Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA IKKI TILLI LUG‘ATLARDA
O‘LCHOV BIRLIKLARINING TARJIMA MUAMMOLARI
Hakimjonova Aziza Bayothon qizi
Turan International University magistranti
E-mail: aziza.khakimjonova99@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632084
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 10- June 2025 yil
Mazkur
maqolada
o‘zbek
va
ingliz
tillarida
qo‘llaniladigan o‘lchov birliklarining lug‘atlardagi
ifodalanishi, ularning leksik va semantik xususiyatlarini
taqqoslash va tahlil qilishga bag‘ishlangan.
KEYWORDS
lug’atlar, o’lchov birliklari,
ekspressiv, konversiya, yard,
metr, tanob birligi, tonna,
ekspressiv
ekvivalentlardan
foydalanish.
O‘zbek va ingliz tillarida o‘lchov birliklarining leksik-semantik jihatdan tahlili, ularning
o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash, tilshunoslik va tarjima nazariyasi uchun m uhim nazariy
hamda amaliy ahamiyatga ega. Shu bilan birga, bunday tadqiqot natijalari til o‘qitish, ilmiy-
texnik matnlarni tarjima qilish kabi sohalarda katta foyda keltirmoqda.
Bugungi kunda yurtimizning zamonaviy rivojlanishida til va o‘lchov birliklarining
ahamiyati yildan yilga oshib bormoqda. Xususan, O‘zbek tilining lug‘at boyligini oshirish va
sohaviy terminologiyani takomillashtirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
sifatida qaralmoqda.
Օ
‘zbekist
օո
Respublikasi Prezide
ո
ti
ո
i
ո
g 2024-yil 15-maydagi “Hududlarda y
օ
shlarga
ոօ
l
օ
giyalar va x
օ
rijiy tillar
ո
i
օ
‘rga
ո
ish uchu
ո
q
օ
‘shimcha shar
օ
itlar yaratishga qaratilga
ո
“IT-
shaharcha”lar fa
օ
liyati
ո
i tashkil etish t
օ
‘g‘risida”gi PQ-178-s
օո
li Qar
օ
ri.
O‘zbek tillarida ikki tilli lug‘atlarda o‘lchov birliklarining tarjima muammolari til
tizimlari, madaniy farqlar va o‘lchov tizimlarining turlicha standartlari bilan bog‘liq. O‘lchov
birliklari ko‘pincha bir tildan ikkinchi tilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilib bo‘lmaydigan
tushunchalarni ifodalaydi. Bu, ayniqsa, o‘zbek tilidan ingliz tiliga yoki aksincha tarjima
qilishda yaqqol namoyon bo‘ladi, chunki har ikki tilda ham turli tarixiy va amaliy o‘lchov
birliklari mavjud bo‘lib, ularning ma’nosi va qo‘llanilishi bir-biridan farq qiladi.
Eng katta muammolardan biri o‘lchov tizimlarining farqliligi bilan bog‘liq. O‘zbek tilida
xalqaro metrik tizim (SI) asosiy hisoblangan bo‘lsa-da, tarixan turli mahalliy birliklar ham
ishlatilgan. Masalan, tanob, botmon, quloch, qarich kabi o‘lchov birliklari xalq orasida uzoq
vaqt davomida qo‘llanilib kelgan va bugungi kunda ham ayrim hududlarda ishlatiladi. Ingliz
tilida esa imperial tizim va xalqaro metrik tizim birgalikda qo‘llaniladi. Bu esa tarjimada
ekvivalent topish muammosini keltirib chiqaradi. Masalan
,
tanob birligi o‘zbek tilida yer
Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
o‘lchov birligi sifatida ishlatiladi, lekin uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ingliz tilidagi ekvivalenti mavjud
emas. Tarjima jarayonida u "square meters" yoki "acres" bilan almashtirilishi mumkin, lekin
bu doim ham aniq mos tushmaydi, chunki turli hududlarda tanobning kattaligi o‘zgarishi
mumkin.
Shuningdek, botmon birlik sifatida 10-20 kg og‘irlikni bildiradi, lekin u hududga qarab
farq qiladi. Ingliz tilida pound yoki kilogram bilan tarjima qilish mumkin, lekin bu birlikning
aniq qiymatini berishda muammo tug‘diradi. Tarjimonlar bunday holatlarda izohli tarjima
yoki qo‘shimcha tushuntirishdan foydalanishga majbur bo‘lishadi.
