Page 97
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
INTELLEKTUAL MULK HUQUQIDA TOVON UNDIRISH
MEXANIZMINING KAMCHILIKLARI YUZASIDAN MILLIY VA
XORIJIY TAHLIL
Tursunaliyev Azizbek Baxodirjon o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistri,
Toshkent, Oʻzbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15656391
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 13- June 2025 yil
Muallif asari — bu inson ijodiy faoliyatining turli
sohalarida vujudga kelishi mumkin bo‘lgan original
kreativ ijod mahsulidir. Mualliflik huquqi himoyasiga ega
bo‘lishi uchun asar original bo‘lishi va tegishli shaklda
ifodalangan bo‘lishi zarur. Mazmunan mualliflik huquqi
— bu mutlaq va noyob huquq bo‘lib, u axloqiy-huquqiy
va mulkiy-huquqiy vakolatlarni o‘zida birlashtiradi
hamda muallif shaxsiyati va asarini himoya qilish
imkonini beradi. Mualliflik huquqining subyektiv
huquqlari har qanday ruxsatsiz foydalanilishi ularni
buzish hisoblanadi va bu holat muallifga zararni qoplash
huquqini beradi. Muallif, mualliflik huquqi buzilganda,
moddiy va nomoddiy zarar uchun kompensatsiya talab
qilish huquqiga egadir. Zarar uchun da’voni asoslashda
moddiy yoki nomoddiy zarar mavjudligidan tashqari,
huquqbuzarlik (ya'ni noqonuniy harakat), zarar
yetkazuvchining
javobgarligi
mavjudligi
hamda
huquqbuzarlik va zarar o‘rtasidagi sababiy bog‘liqlik
aniqlanishi lozim. Texnologiyalar rivojlanishi va
Internetdan keng foydalanish intellektual mulk
almashinuvini osonlashtirgan bo‘lsa-da, shu bilan birga
ularni buzish imkoniyatlarini ham kengaytirdi. Shu
sababli, ushbu sohadagi normalarni Yevropa Ittifoqi,
Butunjahon Intellektual Mulk Tashkiloti (WIPO) va
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) doirasida
tuzilgan tegishli normativ-huquqiy hujjatlar bilan
uyg‘unlashtirish zarurdir.
KEYWORDS
kompensatsiya, , intellektual
mulk,
mutloq
huquq,
intellektual mulk obyekti.
Intellektual mulk — bu inson aqliy faoliyati mahsuli bo‘lib, u jismoniy yoki yuridik
shaxsga tegishli bo‘ladi va shu asosda u bu mulkdan erkin foydalanishi, uni boshqa shaxsga
topshirishi hamda undan keyingi foydalanishni nazorat qilishi mumkin. 1967-yilda
imzolangan Butunjahon intellektual mulk tashkilotini (bundan buyon – WIPO) tashkil etuvchi
Konvensiyada intellektual mulk tushunchasi quyidagi obyektlarni o‘z ichiga olishi belgilangan:
adabiy, badiiy va ilmiy asarlar;
Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
ijrochilarning talqinlari, fonogrammalar, videogrammalar va eshittirishlar;
inson faoliyatining barcha sohalarida yaratilgan ixtirolar;
sanoat namunalari va modellar;
ishlab chiqarish, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasidagi tovar belgilari;
nohaq raqobatga qarshi himoya;
ilmiy kashfiyotlar;
sanoat, ilm-fan va adabiyot sohasidagi aqliy faoliyatga oid barcha boshqa huquqlar.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti tarkibiy qismlaridan biri sifatida WIPO a’zo davlatlar
uchun intellektual mulk huquqlarini himoya qilishga doir qoidalar va amaliyotlarni yaratish
va muvofiqlashtirishga xizmat qiluvchi xalqaro maydon bo‘lib xizmat qiladi. Rivojlangan
davlatlarning aksariyatida intellektual mulkni himoya qilish tizimlari yuz yillik tarixga ega.
Shu bilan birga, ko‘plab yosh va rivojlanayotgan davlatlar hozirgi paytda patent, tovar belgisi
va mualliflik huquqiga asoslangan o‘z milliy tizimlarini shakllantirmoqda. Oxirgi o‘n yillikda
xalqaro savdoning jadal rivojlanishi WIPOning ushbu davlatlarga savdo muzokaralari,
yuridik-texnik yordam va intellektual mulk huquqlarini mustahkamlash sohasidagi turli o‘quv
dasturlari orqali ko‘maklashishdagi rolini yanada muhimlashtirdi.
