Page 16
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
OʻZBEK TILIDA TARIXIY SOʻZLARNING LUGʻAT
TARKIBIDAGI VA ZAMONAVIY TILDAGI OʻRNI
Oqmirzayeva Umida Normurod qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat
universiteti Urgut filiali talabasi
E-mail: oqmirzayevaumida@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15708888
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 21-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada o‘zbek tilida tarixiy va arxaik
so‘zlarning til qatlamidagi hamda zamonaviy til
tizimidagi o‘rni haqida so‘z boradi. Ularga badiiy
asarlardan misollar keltirilib, tahlil qilingan.
KEYWORDS
Leksik istorizm, arxaizm, til
lugʻat tizimi, leksemaning ifoda
va mazmun plani.
Til jamiyat taraqqiyotining ajralmas qismidir. Har bir xalqning tili o‘z tarixiga,
madaniyatiga va tafakkuriga uyg‘un holda shakllanadi. Vaqt o‘tishi bilan tildagi so‘zlar tizimi
ham o‘zgaradi: ayrim so‘zlar eskiradi, yangi so‘zlar esa yuzaga keladi. Shu bois, har qanday til
taraqqiyoti mobaynida arxaik va zamonaviy leksik qatlamlar shakllanadi. Tarixiy va arxaik
so‘zlar o‘zbek tilining boy madaniy merosini ifodalaydi, ammo ularning zamonaviy til
tizimidagi roli kichrayadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Leksik istorizmlar o’tmish voqeligi bo’lgan narsa-hodisalarning nomlaridir. Ular “tarixiy
so’zlar” deb ham ataladi. O’zbekiston buyuk tarixga ega bo’lishi bilan bir qatorda boshidan
turli xonlik va boshqaruvlarni kechirgan. Shubhasiz, turli davrda turli so’zlar va atamalardan
foydalanilgan. Lekin bugungi kunda ushbu atamalar o’z ma’no va shaklini butunlay yo’qotgan.
Aynan bu so’zlar istorizmlar sanaladi. Masalan: tanob – “Oldin ishlatilgan o’lchov birligi. 17-
asrda arab filologiyasida tanob so’zini qirq metrlik arqon sifatida bilishgan, O’rta Osiyo
xonliklarida esa ushbu birlik oltmish gazdan oshmaydigan o’lchov birligidir”. “Bog’ning sathini
Salim uch yarim tanob, Fazliddin uch tanob mo’ljalladi”. (Oybek. “Tanlangan asarlar”). Xalifa –
“arabcha – o’rinbosar, noib degan ma’nolarni anglatadi. Tarixda musulmon jamoasi va
musulmon davlatining diniy hamda dunyoviy boshlig’i sifatida faoliyat yuritgan shaxs”.
“Musulmonlar xalifasi Xorun ar-Rashid xalq hayotini o’rganish uchun faqirona aylanib yursa,
bir qassob qo’yning bahosini so’rabdi”. (“Xalifa, qassob, dono bolalar va odil hukm”
hikoyasidan). Namunalardan shu narsa a’yonki, bugungi kunda tanob hamda xalifa
leksemasining ifoda plani (nomemasi) ham mazmun plani (sememasi) ham iste’moldan chiqib
ketgan. Demak, istorizmlarning muhim xususiyati shakl hamda mazmunning birgalikda
yo’qolishidir. Ammo tarixiy so’zlarni bugungi kunda badiiy adabiyotda, tarixga oid ilmiy asar
va darsliklarda uchratish mumkin. Ular uslubiy bo’yoqdorlikni oshirish, reallikni ta’minlash
maqsadida badiiy asarlardan joy olgan. “Otam bo’lmasangiz ham meni otaliq muhabbati bilan
Page 17
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
suygan sodiq va mehribon bir kishimsiz – ya’ni ma’naviy otam”. (A.Qodiriy “O’tgan kunlar”)
Otaliq – “Kavkaz xalqlari, keltlar, arablar va boshqalarda badavlat xonadon egalari tomonidan
farzandlarini tarbiyalash uchun vassallar yoki xizmatkorlarga berish” kabi.
Natijalar
Istorizm va arxaizmlar tilning lugʻat qatlamining boyishiga yordam beradi. Shuningdek,
tarixiy asarlarda soʻz sehri, soʻzning kuchini yorqin aks ettiradi. Bundan tashqari, Ular tarixiy
davr tilini, turmush tarzini, siyosiy tuzumini, ijtimoiy tuzilishini anglashda muhim vosita
hisoblanadi. Adabiy asarlarda, ayniqsa, tarixiy roman, dostonda muayyan davr ruhini
berishda istorizmlar stilistik mohiyat kasb etadi. Ba’zida istorizmlar yangi so‘zlarning
yaratilishiga asos bo‘lishi mumkin, masalan, beklik, xonlik, prezident.
