Page 106
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ARAB TILIDA SOʻROQ SOʻZLARNING TASNIFI
Patidinov Abdulmajid Muhammadaminovich
Oriental universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15656424
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 13- June 2025 yil
Mazkur maqolada arab tilidagi so`roq so`zlar, ularning
turlari va umumiy tasnifi berildi. Maqolada shuningdek,
arab imlosida so`roq so`zlarning o`rni va ularning
joylashish tartibiga ham alohida to`xtalib o`tilgan..
KEYWORDS
So`roq so`zlar, so`roq harflar,
til, imlo, xususiyat, nima?, kim?
Soʻroq soʻzlar (
تاودأ
ماهفتسلاا
-
adawat al-istifham
) har qanday tilda boʻlgani kabi, arab
tilida ham muhim oʻrin tutadi. Ular maʼlumot olish, aniqlashtirish va muloqotni yoʻlga qoʻyish
uchun xizmat qiladi. Arab tili oʻzining boy morfologik va sintaktik xususiyatlari bilan ajralib
turadi, bu esa soʻroq soʻzlarning tasnifini chuqur oʻrganishni taqozo etadi. Ushbu maqolada
arab tilidagi soʻroq soʻzlarning grammatik xususiyatlari, semantik funksiyalari va ularning
gapdagi oʻrniga koʻra tasnifi atroflicha koʻrib chiqiladi.
Arab tilidagi soʻroq soʻzlarni asosan ikki katta guruhga boʻlish mumkin: harflar (
فورح
)
va ism-lar (
ءامسأ
).
1. Soʻroq harflari (
فورح
ماهفتسلاا
). Arab tilida ikkita asosiy soʻroq harfi mavjud boʻlib, ular
faqat "ha/yoʻq" javobini talab qiluvchi savollar tuzish uchun ishlatiladi va gapning boshida
keladi [1].
له
(hal): Bu harf har qanday turdagi feʼl yoki ot gaplarida ishlatilishi mumkin va
tarjimasi koʻpincha "mi?" qoʻshimchasiga toʻgʻri keladi. Misol:
له
تنأ
؟بلاط
(Hal anta talib?) –
Sen talabamisan? Misol:
له
تبهذ
ىلإ
؟قوسلا
(Hal zahabta ila as-suq?) – Bozorga bordingmi?
أَ
(a)
(hamza al-istifham): Bu hamza ham "ha/yoʻq" savollarida ishlatiladi, ammo
له
ga nisbatan
biroz rasmiyroq va baʼzan tanlovni bildiruvchi savollarda ham qoʻllaniladi. Misol:
تنأأ
دمحم
مأ
؟يلع
(A-anta Muhammad am Ali?) – Sen Muhammadmisan yoki Alimisan? Misol:
تبهذأ
ىلإ
؟ةسردملا
(A-zahabta ila al-madrasa?) – Maktabga bordingmi?
2. Soʻroq ismlari (
ءامسأ
ماهفتسلاا
). Soʻroq ismlari oʻz-oʻzidan maʼno kasb etuvchi va
savolning javobida maʼlum bir maʼlumotni (kim, nima, qayerda, qachon, qanday va hokazo)
talab qiluvchi soʻzlardir. Ular gapda ot yoki zarf vazifasini bajaradi. Soʻroq ismlari doimo
mabniy (
ينبم
– oʻzgarmas) boʻladi, yaʼni egalik yoki kelishik shakllariga qarab oʻzgarmaydi.
ن م
(man): "Kim?" maʼnosini beradi va aqlli mavjudotlarga nisbatan ishlatiladi. Misol:
نم
؟اذه
(Man
haza?) – Bu kim? [2].
Page 107
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ام
(ma) /
اذام
(maza): "Nima?" maʼnosini beradi va jonsiz narsalar yoki mavhum
tushunchalarga nisbatan ishlatiladi. Misol:
ام
؟كمسا
(Ma ismuka?) – Isming nima? Misol:
اذام
؟لعفت
(Maza tafʼal?) – Nima qilyapsan?
نيأ
(ayna): "Qayerda?" maʼnosini beradi va joyni soʻrash
uchun ishlatiladi. Misol:
نيأ
؟كتيب
(Ayna baytuka?) – Uying qayerda?
م
ىت
(mata): "Qachon?"
maʼnosini beradi va vaqtni soʻrash uchun ishlatiladi. Misol:
ىتم
؟رفاستس
(Mata satasafir?) –
Qachon sayohat qilasiz?
فيك
(kayfa): "Qanday?", "Qanday qilib?" maʼnolarini beradi va holat,
usul yoki sifatni soʻrash uchun ishlatiladi. Misol:
فيك
؟كلاح
(Kayfa haluka?) – Ahvoling qanday?
مك
(kam): "Nechta?", "Qancha?" maʼnolarini beradi va son, miqdorni soʻrash uchun
ishlatiladi. Undan keyin doimo birlikdagi, aniq, nasb (akkuzativ) holatidagi ot keladi. Misol:
مك
اباتك
؟كدنع
(Kam kitaban indaka?) – Senda nechta kitob bor?
