Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
TIZZA OSTEOARTRITIDA YALLIG‘LANISHNI
KAMAYTIRISHDA XALQ TABOBATI USULLARINING
AHAMIYATI
A.J.Safarov
Sh.B. Pulatova
M.A.Mamadaliyeva
T oshkent Tibbiyot Akademiyasi. Toshkent,O'zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15632045
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 10- June 2025 yil
Tizza osteortriti (TOA) - bu o‘rta va keksa yoshdagi
odamlarda keng tarqalgan sekin rivojlanuvchi
degenerativ kasallik bo‘lib, qo‘shma funktsiyalarining
yo‘qolishiga va surunkali og‘riq tufayli jismoniy
nogironlikka olib keladi. Jahon aholisining o‘sishi bilan
TOA asosiy sog‘liq muammosiga aylandi va sezilarli
iqtisodiy yukni keltirib chiqarmoqda. Hozirgi davolash
usullari, jumladan, dori terapiyasi, fizioterapiya va
jarrohlik amaliyoti cheklangan, dori-darmon bilan
davolash ko‘pincha qoniqarli natijalarga olib kelmaydi,
jarrohlik esa kasallikning rivojlangan bosqichlari uchun
qimmat variant hisoblanadi.
An’anaviy xitoy tibbiyotida (AXT) ayniqsa o‘simlik
tarkibidagi tabiiy mahsulotlar nisbatan barqaror va
ishonchli davolovchi ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu tadqiqot
TOAning dalillarga asoslangan bosqichma-bosqich
davolashni va an’anaviy xitoy tibbiyotiga asoslangan
integrativ tibbiyotning terapevtik ta’sirini ta’kidlashga
qaratilgan. Shuningdek, ushbu tadqiqot Harpagophytum
procumbens (Teltonal) (2 * 480 mg) ning meloksikam
(15 mg) bilan og‘riqni kamaytirish va TOA bilan og‘rigan
bemorlarning
funktsiyalarini
yaxshilashdagi
samaradorligini solishtirishni maqsad qilgan.
KEYWORDS
tizza
osteoartriti,
dorivor
o‘simliklar, bioaktiv birikmalar,
tabiiy mahsulotlar, fitokimyoviy
moddalar,
an’anaviy
xitoy
tibbiyoti,
harpagophytum
procumbens, meloksikam.
Tizza osteoartriti (TOA) - bu o‘rta va keksa yoshdagi odamlarda keng tarqalgan, sekin
rivojlanuvchi degenerativ kasallikdir [1]. TOA surunkali og‘riq tufayli qo‘shma
funktsiyalarining yo‘qolishi va jismoniy nogironlikning tez-tez uchraydigan sababidir.
Umumiy aholining yoshi ortib borishi bilan TOA bilan kasallanish ham ortib bormoqda;
shuning uchun TOA butun dunyo bo‘ylab asosiy sog‘liq muammosiga aylandi [2], bu jamiyatga
og‘ir iqtisodiy yuk olib kelmoqda [3]. Kasallikning global yukini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, 60
yoshdan oshgan odamlarning taxminan 10-15 foizi turli darajadagi oshkora osteoartritga ega
va kasallanish ayollarda erkaklarga qaraganda yuqori. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti 2021
yil e’lon qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, dunyoda taxminan 343 million odam osteoartrit bilan
kasallangan. Osteteoartrit 2030 yilga kelib keksa odamlarda nogironlikning asosiy sababiga
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
aylanadi. Kasallik rivojlanishi bilan subxondral suyak to‘qimalari, sinovial to‘qimalar va
qo‘shma boylamlar va mushak to‘qimalari sezilarli patologik o‘zgarishlarga duchor bo‘ladi [4].
Hozirgi vaqtda osteoartritning patofiziologik tadqiqotlari asosan xondrosit apoptozi,
qarish avtofagiyasi va oksidlovchi stress shikastlanishiga qaratilgan bo‘lib, ularning barchasi
turli proteaza yallig‘lanish mediatorlari va signalizatsiya yo‘llarining faollashuvida ishtirok
etadi [5]. So‘nggi yillarda molekulyar biologik tadqiqotlardagi yutuqlar bilan bir qatorda, TOA
odatda turli patogen tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladigan yallig‘lanish va metabolik
omillardan tashkil topgan murakkab jarayon deb hisoblanadi [6]. Osteoartritning
patofiziologik mexanizmlari va osteoartrit bilan bog‘liq ba’zi xavf omillari, masalan, qarish,
semirish, genetik moyillik va ichak mikroflorasi bo‘yicha yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da,
tegishli metabolik kasalliklarni qondiradigan davolash variantlari hali mavjud emas [7].
