashoratlarni beradi. Bu
orqali ekologik xavfsizlikni oldindan nazorat qilish imkoniyati tug‘iladi. Misol uchun, Xitoyda
joylashgan “Tianjin Eco-City” loyihasi Big Data va GIS texnologiyalari orqali chiqindilar
oqimini, havo sifati va energetik iste’molni real vaqt rejimida nazorat qiladi. Shuningdek, 3D
bosib chiqarish sanoatda xomashyo sarfini kamaytirish va chiqindisiz ishlab chiqarishni
tashkil etishda muhim vositaga aylangan. Bu texnologiya buyumlarni qatlamma-qatlam
yaratib, faqat zarur materialdan foydalanadi. AQShdagi
General Electric
kompaniyasi ushbu
texnologiyani turbinalar ishlab chiqarishida joriy qilib, chiqindilar hajmini 40% gacha
qisqartirishga erishgan. Yana bir innovatsion yo‘nalish – blokcheyn texnologiyasidir. U
mahsulotning butun hayotiy siklini kuzatib borishga, ishlab chiqaruvchilardan tortib
iste’molchilargacha bo‘lgan jarayonni shaffof qilishga xizmat qiladi. Masalan, “IBM Food
Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Trust” blokcheyn platformasi yordamida oziq-ovqat mahsulotlarining yetkazib berish
jarayoni ekologik xavfsizlik mezonlariga javob berishini ta’minlamoqda [3, 336-341].
Har qanday yangilik, ayniqsa innovatsion va ekologik yondashuvlar bilan bog‘liq
islohotlar, tabiiyki, bir qator tizimli va amaliy muammolarga duch keladi. Raqamli yashil
iqtisodiyot va sanoat ekotizimini shakllantirish jarayoni ham bundan mustasno emas. Garchi
bu yo‘nalishda sezilarli siljishlar kuzatilayotgan bo‘lsa-da, hali hanuzgacha turli to‘siq va
cheklovlar mavjud. Eng avvalo, rivojlanayotgan davlatlarda, jumladan O‘zbekistonda
texnologik infratuzilmaning hali to‘liq shakllanmagani muhim muammolardan biridir.
Masalan, sanoat korxonalarida zamonaviy sensorlar, AI tizimlari yoki IoT qurilmalarini
o‘rnatish uchun zarur texnik baza mavjud emas. Bu esa raqamli monitoring, avtomatlashtirish
yoki ekologik nazoratni to‘laqonli amalga oshirishga to‘sqinlik qiladi. Hal qilish yo‘li sifatida,
davlat tomonidan innovatsion texnologiyalarni joriy qiluvchi korxonalarga subsidiya, kredit
imtiyozlari va texnologik modernizatsiya bo‘yicha grantlar ajratilishi zarur. Xususan,
Xitoyning “Made in China 2025” dasturidan ilhomlanib, mahalliy sanoatni texnologik bazasi
orqali raqamli-ekologik transformatsiyaga tayyorlash mumkin. Ikkinchidan, sanoatni
raqamlashtirish va uni yashil tamoyillarga asoslangan holda modernizatsiya qilish uchun
yuqori malakali texnik mutaxassislar va ekologik muhandislar zarur. Afsuski, hozirda ko‘plab
sanoat korxonalarida IT bo‘yicha kadrlar, ekolog mutaxassislar yoki data-tahlilchilar
yetishmaydi. Natijada, mavjud texnologiyalar to‘liq ishlatilmaydi yoki noto‘g‘ri boshqariladi.
Bunday muammoni bartaraf etish uchun, oliy ta’lim muassasalari va texnikumlar negizida
raqamli ekologiya, sanoat muhandisligi, AI va IoT bo‘yicha maxsus yo‘nalishlar ochilishi lozim.
Shuningdek, ishlab chiqarish korxonalari va ilmiy muassasalar o‘rtasida “dual ta’lim tizimi”ni
joriy etish ham yuqori natija beradi. Shuningdek, raqamli yashil texnologiyalarni joriy qilish
muayyan investitsiyalarni talab qiladi. Ayniqsa, kichik va o‘rta biznes vakillari uchun IoT
qurilmalari, energiya samarador tizimlar yoki chiqindini qayta ishlash uskunalarini xarid
qilish moddiy jihatdan qiyinchilik tug‘diradi. Shu munosabat bilan, yashil va raqamli
texnologiyalarni moliyalashtirishda xalqaro moliya institutlari – Masalan, Yevropa tiklanish va
taraqqiyot banki (EBRD), Osiyo taraqqiyot banki (OTB) va Jahon banki kabi donor tashkilotlar
bilan hamkorlikni kuchaytirish kerak. Bundan tashqari, “yashil obligatsiyalar” va “raqamli
grantlar” mexanizmlari ham iqtisodiyotga innovatsion texnologiyalarni jalb etishda muhim
vosita bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, amaldagi qonunchilikda raqamli texnologiyalar va
ekologik nazoratga doir aniq va samarali tartiblar yetarli darajada mustahkamlanmagan.
