Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙНИНГ “ЖОМЕЪУ-Л-БАЁН”
АСАРИДА ТАФАККУРГА ЧОРЛОВЧИ ОЯТЛАРНИНГ
УСЛУБИЙ ТАҲЛИЛИ
Нурали Мавланов
Ўзбекистон халқаро исломшунослик
академияси докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15656590
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 13- June 2025 yil
Мақолада Ибн Жарир ат-Табарийнинг “Жомеъу-л-
баён” тафсиридаги тафаккурга чорловчи Қуръоний
оятлар услубий жиҳатдан таҳлил қилинади.
Услубий таҳлил орқали Табарийнинг маънавий ва
бадиий жиҳатдан қандай ёндашувни қўллагани,
тафаккурга чорловчи оятларнинг тил-услубий
хусусиятлари очиб берилади. Шунингдек, ушбу
таҳлилда Табарий томонидан қўлланган риторик,
прагматик ва тасвирий воситалар, хусусан,
истиъора, ташбиҳ ва савол-жавоб шакллари қандай
усулларда ифода топгани, бу воситаларнинг
ўқувчида
тадаббур
ва
танқидий
фикрлаш
қобилиятини
ривожлантиришдаги
аҳамияти
алоҳида кўрсатиб ўтилади. Мақолада классик
тафсирчиларнинг
қарашлари,
масалан,
Замахшарийнинг фикрлари билан бирга замонавий
тилшунос ва Қуръоншунос олимларнинг, жумладан,
Муҳаммад Мустафо ал-Азмийнинг тадқиқот
натижалари ҳам қиёсий таҳлил қилинади. Табарий
тафсиридаги услубий ёндашувнинг ўз даври учун
ҳам, замонавий тадқиқотлар учун ҳам муҳим бўлган
ўзига
хос
жиҳатлари
аниқланади
ва
бу
жиҳатларнинг
замонавий
тилшунослик
ва
Қуръоншунослик соҳаларидаги илмий аҳамияти
таъкидланади.
KEYWORDS
Ибн
Жарир
ат-Табарий,
“Жомеъу-л-баён”,
тафсир,
Қуръон, услубий таҳлил,
тафаккур, тилшунослик
Қуръон карим инсонларни тафаккурга ва тадаббурга чорловчи оятларга бойдир.
Мазкур оятларнинг услубий таҳлили уларнинг таъсирчанлиги, мазмуний бойлиги ва
ифода усулларини аниқлаш учун муҳимдир. Ислом илм-фанида Қуръон оятларининг
услубий таҳлили бўйича олиб борилган илмий изланишлар ичида Ибн Жарир ат-
Табарийнинг “Жомеъу-л-баён” асари алоҳида аҳамиятга эга. Бу асар ўзининг чуқур
мазмуни, кенг қамровли таҳлиллари билан Қуръон тафсирларининг классик намунаси
ҳисобланади. Шу сабабли, ушбу асардаги тафаккурга чорловчи оятларнинг услубий
жиҳатдан ўрганилиши замонавий тилшунослик ва Қуръоншунослик соҳалари учун ҳам
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
муҳим манба ҳисобланади. Шунингдек, Табарий тафсири Қуръон тафсиридаги
тарихий-анъанавий ёндашув билан биргаликда лингвистик ва бадиий воситаларнинг
уйғунлашуви жиҳатидан ҳам алоҳида ўринга эга.
Табарийнинг “Жомеъу-л-баён” асари Қуръон оятларини талқин қилишда
маънавий ва услубий йўналишларни уйғунлаштирган классик тафсир намунасидир
(Табарий, 2001). Унда муаллиф тафаккурга чорловчи оятларнинг тилшунослик ва
услубий жиҳатларини батафсил таҳлил этади. Бу жараёнда асосий эътибор оятларнинг
семантик жиҳатлари, тил ва услубий воситаларининг ўзига хос хусусиятлари ҳамда
уларнинг инсон руҳиятига таъсир кўрсатиш механизмларига қаратилади.