Eskirgan so’z terminiga keladigan bo’lsak, uning ahamiyati hozirgi kunga kelib juda ham
muhim bo’lib kelmoqda. Eskirgan lug’at esa xalq tarixi haqidagi bilimlarni shakllantirish, uni
milliy kelib chiqishi bilan tanishtirish uchun qimmatli materialdir. Bu bizni tarix bilan
bog’laydigan aniq iplardir. Uni o’rganish ajdodlarning tarixiy, ijtimoiy, iqtisodiy faoliyati
haqidagi ma’lumotlarni qayta tiklash, xalqning turmush tarzi haqida bilim olishga imkon
beradi. Eskirgan so’zlar – bu nutqni diversifikatsiya qilish, unga hissiyot qo’shish, muallifning
voqealikka munosabatini ifodalash imkonini beruvchi vositadir.
Muhokama
Tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqish sabablari. Tarixiy va arxaik so‘zlarning
iste’moldan chiqishiga bir nechta asosiy sabablar mavjud:
A) Ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar: Agar jamiyatda yangi siyosiy tizimlar vujudga kelsa, ba’zi
so‘zlar o‘zgara boshlaydi. Masalan, o‘tmishda "xon" (hokim) so‘zi ishlatilgan bo‘lsa, zamonaviy
davrda uning o‘rnini "hokim" yoki "prezident" so‘zlari egallagan. "Qozikalon" soʻzi esa oʻz
davrida yaʼni 20-asr boshlarida siqib chiqarildi.
B) Texnologik taraqqiyot: Yangi texnologiyalar va ilmiy yutuqlar yangi so‘zlarning kirib
kelishiga olib keladi. Eski davrda ishlatilgan "mushk" so‘zi o‘rniga hozirda "plastik", "truba"
kabi so‘zlar ishlatilmoqda.
Ba’zi eski so‘zlar o‘zining ma’nosini yoki maqsadini yo‘qotib, zamonaviy so‘zlar bilan
almashtirilgan. Misol uchun, "xazinador" (boy) so‘zi hozirgi kunda "mol-mulk" yoki "boy"
bilan almashtirilgan. Tarixiy va arxaik so‘zlarning iste’moldan chiqishiga doir ko‘plab
misollarni keltirish mumkin:
"
Taxt
" (hokimiyat) – "Taxt" so‘zi eski davrda hukmdorlikni ifodalagan. Hozirda
"hokimiyat", "yosh o‘rin" kabi so‘zlar ishlatilmoqda. Ushbu so‘z zamonaviy ijtimoiy-siyosiy
tizimda o‘z o‘rnini yo‘qotgan.
"
Xazinador
" (boy) – Bu so‘z o‘tmishda mol-mulk egasini ifodalagan. Zamonaviy o‘zbek
tilida "boy" yoki "mol-mulk" kabi so‘zlar ishlatiladi.
"
Jallod
" (qattiq hukm chiqaruvchi) – O‘tmishda bu so‘z odamni jazolashda ishlatilgan
bo‘lsa, hozirgi kunda esa "zo‘ravon" yoki "qattiq hukm chiqaruvchi" kabi so‘zlar ishlatiladi.
"
Qozi
" Qozi so‘zi o‘zbek tilida tarixiy va diniy ma'nolarga ega bo‘lib, asosan, "sudya" yoki
"hokim" ma'nosida ishlatilgan. U musulmonlar jamoasida adolatni ta'minlash va qonunlarni
bajarish uchun tayinlangan diniy vakilni bildiradi. Qozi shuningdek, "islom sudyasi" yoki
"islomiy sud hukmdori" sifatida ham tanilgan. Tarixda, ayniqsa, o‘rta asrlarda, qozi adolatni
amalga oshirish va diniy, fuqarolik ishlarini boshqarish uchun mas'ul bo‘lgan. Bugungi kunda
bu so‘zning ishlatilishi kamroq uchraydi, lekin o‘sha davrda qozi o‘z hukm qilish huquqi bilan
Page 18
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
yuqori ahamiyatga ega bo‘lgan shaxs bo‘lgan. Lekin, hozirgi kunda ba’zi bir eskirgan
so’zlarning o’rnini bosuvchi sinonimlari yo’q va biz ularga hech qanday ehtiyoj ham
sezmaymiz. Ular tarixiy so’zlar deb atalib, turli xil tarixiy manbalarda qo’llaniladi, xolos.
Masalan: jallod, yasovul, ellikboshi, qamal va boshqalar. Bilamizki, hozirda ushbu so’zlardan
deyarli og’zaki nutqda ham, yozma nutqda ham foydalanmaymiz. Lekin biz biror bir tarixiy
jarayon haqida gapirmoqchi bo’lganimizda yoki biror bir tarixga oid asarni tahlil
qilganimizda, undagi voqealikni tasvirlash uchun biz bu so’zlardan foydalanishimiz mumkin
bo’ladi. Biz bunday tarixiy so’zlarni ko’proq Navoiy, Lutfiy, Bobur va boshqa tarixiy siymolar
asarlarida va shuningdek, Tolstoy, Dostoyevskiy va Mayakovskiy asarlarida uchratishimiz
mumkin. Biz bularni to’gri tushunishimiz uchun lug’atlarga murojat qilib, ularning ma’nosini
bilib olishimiz kerak. Bu esa bizga biroz qiyinchilik tug’dirishi mumkin, albatta. Shuning uchun
ham bizning kitob tarjimonlarimiz bu muammoga kamroq duch kelishimiz uchun o’zlari bu
soʻzlarning ma’nolarini tayyor qilib matnning past qismiga joylashtirib qo’yishyapti. Bu esa
kitobxonga o’qiyotgan kitobining mavzusini yana ham atroflicha tushunishga yordam beradi.