Ikkinchi muammo terminologik noaniqlik bilan bog‘liq. Masalan, o‘zbek tilida "tonna" va
ingliz tilidagi "ton" atamasi o‘xshash ko‘rinsa ham, ularning ma’nosi farqlanadi. Britaniya
tizimida "ton" 1016 kg ga teng bo‘lsa, AQSh tizimida 907 kg ga teng. Tarjima jarayonida
bunday farqlarni e’tiborga olmaslik xatolarga olib kelishi mumkin.
Uchinchi muammo
o‘lchov birliklarining metaforik qo‘llanilishi bilan bog‘liq. O‘zbek
tilida "bir quloch muammo"
,
"bir tog‘dek ish"
,
"yetti qarich sabr" kabi iboralar keng tarqalgan
bo‘lib, ular aniq o‘lchov emas, balki tasviriy ifodalar hisoblanadi. Ingliz tilida bunday
iboralarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalent topish qiyin bo‘lishi mumkin. Masalan
,
"a ton of work"
yoki "miles ahead" kabi inglizcha iboralar tarjimada mos keladigan ekvivalent sifatida
berilishi mumkin, lekin ular doim ham asl ma’noni to‘liq aks ettirmaydi.
O‘zbek tilidagi o‘lchov birliklari ro‘yxati
O‘lchov
birligi
Ma’nosi
Misollar
Lug‘atdagi
qo‘shimcha
ma’lumot
metr
Uzunlik birligi (1 metr = 100
santimetr)
2
metr
balandlik
SI tizimi birligi
kilogramm
Og‘irlik (massa) birligi
5 kilogramm
olma
SI tizimi birligi
litr
Suyuqlik hajmi birligi
3 litr sut
Frantsuz tilidan olingan
gaz
Uzunlik o‘lchovi (~70-80 sm)
3 gaz mato
Mahalliy o‘lchov
botmon
Og‘irlik birligi (~20-40 kg)
1
botmon
bug‘doy
Eski o‘lchov
qarich
Qo‘l
bilan
o‘lchanadigan
uzunlik (~20-25 sm)
Bir qarich yer
An’anaviy birlik
dona
Sanoq birligi
10 dona non
Har
xil
predmetlarga
nisbatan qo‘llanadi
Ingliz tilidagi o‘lchov birliklari ro‘yxati
O‘lchov
birligi
Ma’nosi
Misollar
Lug‘atdagi qo‘shimcha
ma’lumot
meter
Uzunlik birligi (1 meter = 100
centimeters)
2 meters tall
SI tizimi birligi
kilogram
Massa birligi
5 kilograms of
apples
SI tizimi birligi
liter
Suyuqlik hajmi birligi
3 liters of milk
SI tizimi birligi
Page 38
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
inch
Uzunlik birligi (1 inch = 2.54
cm)
12 inches long
Imperial tizimi birligi
pound
Og‘irlik birligi (~0.45 kg)
5 pounds of
sugar
Imperial tizimi birligi
yard
Uzunlik o‘lchovi (~91.44 cm)
3 yards of fabric Imperial tizimi birligi
dozen
12 ta birlik
a dozen eggs
Sanoq birlik
Ikki tilli lug‘atlarda o‘lchov birliklarini tarjima qilishda o‘lchov tizimlari farqi,
terminologik mos kelmaslik, metaforik ma’no va kontekstga bog‘liq tafovutlar muhim
muammolarni keltirib chiqaradi. Tarjimonlar bunday holatlarda izohli tarjima, qo‘shimcha
tushuntirish yoki madaniy moslashtirish usullaridan foydalanishlari kerak. Shu sababli, ikki
tilli lug‘atlarni tuzishda o‘lchov birliklarining aniq va mos ta’riflarini berish, shuningdek,
ularning turli kontekstlardagi qo‘llanilishini to‘g‘ri aks ettirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘lchov birliklarining ikki tilli lug‘atlardagi tarjima muammolari asosan o‘lchov tizimlari
farqlari, terminologik noaniqlik, metaforik qo‘llanilish va kontekstga bog‘liq tafovutlar bilan
bog‘liq. O‘zbek va ingliz tillari turli tarixiy, ilmiy va madaniy o‘lchov tizimlariga asoslanganligi
sababli, ularni to‘g‘ri tarjima qilish ko‘plab muammolarni keltirib chiqaradi. Bu
muammolarning oldini olish va ularni hal qilish uchun bir necha samarali yechimlarni qo‘llash
mumkin.