Oqibatda, ba’zi korxonalar ekologik standartlarni buzgan taqdirda ham jazoga tortilmaydi
yoki nazorat mexanizmlari ishlamaydi. Ushbu holatni bartaraf etish maqsadida, qonunchilik
bazasi yangilanishi, ekologik javobgarlik bo‘yicha raqamli hisobot tizimi joriy qilinishi va e-
monitoring asosida avtomatik jazolash mexanizmlari yo‘lga qo‘yilishi kerak. Bu esa ekologik
qonunbuzarliklarning oldini olishda muhim o‘rin tutadi. Yuqorida keltirilgan muammolar
raqamli yashil iqtisodiyotning muvaffaqiyatli joriy qilinishiga sezilarli to‘sqinlik qilmoqda.
Biroq ularni bartaraf etish yo‘llari aniq: kuchli texnologik infratuzilma, zamonaviy kadrlar
tayyorlash, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, huquqiy asoslar va ijtimoiy ongni
shakllantirish orqali ushbu tizim to‘liq ishlashi mumkin. Ayniqsa, davlat siyosati va xususiy
sektor o‘rtasidagi uzviy hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Kelajakda innovatsion va ekologik
jihatdan barqaror sanoatga erishish faqatgina texnologik emas, balki institutsional va
madaniy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish bilan amalga oshiriladi.
Page 23
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, raqamli yashil iqtisodiyot innovatsion texnologiyalar
asosida sanoatni ekologik va iqtisodiy jihatdan barqaror rivojlantirishni ta’minlaydi. Sanoat
ekotizimini shakllantirish orqali resurslardan foydalanish samaradorligi ortadi, chiqindilar
kamayadi va ishlab chiqarish jarayonlari ekologik standartlarga moslashtiriladi. Shu bilan
birga, raqamli texnologiyalar bu jarayonning asosi bo‘lib, sun’iy intellekt, IoT, Big Data kabi
vositalar orqali real vaqt monitoringi, boshqaruv samaradorligi va barqarorlikka erishiladi.
O‘zbekiston uchun ham bu yo‘nalish istiqbolli bo‘lib, davlat siyosati, xususiy sektor
tashabbuslari va xalqaro tajribani hisobga olgan holda raqamli yashil iqtisodiyotga o‘tish
strategiyasi ishlab chiqilishi va izchil amalga oshirilishi lozim. Kelajakda raqamli yashil
iqtisodiyot nafaqat ekologik muvozanatni saqlash, balki iqtisodiy samaradorlik, innovatsion
rivojlanish va xalq farovonligini oshirishda ham muhim omilga aylanishi shubhasizdir
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Azamjon, V. (2024). YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARNING SAMARADORLIGI. Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting, 4(Maxsus son), 71-77.
2.
Bobojonova, M. J., & Toshev, M. H. (2025). INKLYUZIV YASHIL IQTISODIYOT VA UNING
HOZIRGI KUNDAGI HOLATI TAHLILI. MODERN EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE
TEACHING SOLUTIONS, 1(6), 197-205.
3.
Turg‘unov, J., & Rustamov, M. (2024). SANOAT KORXONALARINI YASHIL
TEXNOLOGIYALAR ORQALI RIVOJLANTIRISH YO ‘LLARI. University Research Base, 336-341.
4.
Qo‘ziboyev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA YASHIL IQTISODIYOTGA O ‘TISHNING
JAHON TAJRIBASINI QO ‘LLASH. Science technology&Digital finance, 2(4), 18-22.
5.
O‘G‘Li, M. M. M., & O‘G‘Li, M. S. S. (2025). RAQAMLI RIVOJLANISH VA YASHIL IQTISODIYOT:
OʻZBEKISTONDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING EKOLOGIK BARQARORLIKKA
TA’SIRI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (10), 506-516.