Intellektual mulk huquqlari insonning ijodiy va aqliy faoliyat mahsulini himoya qilish
uchun muhimdir. Ular iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, innovatsiyalarni
rag‘batlantiradi va ijodkorlarning huquqlarini ta’minlaydi. Biroq, intellektual mulk huquqida
tovon undirish mexanizmlari ko‘pincha qonuniy, ma’muriy va iqtisodiy muammolarga duch
keladi. O‘zbekistonda bu sohada davlat tomonidan tartibga solishning samaradorligini
baholashda universallashgan usullar yo‘qligi va boshqaruvdagi cheklovlar seziladi.
Qonunchilikdagi holatlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonuni
65-moddasiga muvofiq, zarar yetkazilishi faktidan qat’i nazar, huquqbuzarlikning
xususiyati va huquqbuzarning aybi darajasidan kelib chiqib ish muomalasi odatlarini hisobga
olgan holda zarar qoplanishi o‘rniga bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming
baravarigacha miqdorda to‘lanishi lozim bo‘lgan tovonni to‘lanishini muallif tomonidan
so‘ralishi, yoki “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari
to‘g‘risida”gi qonunning 26-moddasiga asosan, tovar belgisidan uning egasining mutlaq
huquqini buzgan holda foydalanayotgan shaxslar tovar belgisi egasining talabiga ko‘ra
yetkazilgan zararlarning o‘rnini qoplashi shart. Tovar belgisining egasi o‘zining mutlaq
huquqini buzgan holda tovar belgisidan foydalanayotgan shaxsdan zararlarning qoplanishi
o‘rniga bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming baravarigacha miqdorda
tovon to‘lashini talab qilishi mumkin. Bunda tovon zararlar yetkazilishi faktidan qat’i nazar,
huquqbuzarlikning xususiyatidan va tovar belgisi egasining mutlaq huquqini buzgan holda
tovar belgisidan foydalanayotgan shaxsning aybi darajasidan kelib chiqib, ish muomalasi
odatlari hisobga olingan holda to‘lanadi. Tovon miqdori taraflarning kelishuviga muvofiq yoki
sud tomonidan belgilanadi .
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat
namunalari to‘g‘risida”gi qonuni 13-moddasiga muvofiq, patent egasi o‘zining mutlaq
huquqini buzgan holda sanoat mulki obyektidan foydalanayotgan shaxsdan zararlarning
qoplanishi o‘rniga bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming baravarigacha
miqdorda tovon to‘lashini talab qilishi mumkin .
Page 99
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Bundan ko‘rinib turibdiki O‘zbek qonunchiligida intellektual mulk huquqlari buzilishi
uchun tovon miqdorini belgilovchi normativlar aniq emas. Bu normalar amaliy muammolarga
sabab bo‘ladi. Avvalo,
bazaviy hisoblash miqdori
(BHM) o‘zi yilma-yil o‘zgarib turadigan
davlat ko‘rsatkichi bo‘lib, uning amaldagi qiymati sifatli aniq ko‘rsatmaydi. Masalan, 2025-
yilda BHM = 375 ming so‘m bo‘lganligi sababli uning 1000 baravari 375 million so‘mga to‘g‘ri
keladi. Sudlarda “ming baravar” formulasi qo‘llanganda, haqiqiy zarar miqdori, muallifning
ijodiy mehnati qiymati, bozor sharoiti kabilar to‘liq hisobga olinmay qolmoqda. Sohaga oid
huquqshunoslarning ta’kidlashicha, hozircha O‘zbekistonda intellektual mulkni himoya qilish
bo‘yicha sud amaliyoti to‘la shakllanmagan, qonunda berilgan bunday umumiy miqdorlar sud
tomonidan turlicha talqin qilinmoqda .
Amaliyotda tovon miqdorini “adolatli” belgilash borasida noaniqliklar yuzaga kelmoqda.