1.
Izohli tarjima va qo‘shimcha tushuntirish qo‘llash-masalan, "tanob" so‘zini "tanob
(traditional Uzbek land measurement, approximately 0.4 hectares)" deb berish orqali aniq
tushuncha hosil qilish mumkin.
2.
Imperial va metrik tizim birliklarini parallel qo‘llash-lug‘atlarda "botmon" ning
og‘irlik ekvivalenti kilogramm va funt birliklarida berilishi mumkin: "1 botmon ≈ 10–20 kg
(22-44 pounds)".
3.
Qo‘shimcha madaniy eslatmalar kiritish-lug‘atlarda an’anaviy birliklar haqida izoh
berib, ularning qanday kontekstda ishlatilishi tushuntirilishi lozim.
O‘zbek va ingliz tillarida ba’zi o‘lchov birliklari bir xil nomga ega bo‘lsa-da, ularning
miqdoriy qiymatlari farq qilishi mumkin. Masalan, "tonna" va "ton" so‘zlari o‘xshash bo‘lsa-da,
Britaniya tizimida 1 ton = 1016 kg, AQSh tizimida esa 1 ton = 907 kg.
Ba’zi o‘lchov birliklari aniq miqdorni emas, balki tasviriy yoki his-tuyg‘ular bilan bog‘liq
ma’nolarni bildiradi. Masalan, o‘zbek tilida "bir tog‘dek muammo", "bir olam ish", "yetti qarich
sabr" kabi iboralar ishlatilsa, ingliz tilida "a ton of work", "miles ahead", "an ounce of hope"
kabi iboralar uchraydi.
1.
Konversiya jadvallarini taqdim etish-lug‘atlarda turli o‘lchov tizimlari orasidagi
farqlarni ochib beruvchi jadvallar kiritilishi kerak. Masalan, "1 ton (UK) = 1016 kg, 1 ton (US)
= 907 kg" kabi qo‘shimcha ma’lumot kiritish.
2.
Hududiy farqlarni belgilash-lug‘atda har bir birlikning AQSh yoki Buyuk Britaniya
tizimida qanday qo‘llanilishini ochiq ko‘rsatish lozim.
3.
Ikki xil ekvivalent berish – agar birlik turlicha talqin qilinishi mumkin bo‘lsa, u holda
har ikkala versiya taqdim etilishi lozim, masalan, "1 pint (US) = 473 ml, 1 pint (UK) = 568 ml".
O‘zbek va ingliz tillari o‘lchov birliklari tizimi jihatidan farqlanganligi sababli, ularning
ikki tilli lug‘atlardagi tarjimasi ko‘plab muammolarni keltirib chiqaradi. Bular o
‘
lchov tizimlari
farqlari, terminologik noaniqlik, metaforik ifodalar va kontekstga bog‘liq tafovutlar bilan
bog‘liq. Ushbu muammolarni hal qilish uchun izohli tarjima, ekvivalent birliklarni taqdim
Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
etish, ekspressiv ekvivalentlardan foydalanish, taqqoslash jadvallarini kiritish va kontekstual
misollar bilan boyitish kabi yechimlar qo‘llanilishi lozim. Shu orqali ikki tilli lug‘atlar yanada
aniq, tushunarli va samarali bo‘lishi ta’minlanadi.
Ingliz tilida ikki tilli lug‘atlarda o‘lchov birliklarining tarjima muammolari turli lingvistik,
madaniy va ilmiy farqlarga bog‘liq bo‘lib, ularning noto‘g‘ri yoki noaniq talqini muloqotda
tushunmovchiliklarga olib kelishi mumkin. O‘lchov birliklari turli tillarda har xil tizimlarda
qo‘llanilishi, bir birlikning turli mintaqalarda farqli ma’nolarga ega bo‘lishi va ba’zi
birliklarning boshqa tillarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentga ega emasligi kabi omillar tarjima
jarayonida muhim muammolarni keltirib chiqaradi. Ingliz tilida o‘lchov birliklari asosan ikki
tizim asosida shakllangan
:
imperial tizim (Buyuk Britaniya va AQShda ishlatiladi)
va
xalqaro
metrik tizim (SI-Système International d'Unités)
.
Ushbu ikki tizimning mavjudligi tarjimada
ekvivalent tanlash muammolarini yuzaga keltiradi.
