Page 160
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ADVOKATLIK FAOLIYATI KAFOLATLARINING NAZARIY-
HUQUQIY ASOSLARI
Bunyodov Shaxzodbek Zuryod oʻgʻli
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15658186
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 13- June 2025 yil
Ushbu maqolada advokatlik faoliyatining kafolatlari
institutining nazariy-huquqiy asoslari har tomonlama
tahlil qilinadi. Advokatlik institutining mustaqilligi,
daxlsizligi va kasbiy erkinligini ta’minlovchi huquqiy
mexanizmlar, ularning konstitutsiyaviy me’yorlar bilan
uyg‘unligi ilmiy asosda o‘rganilgan. Maqolada advokatlik
faoliyati
mustaqilligini
ta’minlashdagi
amaliy
muammolar – advokatga bosim o‘tkazish holatlari,
tergov va sud organlari bilan munosabatlardagi
muvozanatsizlik, himoya huquqining buzilishi kabi
masalalar ochib berilgan. Ushbu maqola natijalari
advokatlik institutining huquqiy maqomini yanada
mustahkamlash, uni huquqiy davlat barpo etishdagi roli
va ahamiyatini kuchaytirishga xizmat qiladi.
KEYWORDS
Advokat,
advokatura,
advokatlik faoliyati kafolatlari,
advokat daxlsizligi, advokat
mustaqilligi.
Globallashuv jarayoni va huquqiy davlat qurilishi sharoitida advokatlik instituti davlat
va jamiyat hayotining ajralmas tarkibiy qismi sifatida tobora katta ahamiyat kasb etmoqda.
Advokatlar fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, sudlarda ularning
manfaatlarini ifoda etish, jinoyat ishlarida himoyani ta’minlash, shuningdek, fuqarolik,
iqtisodiy va boshqa nizolarda yuridik yordam ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bois,
advokatlik faoliyatining qonuniy kafolatlari va advokat shaxsining ijtimoiy jihatdan
himoyalanganligi jamiyatdagi huquqiy barqarorlik va tizimning mustahkamligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
Advokatlik kasbi huquqiy davlat barpo etish, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va
erkinliklarini ta’minlash hamda sud-huquq tizimining adolatli ishlashida muhim o‘rin tutadi.
Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasining yangi Konstitutsiyasi qabul qilinish jarayonida
advokatura institutining jamiyatda tutgan o‘rni alohida e’tiborga olinib, advokatlik
faoliyatining asosiy kafolatlari ilk bor konstitutsiyaviy darajaga ko‘tarildi. Konstitutsiyada
advokat faoliyatiga aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi, advokat va himoyalanayotgan shaxs
o‘rtasidagi muloqot uchun sharoitlar yaratilishi, advokatning sha’ni va kasbiy faoliyati davlat
tomonidan muhofaza qilinishi mustahkamlab qo‘yildi.
Page 161
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Bundan tashqari, so‘nggi yillarda Prezident tashabbusi bilan advokatura tizimini
takomillashtirish yo‘lida muhim islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, 2018-yil 12-mayda
qabul qilingan PF-5441-sonli Prezident farmoni advokatura institutining samaradorligini
oshirish va advokatlar mustaqilligini kengaytirishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qildi.
Shuningdek, Prezident Sh.M.Mirziyoyevning 2022-yil 20-dekabrdagi Oliy Majlis va
xalqga yo‘llagan Murojaatnomasida
1
inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish
davlatning konstitutsiyaviy majburiyati sifatida e’tirof etilib, ushbu yo‘nalishda bir qator
amaliy takliflar ilgari surildi. Xususan, davlat hisobidan bepul yuridik yordam ko‘rsatadigan
advokatlarni elektron tanlash tizimini joriy etish, advokatga jinoyat ishi ochilishi yoki
tugatilishi haqida qaror nusxasini taqdim etish, shuningdek, sudga jinoyat ishi ayblov bilan
birga himoyachining fikri asosida taqdim etilishi kabi mexanizmlarni joriy qilish taklif etildi.
Mazkur islohotlar natijasida advokatlarning kasbiy faoliyati va ularning ijtimoiy
himoyasini ta’minlash masalasi nafaqat yuridik, balki ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
barqarorlikni mustahkamlash nuqtayi nazaridan ham dolzarb ahamiyat kasb eta boshladi. Shu
jihatdan, bu sohani ilmiy asosda chuqur o‘rganish zarurati yuzaga keldi.