Xulosa qilib aytganda, patogenezni yaxshiroq tushunish va osteoartritga qarshi yangi
terapevtik usullarni ishlab chiqish zarurati mavjud.
Dori-darmon bilan davolash hali qoniqarli natijalarga erishgani yo‘q. Agar kasallik
rivojlangan bosqichga etsa, bemorlar faqat qimmat qo‘shma almashtirish operatsiyasini
tanlashlari mumkin [8]. “An’anaviy Xitoy tibbiyotiga asoslangan integrativ tibbiyot” bilan
shug‘ullanadigan mutaxasislar hozirgi aralashuvlar bilan qondirilmaydigan ehtiyojlarga
e’tibor berishadi. Biz bularni “qondirilmagan tibbiy ehtiyojlar” deb ataymiz va aslida
zamonaviy jamiyatda barcha an’anaviy tibbiyotning maqsadi ushbu ehtiyojlarni qondirish deb
hisoblanadi. AXTga asoslangan integrativ tibbiyot TOA bilan og‘rigan bemorlarda ba’zi
muammolarni hal qila olishi bilan afzalliklarga ega [8].
Ushbu tadqiqot Harpagophytum procumbens (Teltonal) ning meloksikam bilan og‘riqni
kamaytirish va TOA bilan og‘rigan bemorlarning funktsiyalarini yaxshilashdagi
samaradorligini solishtirishni maqsad qilgan.
PUBMED, Embase, Science Direct va Web of Science ma’lumotlar bazalarida 2011 yildan
2022 yilgacha bo‘lgan 10 yillik davr uchun “dorivor o‘simliklar”, “bioaktiv birikmalar”, “tabiiy
mahsulotlar”, “fitokimyoviy”, “tizza osteoartriti”, “tizza bo‘g‘imi osteoartriti”, “tizza
osteoartriti”, “tizza osteoartriti” va “tizza bo‘g‘imining osteoartriti” qidiruv so‘zlari bilan
adabiyot qidiruvlari o‘tkazildi.
Nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar (NYQD) og‘riq qoldiruvchi va yallig‘lanishga
qarshi ta’siri tufayli bemorlarning taxminan 65% ga buyuriladi; bu dorilar TOAni davolash
uchun odatiy variantlardir, ammo ularning roli haqida bahs-munozaralar mavjud; bu dorilar
qimmatga tushishi yoki sezilarli yon ta’sirga ega bo‘lishi mumkin, ayniqsa keksa odamlarda.
TOA bilan og‘rigan bemorlarda NYQDni qo‘llash oshqozon-ichak, yurak-qon tomir va buyrak
asoratlari bilan bog‘liq [9,14].
Ushbu dorilarning salbiy ta’siri bemorlarni o‘simlik va ozuqaviy qo‘shimchalar,
akupunktura va massaj kabi standart bo‘lmagan davolash usullarini qidirishga majbur qildi.
Meloksikam, yangi nosteroid yallig‘lanishga qarshi dori sifatida osteoartrit va revmatoid
artritni davolash uchun ishlab chiqilgan. Ushbu dori qorin og‘rig‘i va qusish kabi kichik yon
ta’sirlarni yoki yaralanish va qon ketish kabi jiddiy yon ta’sirlarni o‘z ichiga oladi. NYQD
siklooksigenaza (SOG) -1 va (SOG) -2 ni turli darajada blok qiladi; shuningdek, SOG
ingibitorlarini o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘simlik yallig‘lanishga qarshi dorilarni
topish surunkali tizza og‘rig‘i va revmatoid artrit kabi yallig‘lanishlarni davolashda samarali
bo‘lishi mumkin [10]. Yaqinda Teltonal nomi ostida taqdim etilgan Harpagophytum yoki
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Devil’s claw dorisi, yallig‘lanishga qarshi ta’sirga ega o‘simlikdan tayyorlangan og‘riq
qoldiruvchi vositadir; bu dori odatda tayanch sistema og‘rig‘i va revmatizm kabi
yallig‘lanishlarni davolash uchun ishlatiladi.