Imperial tizim va metrik tizim o‘rtasidagi tafovutlar tarjimada eng ko‘p uchraydigan
muammolardan biridir. Masalan, Buyuk Britaniya va AQShda keng qo‘llaniladigan inch, foot,
yard, mile, ounce, pound kabi birliklar boshqa ko‘plab davlatlarda ishlatilmaydi va ular o‘rniga
metrik tizim birliklari (metr, kilogramm, litr) ishlatiladi. Natijada, ikki tilli lug‘atlarda bunday
birliklarni to‘g‘ri tarjima qilish uchun ularning metrik ekvivalentlari keltirilishi kerak.
Masalan, "1 inch = 2.54 cm"
,
"1 pound = 0.453 kg"
,
"1 mile = 1.609 km"
kabi izohlar berilishi
lozim. Ammo ayrim hollarda bunday o‘zgarishlar noqulay bo‘lishi yoki qo‘shimcha
tushuntirish talab qilishi mumkin.
Bundan tashqari, ayrim birliklar mintaqaviy farqlarga ega bo‘lib, ular ham tarjima
muammolarini keltirib chiqaradi. Masalan, "ton" so‘zi Buyuk Britaniya va AQShda turlicha
ma’noga ega: Buyuk Britaniyada 1 ton = 1016 kg
,
AQShda esa 1 ton = 907 kg. Agar lug‘atda bu
farq aniq ko‘rsatilmasa, tarjimada chalkashliklar yuzaga kelishi mumkin. Xuddi shuningdek
,
"pint" (suyuqlik o‘lchov birligi) Buyuk Britaniyada 568 ml, AQShda esa 473 ml ga teng bo‘lib,
ushbu tafovutlar lug‘atda aniq ko‘rsatilishi zarur.
Shuningdek, o‘lchov birliklarining metaforik ma’noda ishlatilishi tarjimada muammolar
tug‘diradi. Ingliz tilida o‘lchov birliklari ko‘pincha aniq miqdor sifatida emas, balki tasviriy
yoki mubolag‘ali ma’noda qo‘llaniladi. Masalan, "give an inch, they'll take a mile" iborasi
o‘zbek tiliga so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, "bir dyuym bersang, bir mil olib ketishadi" kabi
g‘ayritabiiy natija paydo bo‘ladi. Aslida bu ibora "ozgina imkoniyat bersang, uni haddan
oshirib foydalanishadi" ma’nosini bildiradi. Shu sababli, lug‘atlarda bunday iboralar
to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki ekvivalent ifodalar orqali berilishi lozim. Masalan, "a ton of work"
iborasi "juda ko‘p ish"
,
"an ounce of prevention is worth a pound of cure" esa "muammoni
oldini olish uni hal qilishdan yaxshiroq" deb tarjima qilinishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, ingliz tilida ikki tilli lug‘atlarda o‘lchov birliklarining tarjima
muammolarini hal qilish uchun qo‘shimcha tushuntirishlar, konversiya jadvallari, ekspressiv
ekvivalentlardan foydalanish, madaniy izohlar kiritish va kontekstual ta’riflarni ajratish kabi
strategiyalar qo‘llanishi lozim. Ushbu yondashuvlar tarjimaning aniqligini oshirib, lug‘at
foydalanuvchilari uchun yanada qulay va tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Օ
‘zbekist
օո
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
ո
i
ո
g 2022-yil 19-ya
ո
vardagi “X
օ
rijiy tillar
ո
i
օ
‘rga
ո
ish
ո
i tak
օ
millashtirish b
օ
‘yicha q
օ
‘shimcha ch
օ
ra-tadbirlar t
օ
‘g‘risida”gi 34-s
օո
li
Qar
օ
ri.
Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
2.
Juraev F. (2019)-O‘lchov birliklarining tarjimaviy mosligi muammolari (ingliz va o‘zbek
tillari misolida) - Ilmiy tadqiqot ishi.
3.
Karimov Sh. (2022) - Semantik tipologiya: o‘lchov birliklarining qiyosiy tahlili – Ilmiy
maqola asosida himoyaga tavsiya etilgan.
4.
Nazarova Z. (2021) - Leksik-semantik tahlil asosida o‘lchov birliklarining tarjimasi -
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti.
5.
Qarshiyeva, Shaxnoza Toxirovna & Yo‘ldoshev, A. A. (2022). O‘zbek va ingliz tillarida
leksikografiyaning leksik-semantik xususiyatlari. Academic Research in Educational Sciences,
3(4), 798-801.
