Page 18
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
OLIY TAʼLIM XIZMATLAR RAQOBATBARDOSHLIGINI
OSHIRISH BO’YICHA O’TKAZILGAN TADQIQOT.
Abdukadirova Kamola Azimovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
+998935404411
https://doi.org/10.5281/zenodo.15622960
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07- June 2025 yil
Nashr qilindi: 09- June 2025 yil
Mazkur maqolada O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
xizmatlari mbozori raqobatbardoshligi tahliq qilish
maqsadi o’tkazilga tadqiqot yo’llarini maqlum qismi
ko’rib chilgan. Davlat, nodavlat, xorijiy hamda qo’shma
ta’lim muassasalari talabalari o’rtasida o;tkazilgan
so’rovnoma, asosida O‘zbekiston oliy ta’lim xizmatlari
bozorining hozirgi holati va istiqbollari baholanadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, maqolada sog‘lom raqobat
muhitini shakllantirish, oliy ta’lim sifatini oshirishda
faqatgina davlat emas boshqa faoliyat yuritayotgan
sektorlarning rolini ham kuchaytirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
KEYWORDS
oliy ta’lim xizmatlari bozori
raqobatbardoshligi, tadqiqot,
turli mulkchilik shaklidagi
muassasalar, so’rovnoma.
I.kirish.
Bugungi ilmga asslangan davrda oliy ta’lim muassasalarining rivojlanish
tendensiyalarini taxlil qilish, ularning raqobatbardoshligini aniqlash uchun turli tadqiqot
ishlarini amalga oshirish zamon talabi bo’lib bormoqda. Albatta raqobatbardoshlikga ta’sir
etuvchi omillar juda ko’p hamda turlichadir. Ularning ozmi ko’pmi ta’sirini aniqlash, uning
natijasida kelajakda bo’ladigan prognoz holatlarini tahlil qilish biz tadqiqotchilarning
vazifalariga kiradi.
Raqobatbardoshlik omillari - bu universitet tomonidan ta'lim xizmatlarini
istemolchilarga taqdim etishda raqobatdosh ustunlikni shakllantirish uchun zarur bo'lgan
moddiy hamda ma’naviy omillardir. Ushbu omillarni aniqlashdan oldin oliy ta’lim
muassasalarining raqobat strategiyalarini ishlab chiqishda oliy ta’lim muassasasi ta’sir qilishi
va boshqarishi mumkin bo’lgan omillarni aniqlab olish kerak.
Ii.tahlillar.
Tadqiqotimiz jarayonida foydalanilgan turli xil usullar bizning oldimizga qo’ygan
maqsadimizga erishisda katta yordam bo’ldi. Avvalam bor, so'rovnoma yig’ildi. Odatda
anketalar yoki intervyular orqali shaxslar namunasidan ma'lumotlarni to'planadi. Biz esa
google orqali online so’rovnoma o’tkazishmi maqsadga muvofiq deb bildik. So’rovnoma
natijalaridan kelib chiqib, yashirin o'zgaruvchilarni tuzib olish: Kuzatilgan o'zgaruvchilardan
xulosa qilingan kuzatilmagan o'zgaruvchilarni yaratish. Bu ko'pincha omil tahlili yoki
strukturaviy tenglamalarni modellashtirish kabi statistik usullar yordamida amalga oshirildi.
Keyingi vazifa Kaiser-Meyer-Olkin tanlovning adekvatligi o'lchovi orqali omilli tahlilni
o'tkazish uchun tanlamaning yetarliligini aniqlash uchun foydalaniladigan statistika. U omil
Page 19
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
tahlilini ta'minlash uchun o'zgaruvchilarning o'zaro bog'liqligini baholaydi. Stata 17 dasturida
Scree Plot - Omillar tahlilida omillar yoki asosiy komponentlarning xos qiymatlarining chiziqli
grafigi tahlili ham ko’rib chiqildi. Bu tanlash kerak bo'lgan omillar sonini aniqlashda
foydalaniladi. Yana Box Plot tekshiruvi natijasida besh raqamdan iborat xulosaga asoslangan
ma'lumotlar to'plamining taqsimlanishining grafik tasviri: minimal, birinchi kvartil, median,
uchinchi kvartil va maksimal darajaga ajratildi. Bunga oxshash taxlillarning bir qanchasi
o’tkazilib ta’siri statistik jihatdan ahamiyatli hamda ahamiyatsiz bo’lgan omillar aniqlandi.