Ilmiy maqola usullari va metodalari
Ushbu ilmiy maqolada Ilmiy maqola maqsad va vazifalariga erishish hamda Ilmiy
maqola boʻyicha samarali natijalar olish uchun normativ-huquqiy tahlil usuli, qiyosiy huquqiy
tahlil usuli, tahliliy va kritik yondashuv, tavsiya va prognozlash metodlaridan foydalanildi.
Munozara
Advokatlik faoliyati huquqiy davlat va fuqaro jamiyati institutlarining ajralmas boʻlagi
hisoblanadi. Mazkur faoliyatning mohiyati insonning asosiy huquq va erkinliklarini himoya
qilish, sudlarda va boshqa organlarda adolatli yuridik yondashuvni taʼminlashdan iborat. Shu
bois, advokatlar faoliyatining erkin, mustaqil va xavfsiz amalga oshirilishi demokratik huquqiy
davlat barpo etishning muhim shartlaridan biri sanaladi.
Birinchi navbatda, “advokatlik faoliyati” soʻz birikmasidagi
faoliyat
soʻzining lugʻaviy
maʼnosiga toʻxtalib oʻtadigan boʻlsak. Bir guruh olimlarning fikriga koʻra “faoliyat insonning
muayyan muhitdagi muayyan subyektlarga nisbatan maxsus munosabatlari yigʻindisi boʻlib,
uning mazmuni jamiyat manfaatlaridan kelib chiqqan holda oʻzgarishi hamda jamiyat
manfaatlariga xizmat qilishi bilan bogʻliq boʻladi. Faoliyat oʻz ichiga maqsad, vosita, natija va
tegishli jarayonlarni qamrab oladi”
2
.
Mazkur tarifdan kelib chiqqan holda, advokatlik faoliyatiga “qonun doirasida
belgilangan maqsadlar asosida advokat maqomiga ega boʻlgan shaxs tomonidan fuqarolarning
huquq va erkinliklarini, shuningdek, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilish maqsadida
tegishli vakolatlarni amalga oshirish jarayoni”, deb qayta tarif berishimiz mumkin
hisoblanadi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning
ijtimoiy himoyasi toʻgʻrisda”gi Qonuniga murojaat etadigan boʻlsak, advokatlik kafolatlari
tushunchasiga berilgan tarifni topa olmaymiz. Advokatlik faoliyati kafolatlari deganda,
advokatlarning oʻz kasbiy vazifalarini qonuniy, mustaqil va erkin amalga oshirishiga imkon
beruvchi
huquqiy, tashkiliy, ijtimoiy va protsessual normalar tizimi
tushuniladi. Bu
Page 162
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
kafolatlar advokatni har qanday noqonuniy aralashuv, bosim, taʼqib va cheklovlardan himoya
qiladi hamda ularning kasbiy mustaqilligini taʼminlaydi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning
ijtimoiy himoyasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 5-moddasida mazkur tushuncha huquqiy jihatdan
belgilab qoʻyilganini ko‘rish mumkin.
Advokatlik faoliyati kafolatlarining huquqiy mohiyati – bu advokatning kasbiy erkinligi,
mustaqilligi va huquqlarini taʼminlovchi normativ-huquqiy mexanizmlar majmuasidir. Aynan
shu kafolatlar orqali advokat o‘z kasbiy vazifalarini qonun doirasida erkin bajara oladi, tashqi
bosim va aralashuvlardan himoyalanadi hamda sud-huquq tizimida adolatli himoyani amalga
oshiruvchi asosiy subyekt sifatida ishtirok etadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 141-142-moddalarida bevosita Advokatlik
faoliyatining kafolatlarining konstitutsiyaviy asoslar bilan mustahkamlanganligini koʻrishimiz
mumkin. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 29-moddasida “Har kimga
malakali yuridik yordam koʻrsatish huquqi kafolatlanadi. Har bir shaxs jinoyat protsessining
har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish erkinligi huquqi amalda
cheklangan paytdan eʼtiboran oʻz tanloviga koʻra advokat yordamidan foydalanish huquqiga
ega”, deb koʻrsatib oʻtilgan. Bundan koʻrinib turibdiki, advokat oʻz himoyasidagi shaxsning
dastlabki tergovdagi yoki suddagi nuqtai nazarini qoʻllab quvvatlashi shart
3
.