ّ يأ
(ayy): "Qaysi?" maʼnosini beradi
va tanlovni bildiradi. Boshqa soʻroq ismlaridan farqli oʻlaroq, muʼrab (
برعم
– oʻzgaruvchan)
hisoblanadi, yaʼni uning kelishik shakli gapdagi oʻrniga qarab oʻzgaradi. Undan keyin doimo
izofa (ega-qaratqich) tarkibida mudofun ilayh (qaratqich kelishigidagi ot) keladi. Misol:
ّ يأ
باتك
؟تأرق
(Ayyu kitabin qaraʼta?) – Qaysi kitobni oʻqiding? (Nom.) Misol:
ّ يأب
ملق
؟تبتك
(Bi-ayyi
qalamin katabta?) – Qaysi qalam bilan yozding? (Gen.)
ى نأ
(anna): "Qayerdan?", "Qanday
qilib?", "Qachon?" kabi turli maʼnolarni berishi mumkin va koʻproq Qurʼonda yoki sheʼriyatda
uchraydi. Umumiy joy yoki usulni soʻrash uchun ishlatiladi. Misol:
ى نأ
كل
؟اذه
(Anna laka haza?)
– Bu senga qayerdan keldi? [3].
نا يأ
(ayyān): "Qachon?" maʼnosini beradi, ammo metadan farqli oʻlaroq, koʻproq
kelajakdagi katta, muhim voqealarga nisbatan ishlatiladi (masalan, Qiyomat kuni). Misol:
نا يأ
موي
؟نيدلا
(Ayyana yawmu ad-din?) – Qiyomat kuni qachon?[4].
Soʻroq soʻzlarning sintaktik vazifalari. Arab tilida soʻroq soʻzlarning gapdagi sintaktik
vazifalari ularning turiga va kelish kontekstiga bogʻliq. Soʻroq harflari (
له
,
ّ أ
): Bularning
sintaktik vazifasi yoʻq, ular shunchaki savol belgisini ifodalaydi. Soʻroq ismlariga quyidagilar
misol bo`ladi:
1.
Mubtada (ega) vazifasida kelishi mumkin:
نم
يف
؟تيبلا
(Man fi al-bayt?) – Uyda kim bor?
(
نم
- ega)
2.
Xabar (kesim) vazifasida kelishi mumkin:
ام
؟اذه
(Ma haza?) – Bu nima? (
م
ا
- kesim)
3.
Mafʼul bihi (toʻldiruvchi) vazifasida kelishi mumkin:
اذام
؟تأرق
(Maza qaraʼta?) – Nimani
oʻqiding? (
اذام
- toʻldiruvchi)
4.
Zarf (hol) vazifasida kelishi mumkin:
نيأ
؟نكست
(Ayna taskunu?) – Qayerda yashaysan?
(
نيأ
- hol)
5.
Mudofun ilayh (qaratqich) vazifasida kelishi mumkin (faqat
ّ يأ
soʻzi uchun):
باتك
ّ يأ
بلاط
؟اذه
(Kitabu ayyi talibin haza?) – Bu qaysi talabaning kitobi? (
ّ يأ
- mudofun ilayh)
6.
Harflar (predlog) dan keyin:
نمل
اذه
؟باتكلا
(Liman haza al-kitab?) – Bu kitob kimga
tegishli? (
نمل
- predlogdan keyingi ism) [5].
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, arab tilidagi soʻroq soʻzlar oʻziga xos xususiyatlari va
keng qoʻllanilish doirasi bilan ajralib turadi. Ularni harflar va ismlar guruhiga ajratish,
shuningdek, har bir soʻzning oʻziga xos semantik maʼnosini va sintaktik vazifasini tushunish
arab tili grammatikasini chuqur oʻzlashtirish uchun muhimdir. Ushbu tasnif nafaqat til
oʻrganuvchilariga, balki arab tili lingvistikasi boʻyicha tadqiqot olib boruvchilarga ham tizimli
yondashuvni taʼminlaydi. Arab tilining boyligi va murakkabligi aynan mana shunday kichik,
ammo muhim grammatik boʻlinmalarning chuqur oʻrganilishi orqali ochiladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
Page 108
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
1.
Wright, W. (1896). A Grammar of the Arabic Language. 3rd ed., Cambridge University
Press.
2.
Cowan, J. M. (1958). A Dictionary of Modern Written Arabic. Otto Harrassowitz Verlag.
3.
Badawi, E., Carter, M. G., & Gully, A. (2000). Modern Standard Arabic Grammar: A Practical
Guide. Blackwell Publishing.
4.
ةغللا
ةيبرعلا
اهدعاوق
و
اهرارسأ
(Al-Lughah al-Arabiyyah Qawaʼiduha wa Asraruha) - Arab tilining
qoidalari va sirlari bo'yicha klassik va zamonaviy arab grammatikasi kitoblari (muallif va
nashrga qarab farq qilishi mumkin).
5.
Online Arabic Grammar Resources and Dictionaries (Masalan, Madina Arabic Library, Hans
Wehr Dictionary online resources).