Ommaviy intervyularga ko‘ra, O‘zbekistonda hozircha faqat tovar belgilari bo‘yicha ayrim sud
ishlari yo‘lga qo‘yilgan; mualliflik va sanoat mulki huquqlari bo‘yicha ishlar esa juda kam. Bu
vaziyatda muallif va patent egalarining da’volari qanday ko‘rib chiqilishi, qancha tovon
ajratilishi oldindan prognoz qilinmaydi. Ayrim yuqori “obroli” ishlar misolida sudlar katta
miqdordagi tovon belgilagan boʻlsa-da, boshqa hollarda tovon miqdori shartli yoki muloyim
bo‘lishi mumkin. Masalan, 2022-yilda shoira Usmon Azim san’atkori Sanjaydan 200 BHM (54
mln so‘m) va 40 mln so‘m ma’naviy zarar undirishni talab qilganida, sud bunga qarshi chiqib
to‘lovni to‘liq belgilad i. Biroq, aksincha ham bo‘lishi mumkin: ayrim da’vogarliklar bo‘yicha
musiqiy asarning qadr-qimmati past baholangan yoki tovon kamaytirilgan deya shikoyatlar
mavjud. Umuman olganda, sudlar ijodiy mehnatni aniq baholash uchun shaffof me’yorlar
ishlab chiqilmagani va sud amaliyoti yetishmayotgani sababli hal qiluvchi qarorlar mantiqan
izchil emasligi kuzatilmoqda. Masalan, Adliya vazirligi bergan rasmiy ma’lumotga ko‘ra,
2022-yilda mualliflik huquqi buzilishiga oid qariyb 80 ta shikoyat qabul qilingan . Shu
da’volarning ayrimlarida sudlar kichik summalar yoki kechiktirilgan yondashuv tufayli to‘liq
adolatli qaror chiqarmagani iddao qilinadi.
Statistika va amaliy misollarga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, mamlakatimizda intellektual
mulk sohasida tovon undirishga oid ma’lumotlar nisbatan kam e’lon qilinsa-da, mavjud
resurslardan ba’zi ko‘rsatkichlarni o‘rganish mumkin. Masalan, 2022-yilda mualliflik huquqi
buzilishi bo‘yicha qariyb 80 ta ariza tushganligi ma’lum ekanligini keltirib o‘tdik. Shu yilning
o‘zida Adliya vazirligi mualliflik huquqini buzgan shaxslar reytingini e’lon qilgan: eng katta
miqdordagi tovon summalariga qarab tuzilgan ushbu ro‘yxatda quyidagilar bor:
Yulduz Usmonova
– shoira Yo‘lchi Ro‘ziyevdan o‘g‘irlangan
“Xasta bo‘lma” she’ri
uchun 185 million so‘m tovon
;
“Farhod va Shirin” qo‘shiqlari
– Shoir Bobur Bobomurodga tegishli bir nechta
asarlarga ruxsatsiz foydalanib, sud ularni
130 million so‘m to‘lab berish bo‘yicha qaror
qabul qilgan
;
Sanjay (Sanjar Javberdiyev)
– shoir Usmon Azim
“Karvon” she’ri
dan ruxsatsiz
foydalangani uchun
90 million so‘m tovon miqdori belgilangan
;
Jaloliddin Ahmadaliyev
– shoira Behzod Fazliddinning “
Balosiz –…” degan she’ri
dan
litsenziyasiz foydalangani uchun
26 million so‘m
to‘liq to‘lab berishi haqida sud qarori
chiqqan.
Boshqa mashhur ishlar ham bor: masalan, bastakor Doston Ergashov sudga 500 million
so‘m talab qilib ariza bergan, ammo tomonlar kelishuv asosida da’voni qaytarib olgan .
Page 100
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Umuman, ushbu misollar tovon summalari qanday tus olishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shuni
aytish joizki, yuqoridagi qarorlar aholiga ochiq e’lon qilingan va ma’lumot OAV orqali keng
jamoatchilikka ulashilgan. Yana bir yorqin misol – 2022-yilda Sanjayga qarshi qabul qilingan
ishda musiqachi nafaqat ijro etgan qo‘shig‘ini olib tashlashga, balki 200 BHM miqdorida
(taxminan 54 mln so‘m) tovon ham to‘lashga majbur qilingan.