Табарийнинг услубида ўзига хос жиҳатлардан бири оятларнинг маъноларини
очиш учун мавжуд бўлган риторик воситалардан фойдаланишдир. У тадаббур ва фикр
юритишга чорловчи оятларда саволлар ва жавоблар шаклини кенг қўллайди. Масалан,
“
نآ ْرُقْلا َنو ُرَّبَدَتَي َلََفَأَ
” (Нисо: 82) каби оятларда савол тарзида қўйилган жумла орқали
ўқувчини фикр юритишга ундайди.
Замахшарий каби бошқа классик тафсирчилар ҳам ушбу услубий йўналишни
муҳим деб ҳисоблаган ва буни ўз асарларида қайд этганлар (Замахшарий, 1998).
Замонавий тадқиқотчилар, масалан, Муҳаммад Мустафо ал-Азмий, Табарийнинг бу
услубий ёндашувини Қуръон тафсири соҳасидаги муҳим янгилик сифатида
баҳолайдилар. Уларга кўра, Табарий асаридаги услубий таҳлил Қуръон тилшунослиги
ва тафсиршунослигида янги илмий истиқболларни очади (ал-Азмий, 2015).
Табарий, шунингдек, Қуръон оятларининг тасвирий ва тимсолий воситаларини
ҳам таҳлил қилади. Масалан, "
َتَي ٍم ْوَقِِّل ٍتاَي َلَ ... ِض ْرَ ْلْا َو ِتا َواَمَّسلا ِقْلَخ يِف َّنِإ
نو ُرَّكَف
َ
" (Оли Имрон: 191)
каби оятлардаги тасвирий воситалар орқали инсонларнинг тасаввурини
ривожлантиришни таъкидлайди (Табарий, 2001). Бу эса тафаккур қилиш қобилиятини
янада чуқурлаштиришга ёрдам беради.
Стилистик хусусиятлар
Табарийнинг тафсирида тафаккурга ундовчи оятларнинг балоғат ва байон
жиҳатлари алоҳида эътиборга лойиқ. Қуръонда бу оятлар кўпинча
истиъора
(метафора),
ташбиҳ
(ўхшатиш) ва
суал-жавоб
(савол-жавоб) каби услубий воситаларга
таянади. Масалан, “
ُلِقْعَت َلََفَأ
نو
َ
”
“Ақл юритмайдиларингизми?”
(Қуръон, 2:44) ояти
риторик савол шаклида бўлиб, ўқувчини ақлий мулоҳазага ундайди. Табарий бу
иборанинг прагматик таъсирини таҳлил қилиб, уни о‘қувчида танқидий фикрлашни
уйғотиш воситаси сифатида кўради (Tabariy, 2001). Сибавейҳнинг
Китоб
асарида
суал-
жавоб
усули араб тилининг нутқий фаолликни оширишдаги роли таъкидланади, бу
Табарийнинг таҳлилига мос келади (Sibawayh, 1988).
Яна бир мисол: “
اَهُلاَفْقَأ ٍبوُلُق ىَلَع ْمَأ َنآ ْرُقْلا َنو ُرَّبَدَتَي َلََفَأ
”
“Қуръонни чуқур ўйламайдиларми,
ёки дилларида қулфлар борми?”
(Қуръон, 47:24). Табарий бу оятни шарҳлаб,
тадаббур
ни Қуръоннинг маъно ва ҳикматларини чуқур тушуниш жараёни сифатида
талқин қилади ва
ақфол
(қулфлар) сўзини истиъора сифатида таҳлил қилиб, уни
ақлнинг ёпилиши билан боғлайди (Tabariy, 2001).