Masalan, Pirimqul Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanini o’qiganimizda juda ham ko’p
tarixiy so’zlarga duch kelamiz. Lekin ayrim kitobxonlar bu kitobni tushunishga qiynaladi.
Chunki yuqorida ta’kidlanganidek, kitobda biz bilmagan tarixiy so’zlar o’zining ma’nosi bilan
birgalikda berilgan. Ayni paytda, ushbu asardagi tarixiy so’zlarni tahlil qilgan Toshkent
viloyati Chirchiq davlat pedogogika instituti talabasi Baxtiyorova Rayxonaning ““Yulduzli
Tunlar” romanida tarixiy so`zlar etimologiyasi” mavzusidagi maqolasini misol qilsak
maqsadga muvofiq bo’ladi. U ushbu maqolasida asardagi tarixiy so’zlarga misollar keltirgan.
Masalan, yog’iy – yov, raqib, dushman degan ma’nolarni anglatib, asarda ham xudddi shu
ma’nolarda qo’llanilgan. Tarh – arabchadan olingan bo’lib qurilish, imorat, bog’ning bichimi,
loyihasi degan ma’nolarni anglatadi. Asarda ham qurilish uchun tayyorlangan bino ma’nosida
qo`llanilgan. Yana shunga o’xshash tarixiy so’zlar ushbu asarda juda ham ko’p. Shuningdek,
kitobning yana bir ijobiy tomoni tarixiy shaxslarga ham qisqacha ta’rif berilib ketganidir.
Chunki biz har bir tarixiy shaxsni ham taniyvermaymiz. Shu kabi asarlar yana talaygina
topiladi. Lekin bu degani biz tarixiy so’zlarni bemalol qo’llay olamiz degani emas. Ularni faqat
ma’lum bir maqsad doirasida va tarixiy voqealik haqida gapirganimizda foydalanamiz.
Tarixiy va arxaik so‘zlar zamonaviy tilga ko‘plab ta’sirlar ko‘rsatgan. Ular tildagi
boylikni, madaniyatni va tarixni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu so‘zlarni o‘rgatish va
saqlash tilning rivojlanishi uchun muhimdir. Masalan, adabiyotda, she’rlarda yoki tarixiy
asarlarda "xazinador", "sulton", "taxt" kabi so‘zlar ishlatilishi tilni boyitadi va uning tarixiy
ma’nosini saqlaydi.
Xulosa
Tarixiy so’zlar har bir millat uchun birdek zarur va muhim hisoblanadi. Negaki, har
qanday yangi kirib kelgan so’z bo’ladimi yoki tarixiy so’zmi bu o’sha millatning tarraqiyotini,
rivojlanish bosqichlarini va shuningdek, qanday tarixga ega ekanligini ko’rsatib beradi.
Tarixiy va arxaik so‘zlarni saqlash, zamonaviy til tizimiga moslashtirish, o‘zbek tilining tarixiy
merosini asrab-avaylashga yordam beradi. Tilni o‘rganayotgan yosh avlodga bu so‘zlarni
tushuntirish va ularni amaliyotda ishlatish tilning madaniyati va boyligini saqlab qolishga
yordam beradi. O‘zbek tilida tarixiy va arxaik so‘zlar tilda rivojlanish va o‘zgarish jarayonini
aks ettiradi. Ularning iste’moldan chiqishi tilning yangi shakllariga o‘tishini ko‘rsatadi. Shu
bilan birga, tarixiy va arxaik so‘zlar tilning boyligini va madaniy merosini saqlashda katta
Page 19
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 6, Part 3 Iyun 2025
www.in-academy.uz
ahamiyatga ega. Shunday qilib, tilshunoslikda bu so‘zlarni saqlash va ularni zamonaviy til
tizimiga kiritish, o‘zbek tilining rivojlanishining muhim bir qismi bo‘lib qoladi.
Adabiyotlar roʻyxati:
1. M.T.Irsiqulov, “Tilshunoslikka kirish”. Toshkent. “Yangi asr avlodi” 2009.
2. Pirumqul qodirov, “Yulduzli tunlar”. 3. R.Baxtiyorova, “Yulduzli tunlar romanida tarixiy
so`zlar etimologiyasi”. Kinds of popular scientific articles. 2022.
4. Study.com.academy.
5. Toshmuhammedov, S. (2012). O‘zbek tilshunosligi tarixi - O‘zbek tilshunosligining tarixiy
taraqqiyoti va o‘zbek tiliga oid ilmiy izlanishlar. 6. Sharipov, A. (1970). O‘zbek tilining tarixiy
taraqqiyoti - O‘zbek tilining tarixiy rivoji va uning eski va yangi shakllarini o‘rgangan asar.