Bu misol va statistika shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda intellektual mulk huquqi
buzilganda tovon undirishga oid qonun va sud amaliyoti asta-sekin rivojlanmoqda. Ammo hali
mulohazali kontseptsiyalar va aniq yo‘riqnomalar yo‘qligi sababli jarayonlarda noaniqliklar
bo‘lmoqda, tovon summalari esa real zararni to‘liq qoplamasligi mumkin. Chet el tajribasidagi
huquqiy mexanizmlar va ichki kamchiliklarni hisobga olgan holda, qonunchilikni
takomillashtirish va sud amaliyotini rivojlantirishga ehtiyoj mavjud.
Intellektual mulk huquqida mutloq huquqlarni buzganlik uchun tovon undirish
masalasida AQSH, Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya davlatlarining ilg‘or tajribasini
ko‘rib chiqish mumkin.
AQShda
mualliflik huquqini buzgan shaxs haqiqiy zararni va uning foydasini to‘liq
qoplashga majbur. Shuningdek, har bir buzilgan asar uchun sud tomonidan $750dan
boshlanib $30 000 gacha miqdorda statutory damages belgilanishi, agar buzilish qasddan
sodir etilgan bo‘lsa, bu summani $150 000 gacha oshirish mumkin . Tovar belgilari
(Trademark) bo‘yicha esa Lanxem akti bo‘yicha tovar belgisining qonuniy egasi foydasini,
haqiqiy zararlarni va harajatlarni ham talab qilishi mumkin. Shuningdek, maxsus holatlarda
(qalbakilashtirilgan markadan foydalansa) bu miqdor 3 baravar oshiriladi .
Germaniyada
muallifga yetkazilgan zararni hisoblashda odatda “litsenziya analogiyasi”
qo‘llanadi, ya’ni sud yaratuvchidan tovon talab qilish o‘rniga, uning asaridan foydalanish
uchun odatiy litsenziya haqini (ya’ni yetkazilgan zarar o‘rniga to‘lanishi kerak bo‘lgan haq)
belgilashi mumkin. Bunda zarar koʻpaytirilgan foyda yoki huquqbuzarning qo‘lga kiritgan
daromadi ham hisoblanadi .
Janubiy
Koreyada
2019-yildan boshlab patent va savdo siri buzilishida sudlar qasddan
sodir etilganlik holatida haqiqiy zarar miqdorining uch baravarigacha miqdorida tovon
undirish huquqiga ega (ya’ni penal tavon) . Bundan tashqari, sudlar mulkdorni haqiqiy foyda
(royalty) bo‘yicha “mumkin bo‘lgan” emas, balki “ma’lum holatlarga muvofiq asosli” tovon
summasini belgilash imkoniyatiga ega .
Yaponiyada
“Patent act”ining 102-moddasiga ko‘ra, patent egasi suddan (a) o‘z
foydasiga yoki (b) huquqbuzarning foydasiga asosan zarar miqdorini, yoki (c) asl zarar
aniqlanmasa, “ma’qullangan reytingdagi” litsenziya haqini talab qilishi mumkin . Ya’ni, u
lotincha “lost profit” yoki “reasonable royalty” yondashuvlarini qo‘llaydi.
Xulosa qilib aytganda, ko‘pchilik mamlakatlarda intellektual mulk huquqi buzilishi
uchun tovonni aniqroq va moslashuvchan usullarda hisoblashadi (haqiqiy zarar, qasddan uch
baravar oshirish, litsenziya o‘xshashligi va hokazo). O‘zbekistondagi “20–1000 BHM”
formulasi esa bunday usullarni o‘zgarmagan uslubdagi barcha holatlar uchun yagona
takrorlanuvchi mexanizm hamon saqlanib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Vasilieva E.N. Compensation for violation of the exclusive right to intellectual property //
Proceedings of the Institute of State and Law of the Russian Academy of Sciences. 2015. № 6.
Page 101
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
2. Novoselova L.V. On the compensation mechanism for violation of exclusive rights //
Economy and Law. 2017. № 3.
3. O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonuni.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari va tovar kelib
chiqqan joy nomlari to‘g‘risida”gi qonuni.
5. O‘zbekiston Respublikasining “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari
to‘g‘risida”gi qonuni
1. https://www.kun.uz/news/
2. https://daryo.uz/
3. https://yuz.uz/
4. https://www.law.cornell.edu/
5. https://wuesthoff.de/markenschutz/en/
6. https://www.wipo.int/
7. https://www.kimchang.com/newsletter
8. https://www.finnegan.com/en