Прагматик ёндашув
Замонавий прагматик назария нуқтаи назаридан, тафаккурга ундовчи оятлар
нутқий актлар (speech acts) сифатида таҳлил қилиниши мумкин (Searle, 1969). Бу
оятлар кўпинча директив актлар (йўл-йўриқ кўрсатиш) сифатида ишлайди, яъни
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ўқувчини ақлий фаолликка чорлайди. Масалан, “
َّاللّ ِتَمْح َر ِراَثآ ىَلِإ ْرُظْناَفَ
”
“Аллоҳнинг
раҳмати аломатларига назар сол”
(Қуръон, 30:50) ояти Табарий томонидан табиат
ҳодисаларини кузатиш орқали илоҳий ҳикматни тушунишга ундов сифатида талқин
қилинади (Tabariy, 2001). Бу директив акт ўқувчида мулоҳаза юритишни
рағбатлантиради.
Замонавий тадқиқотчилар, масалан, Абдул-Раоф (2006), Қуръоннинг бу оятлари
прагматик жиҳатдан ўқувчининг когнитив фаоллигини оширишга хизмат қилишини
таъкидлайди. Табарийнинг шарҳлари эса бу оятларни контекстуал таҳлил орқали
янада чуқурлаштиради, масалан, у
Ақл
сўзининг турли оятлардаги маъносини
солиштириб, унинг фалсафий ва диний аҳамиятини очиб беради.
Табарийнинг “Жомеъу-л-баён” асаридаги таҳлиллар замонавий илмий ва таълим
соҳасида ҳам муҳим аҳамиятга эга. Масалан, Қуръоннинг тафаккурга ундовчи оятлари
замонавий таълимда танқидий фикрлаш (critical thinking) кўникмаларини
ривожлантиришда қўлланиши мумкин (Holes, 2004). Табарийнинг услубий ёндашуви,
хусусан, оятларни тарихий ва лингвистик контекстда таҳлил қилиши, замонавий
стилистик ва прагматик тадқиқотлар учун асос бўла олади.
Бироқ, замонавий контекстда бу оятларни талқин қилишда баъзи муаммолар
мавжуд. Лаҳжалар хилма-хиллиги ва замонавий стандарт араб тилининг (MSA)
кундалик ҳаётда кам қўлланиши Табарийнинг классик шарҳларини оддий ўқувчилар
учун тушунишни қийинлаштиради (Fischer & Jastrow, 1980).
Хулоса
Тафаккурга чорловчи оятларнинг стилистик ва прагматик таҳлили, Ибн Жарир
ат-Табарийнинг “Жомеъу-л-баён” асарида чуқур ифодасини топган бўлиб, у Қуръони
карим оятларининг таъсирчанлигини оширишда муҳим аҳамият касб этади. Табарий
томонидан қўлланилган расмий усуллар ва прагматик жиҳатлар, замонавий
тадқиқотлар билан уйғун ҳолда, Қуръон оятларининг инсон онгига ва руҳиятига
таъсир қилиш механизмларини очиб беради. Ушбу таҳлиллар таълим соҳасида
танқидий фикрлаш кўникмаларини ривожлантиришга хизмат қилиши мумкин.
Фойдаланилган манбаалар:
1.
Сибавейҳ. (1988). Ал-Китоб. Қоҳира: Дор ал-Кутуб ал-Илмия.
2.
Табарий, Муҳаммад ибн Жарир. (2001). Жомеъ ал-Баён фий Таъвил ал-Қуръон.
Қоҳира: Дор ал-Ҳадис.
3.
Замахшарий, Маҳмуд. (1998). Ал-Кашшоф ан Ҳақоиқ Ғавомиз ат-Танзил. Байрут: Дор
ал-Кутуб ал-Илмия.
4.
Abdul-Raof, H. (2006). Qur'anic Stylistics: A Linguistic Analysis. London: Lincom Europa.
5.
Fischer, W., & Jastrow, O. (1980). Handbook of Arabic Dialects. Wiesbaden: Harrassowitz
Verlag.
6.
Holes, C. (2004). Modern Arabic: Structures, Functions, and Varieties. Washington D.C.:
Georgetown University Press.
7.
Searle, J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge:
Cambridge University Press.