Baʼzi olimlar qarashlariga koʻra advokat uchun ishonch bildiruvchi shaxs manfaatlari
doimo birinchi oʻrinda boʻlmogʻi lozim. Xususan, V.Burobin fikricha, “advokat uchun “ishonch
bildiruvchi shaxs – doimo haq” degan qoida imperativ xarakterga ega”.
4
Mazkur fikrga
qoʻshimcha tarzda S.Shirinskiy esa “advokat himoya pozitsiyasi borasida ishonch bildiruvchi
shaxsdan yozma rozilik olishi zarur” ekanligini taʼkidlaydi
5
. Mazkur fikrlarga nisbatan oʻz
pozitsiyamizni bildiradigan boʻlsak, albatta, ushbu fikrlaning asosli ekanligini taʼkidlashimiz
lozim. Biroq, advokat tomonidan “ishonch bildiruvchi shaxsning manfaatlari ustunligi”
prinsipiga amal qilishda qonun doirasida ish tutish hamda uning manfaatlarini himoya qilish
uchun noqonuniy usullardan foydalanmasligi lozimligini yodda saqlash zarur.
Ilmiy adabiyotlarda qayd etilishicha
6
, advokatlik faoliyatining kafolatlari — bu faqat
advokatning huquqiy maqomini belgilab beruvchi me’yorlar yig‘indisi emas, balki sud-huquq
tizimining barqaror va izchil faoliyat yuritishini ta’minlovchi muhim huquqiy mexanizmdir.
Huquqiy doktrinada bu tushuncha murakkab va ko‘p qirrali huquqiy kategoriya sifatida
baholanadi. Ushbu kafolatlar, eng avvalo, advokatga o‘z kasbiy faoliyatini mustaqil va erkin
tarzda amalga oshirish, shuningdek, davlat organlari yoki boshqa shaxslarning aralashuvisiz
mijoz manfaatlarini qonuniy asosda himoya qilish imkonini beradigan normalar tizimi sifatida
qaraladi.
Oʻzbekistonda advokatlik faoliyati kafolatlarini taʼminlashga doir ma’lum huquqiy
asoslar mavjud boʻlsa-da, ularning amalda to‘liq va izchil qo‘llanilishi yo‘lida hali hanuz qator
muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, ba’zi holatlarda advokatlar sud majlislariga yoki
tergov harakatlariga oʻz vaqtida jalb etilmaydi, zarur hujjatlarga to‘liq kirish imkoniyatidan
mahrum boʻladi yoki ularning himoya nuqtai nazari yetarlicha inobatga olinmaydi. Bunday
Page 163
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
holatlar huquqiy kafolatlarning mavjudligini emas, balki amaldagi huquqiy madaniyat
darajasini ochib beradi.
Masalan, 2021-yilda Bosh prokuratura tomonidan oʻtkazilgan anonim soʻrovnoma
natijalariga koʻra, advokatlarning himoya ostidagi shaxs bilan uchrashishiga toʻsqinlik qilish
holatlari surishtiruv bosqichida 461 ta, tergov jarayonida esa 328 ta holatni tashkil etgan
7
.
Holbuki, amaldagi qonunchilikda advokatga surishtiruv yoki tergov bosqichlarida himoya
qilinayotgan shaxs bilan hech qanday ruxsatsiz, cheklovlarsiz va to‘siqlarsiz uchrashish
huquqi kafolatlangan. Ushbu qonuniy huquqning buzilishi esa advokatlik faoliyati
kafolatlarining jiddiy buzilishi sifatida e’tirof etilishi lozim.
Baʼzi hollarda
8
, Ichki ishlar boshqarmasiga qarashli tergov hibsxonalarida advokatning
himoyasidagi shaxs bilan uchrashuvi uchun order va guvohnomadan tashqari tergovchi, sud
yoki tergov boshqarmasi ruxsatini talab qilish holatlari uchramoqda.
Holbuki, Jinoyat protsessual kodeksining 53-moddasi 2-qismiga ko‘ra, himoyachi
qamoqda saqlanayotgan shaxs bilan hech qanday ruxsatisiz va cheklovlarsiz – uchrashuvlar
soni va muddati bo‘yicha chegaralarsiz – erkin uchrashish huquqiga ega.