Harpagophytum procumbensning SOGdagi roli turli tadqiqotlarda ko‘rsatilgan. Misol
uchun, Abdelouahab va Heard tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda Harpagophytum
procumbensning faol komponentlaridan foydalanish yangi kesilgan cho‘chqa terisida SOG-2
ekspressiyasini kamaytirishi ko‘rsatilgan. Sog‘lom donorlarning butun qon tahlili
Harpagophytum procumbensning SOG-1 va SOG-2 faolligini, mos ravishda 37,2 va 29,5% ni
ajratmasdan blok qilishini ko‘rsatdi. Harpagophytum procumbensning yallig‘lanishga qarshi
molekulyar nishonlarini aniqlash uchun o‘tkazilgan keyingi tadqiqotlar Harpagophytum
procumbensning AP-1 yo‘lini blokirovka qilish orqali yallig‘lanishga qarshi gen
ekspressiyasini oldini olishini tasdiqlaydi. Shu munosabat bilan, bir tadqiqot
Harpagophytumning (kuniga 2610 mg) tizza va son osteoartritini davolash uchun to‘rt oy
davomida diaserein (kuniga 100 mg) bilan taqqoslashdagi rolini baholadi [12,13]. Ushbu
tadqiqot Harpagophytum diaserein kabi samarali ekanligini ko‘rsatdi; boshqa bir tadqiqotda
Harpagophytumdan sakkiz hafta davomida foydalanish bel og‘rig‘ini 50% dan 70% gacha
yaxshilashi mumkinligi aniqlandi va uning son va tizza og‘rig‘iga ta’siri bel og‘rig‘idan ko‘proq
edi.
Shunday qilib,TOA - bu ko‘p qirrali kasallik bo‘lib, uning davolash usullari ham xilma-
xildir. Zamonaviy tibbiyot yutuqlari bilan bir qatorda, an’anaviy tibbiyot usullari, xususan AXT
ham muhim ahamiyatga ega. AXT asosan o‘simlik tarkibidagi tabiiy mahsulotlarga tayanadi va
TOA ni davolashda nisbatan barqaror va ishonchli davolovchi ta’sir ko‘rsatadi. Farmakologik
davolash usullari ba’zan cheklangan samaradorlikka ega bo‘lishi mumkin, jarrohlik esa
qimmat va invaziv variant hisoblanadi. Shu sababli, AXT kabi muqobil va integrativ usullar
muhim o‘rin tutadi.
Ushbu ma’lumotlarga asoslanib, biz TOA ni davolashda quyidagi tavsiyalarni beramiz:
nuqtali massaj, akupunktura, fitoterapiya, manual terapiya va an’anaviy xitoy tibbiyotiga
asoslangan boshqa integrativ tibbiyot usullarini qo‘llash mumkin. Ushbu usullar TOA bilan
og‘rigan bemorlarda yalligʻlanishni va og‘riqni kamaytirishda, harakatlanish qobiliyatini
yaxshilash, umumiy hayot sifatini oshirishda yordam beradi. Bundan tashqari, ushbu usullar
farmakologik davolashning yon ta’sirlaridan qochishda ham muhim ahamiyatga ega.
Kelajakda TOA ni davolashda AXT va boshqa integrativ usullarning samaradorligini
yanada aniqlashtirish uchun kengroq va chuqurroq tadqiqotlar o‘tkazish zarur. Ushbu
tadqiqotlar natijalari TOA bilan og‘rigan bemorlarga eng yaxshi davolash usullarini tanlashda
yordam beradi va sog‘liqni saqlash tizimiga samaraliroq yondashuvlarni ishlab chiqishga
imkon beradi. Shunday qilib, TOA ni davolashda integrativ yondashuv, zamonaviy tibbiyot va
an’anaviy usullarni birlashtirish orqali bemorlarga eng yaxshi natijalarga erishish imkonini
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alshami AM. Knee osteoarthritis related pain: a narrative review of diagnosis and
treatment. Int J Health Sci (Qassim). 2014 Jan;8(1):85-104. doi: 10.12816/0006075. PMID:
24899883
Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
2.