Shuningdek, IIVning 2456-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan Tergov hibsxonalari ichki
tartib qoidalarining 150-bandida ham bunday uchrashuvlar erkin va cheklanmagan bo‘lishi
belgilangan. Biroq ba’zan hibsxona maʼmuriyati ushbu talablarni buzgan holda ruxsatnoma
so‘raydi yoki uchrashuvni kechiktiradi, bu esa qonundagi “moneliksiz va ruxsatsiz” tamoyiliga
zid bo‘lib, to‘laqonli himoyani amalga oshirishga to’sqinlik qiladi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, advokatlik faoliyatining kafolatlari huquqiy davlat
va demokratik jamiyat qurilishining ajralmas elementi bo‘lib, u advokatning mustaqilligi,
daxlsizligi va kasbiy erkinligini ta’minlovchi asosiy huquqiy mexanizmlarni o‘z ichiga oladi.
Quyidagi asosiy ilmiy va amaliy xulosalarga keldik:
1.
Advokatlik faoliyati kafolatlari – bu faqat nazariy tushuncha emas, balki amaliyotda
advokatning kasbiy huquqlarini himoya qilish va uning faoliyatiga aralashishga yo‘l
qo‘ymaslikni ta’minlaydigan normativ-huquqiy mexanizmlar tizimidir. Bu tizim advokatga o‘z
faoliyatini erkin, qonuniy va xavfsiz ravishda amalga oshirish imkonini beradi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 29, 141 va 142-moddalarida advokatlik
faoliyatining konstitutsiyaviy kafolatlari ilk bor alohida belgilab berilishi ushbu institutning
jamiyatdagi o‘rni va ahamiyati yuksalayotganini ko‘rsatadi. Bu esa advokatura institutining
mustaqilligini huquqiy jihatdan yanada mustahkamlash uchun mustahkam zamin
yaratmoqda.
3.
Amaliy tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, mavjud huquqiy asoslar yetarli darajada
rivojlangan bo‘lishiga qaramay, advokatlik faoliyatiga oid qonun normalarining amaliyotda
to‘laqonli tatbiq etilmayotgani muammoli jihatlarni yuzaga keltirmoqda. Jumladan, tergov va
surishtiruv bosqichida advokatlarning himoyasidagi shaxs bilan erkin uchrashuvlariga sun’iy
to‘siqlar qo‘yilmoqda.
4.
Qonunchilikda belgilanganidek, advokatning himoyasidagi shaxs bilan erkin va
ruxsatsiz uchrashish huquqining cheklanishi — nafaqat qonunchilikni buzish, balki himoya
Page 164
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
huquqining buzilishi va sud-huquq tizimiga ishonchni pasaytiruvchi xavfli omil sifatida e’tirof
etilishi lozim.
5.
Advokatlik faoliyatining kafolatlarini mustahkamlash uchun quyidagi taklif va
tavsiyalar muhim hisoblanadi:
Advokatlarning faoliyatiga to‘sqinlik qilgan mansabdor shaxslarga nisbatan javobgarlik
choralarini kuchaytirish;
Advokatlik faoliyati bilan bog‘liq huquqbuzarliklar bo‘yicha alohida statistik monitoring
tizimini joriy etish;
Advokatlarning kasbiy huquqlari bo‘yicha sud amaliyotini tizimli ravishda tahlil qilish va
ommalashtirish;
Advokatlik faoliyatining kafolatlarini keng jamoatchilik va huquqni muhofaza qiluvchi
organlar o‘rtasida targ‘ib qilish.
Yuqoridagi natijalar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, advokatlik faoliyatining
kafolatlari faqatgina huquqiy jihatdan emas, balki ijtimoiy, siyosiy va axloqiy jihatdan ham
muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur kafolatlarning to‘laqonli va izchil ta’minlanishi huquqiy
davlatning mustahkam asosi sifatida qaralishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Matkarimov Q.Q. O’zbekiston Respublikasida advokatlik faoliyati. O’quv qo’llanma. – T.:
TDYU nashriyoti, 2011. 369 bet.
2. To’laganova G.Z., Qodiraliyev S.B. Advokatura va advokatlik faoliyatining huquqiy
masalalari. O’quv qo’llanma. – T:. TDYU nashriyoti, 2022.
3. Буробин В. Адвокатская деятельность. – М:. МНЭПУ, 2001.
4. Ширинский С.Ф. Адвокат не вправе вредить своему подзащитному. // Адвокатю -
2000. -№5.
5. Mualliflar jamoasi. Advokatura. Darslik. – T:. TDYU, 2019. 195 b.
6. Х.O’roqova. ““Huqularimiz qo’pol ravishda buzilmoqda” – Qashqadaryodagi advokatlar
muammolari qachon barham topadi?”//Advokat press – 2022-yil avgust. №8 (19).
www.lex.uz
www.prezident.uz