Bisicchia S, Tudisco C. Hyaluronic acid vs corticosteroids in symptomatic knee
ostetoarthritis: a mini-review of the literature. Clin Cases Miner Bone Metab. 2017 May-
Aug;14(2):182-185. doi: 10.11138/ccmbm/2017.14.1.182. PMID: 29263730
3.
Bijlsma JWJ, Knahr K. Strategies for the prevention and management of ostetoarthritis of
the hip and knee. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2007 Feb;21(1):59-76. doi:
10.1016/j.berh.2006.08.013. PMID: 17350544
4.
Farpour HR, Estakhri F, Zakeri M, Parvin R. Efficacy of Piroxicam Mesotherapy in
Treatment of Knee OsteTOArthritis: A Randomized Clinical Trial. Evid Based Complement
Alternat Med. 2020 Aug 1;2020:6940741.doi: 10.1155/2020/6940741. PMID: 32831875
5.
Hay SI, Abajobir AA, Abate KH, et al. Global, regional, and national disability-adjusted life-
years (DALYs) for 333 diseases and injuries and healthy life expectancy (HALE) for 195
countries and territories, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease
Study 2016. Lancet. 2017;390(10100):1260-1344.
6.
Honvo G, Leclercq V, Geerinck A, et al. Safety of topical non-steroidal anti-inflammatory
drugs in ostetoarthritis: outcomes of a systematic review and meta-analysis. Drugs & Aging.
2019;36(Suppl 1):45-64.
7.
Ling T, Li JJ, Xu RJ, Wang B, Ge WH. Topical Diclofenac Solution for Ostetoarthritis of the
Knee: An Updated Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Biomed Res Int. 2020 Nov
24;2020:1758071. doi: 10.1155/2020/1758071. PMID: 33299860
8.
Mora JC, Przkora R, Cruz-Almeida Y. Knee ostetoarthritis: pathophysiology and current
treatment modalities. J Pain Res. 2018 Oct 5;11:2189-2196. doi: 10.2147/JPR.S154002. PMID:
30323653
9.
Nakata K, Hanai T, Take Y, et al. Disease-modifying effects of SOG-2 selective inhibitors and
non-selective NSAIDs in ostetoarthritis: a systematic review. Ostetoarthritis Cartilage. 2018
Oct;26(10):1263-1273. doi: 10.1016/j.joca.2018.05.021. PMID: 29890262
10.
Persson MSM, Stocks J, Varadi G, et al. Predicting response to topical non-steroidal anti-
inflammatory drugs in ostetoarthritis: an individual patient data meta-analysis of randomized
controlled trials. Rheumatology (Oxford). 2020 Sep 1;59(9):2207-2216. doi:
10.1093/rheumatology/keaa113. PMID: 32276272
11.
Safiri S, Kolahi AA, Smith E, et al. Global, regional and national burden of ostetoarthritis
1990-2017: a systematic analysis of the Global Burden of Disease Study 2017. Ann Rheum Dis.
2020 Jun;79(6):819-828. doi: 10.1136/annrheumdis-2019-216515. PMID: 32398285
12.
Spitaels D, Mamouris P, Vaes B, et al. Epidemiology of knee ostetoarthritis in general
practice: a registry-based study. BMJ Open. 2020 Jan 20;10(1):e031734. doi:
10.1136/bmjopen-2019-031734. PMID: 31964664
13.
Wang Z, Efferth T, Hua X, Zhang XA. Medicinal plants and their secondary metabolites
in alleviating knee ostetoarthritis: A systematic review. Phytomedicine. 2022 Oct;105:154347.
doi: 10.1016/j.phymed.2022.154347. Epub 2022 Aug 13. PMID: 35985361.
14.
Zeng L, Zhou G, Yang W, Liu J. Guidelines for the diagnosis and treatment of knee
ostetoarthritis with integrative medicine based on traditional Chinese medicine. Front Med
(Lausanne). 2023 Oct 11;10:1260943. doi: 10.3389/fmed.2023.1260943. PMID: 37899938;
PMCID: PMC10609389.