Ushbu jadvalda so’rovnomada ishtirok etgan jami omillarning 14tasi ko’rsatib o’tilgan:
1-jadval
Xizmatlar bozori raqobatbardoshligi latentini tuzish omili taxlili
Variable
Factor1
Factor2
Factor3
Factor4
Factor5
Factor6
Uniqueness
MTB_bahosi
0.749
0.008
0.078
0.054
-
0.168
0.256
0.337
Oqitish_si~i
0.810
-
0.028
0.141
-
0.050
-
0.177
0.036
0.287
Almashinuv~i
-
0.020
-
0.196
0.624
0.352
0.308
-
0.195
0.315
Ishga_joyl~i
0.692
-
0.135
-
0.057
0.086
-
0.185
-
0.018
0.457
Xalqaro_ma~a
-
0.088
-
0.321
0.729
0.048
-
0.049
0.057
0.349
Til_sertif~i
0.061
0.420
0.295
-
0.616
0.009
-
0.322
0.250
Nazariya_a~i
-
0.449
-
0.017
0.175
0.286
-
0.331
0.258
0.509
Platforma_~i
0.315
0.059
-
0.051
0.251
0.619
0.214
0.403
OTM_xizmat~i
0.423
0.119
0.014
-
0.062
0.336
0.196
0.651
Start_up
0.070
0.582
-
0.021
0.313
0.055
-
0.392
0.401
Patentlar
-
0.049
0.589
-
0.044
0.457
0.054
-
0.044
0.436
Masofaviy_~h
-
0.025
0.542
0.355
-
0.324
0.139
0.236
0.400
Magistratu~i
-
0.333
0.001
-
0.089
-
0.192
0.310
0.519
0.479
Yarim_stav~h
-
0.044
0.504
0.156
0.148
-
0.416
0.409
0.357
Faktorlarni ajratib olish kuzatilgan o'zgaruvchilar orasidagi korrelyatsiyani hisobga
oladigan asosiy omillarni aniqlashni o'z ichiga oladi. Faktorlarni ajratib olishning keng
tarqalgan usullariga asosiy komponentlar tahlili (PCA), asosiy o'q faktoringi (PAF) va
maksimal ehtimollikni baholash (MLE) kiradi. Har bir usulda kuzatilayotgan o'zgaruvchilar
Page 20
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
orasidagi korrelyatsiyani tushuntiruvchi asosiy omillarni aniqlash uchun o'z algoritmi
mavjud. Omil vazni kuzatilgan o'zgaruvchilar va olingan omillar o'rtasidagi korrelyatsiyani
ifodalaydi. Ushbu yuklamalar har bir o'zgaruvchi va har bir omil o'rtasidagi munosabatlarning
kuchi va yo'nalishini ko'rsatadi. Faktor yuklarining yuqoriligi (> 0,3 yoki 0,4) o'zgaruvchilar
va omillar o'rtasidagi kuchli bog'lanishni ko'rsatadi.
1-omil 2,309 ning eng yuqori o'z qiymatiga ega, bu ma'lumotlar to'plamidagi eng ko'p
farqni tushuntiradi. Keyingi omillar asta-sekin kam farqni tushuntiradi. 1 dan kichik o'ziga xos
qiymatlar odatda shovqin yoki o'lchash xatosi hisoblanadi va ko'pincha omillar sifatida
saqlanmaydi. Biroq, sizning chiqishingizda, o'z qiymati 1 dan katta bo'lgan barcha omillar
saqlanib qolgan. Masalan, “O‘qitish_sifatini_baholash” o‘zgaruvchisi 1-omil bo‘yicha 0,810 omil
yuklanishiga ega bo‘lib, bu omil bilan kuchli ijobiy bog‘lanishni ko‘rsatadi.
Tadqiqotimiz so’rovnomasi to’rt turdagi oliy ta’lim muassasalari talabalaridan
o’tkazilgan bo’lib, davlat, nodavlat, xorijiy hamda qo’shma ta’lim dasturi asosida tahsil
olayotgan talabalarning fikrlari inobatga olingan. Jadvalda qisqartirilgan so’rovnoma savollari
ushbu ko’rinishda bo’lgan:
1.Oliy ta’lim muassasangizning moddiy texnik bazasi darajasini baholang (bino, xonalar,
kompyuuterlar, bibliotekasi)
2.Oliy ta’lim muassasangizda o‘qitish sifatini qanday baholaysiz?
3.Guruhingizdan necha nafar talaba xorijiy oliy ta’lim muassasasida almashinuv
dasturida o‘qiydi?
4.Ishga joylashish imkoniyatingizni baholang
5.Xalqaro ilmiy platformalarda nechta maqolangiz mavjud?
6.Til sertifikatingiz bormi?
7.Nazariya darslari bilan amaliyot bog‘langan fanlar mavjudmi?
8.Hemis platformasida kontentlar to‘liqmi?
9.Oliy ta’lim xizmatlari bozorini asosiy ustunligi nimada
10.Start up yoki loyihalar muallifimisiz?
11.Potent va mualliflik guvohnomangiz bormi?
12.Xalqaro masofaviy kurslarda oqiganmisiz?
13.Magistraturada o‘qish niyatingiz bormi?
14.O‘qish bilan birga 0.5 stavkada ishlaysizmi?
Ushbu o’tkazilgan so’rovnoma natijalari 500ta talabadan yig’ib olinib omillarning o’zaro
ta’siri o’rganib chiqilgan. Birinchi darajali oddiy to`g`ri chiziqli regressiya, multikoliniarlik
testi natijalari hamda regressiyadan so`ngi qoldiqlarning normal taqsimot testlari natijalari
jamlanib ta’siri bor omillar aniqlangan. U omillar kelajakda bizga ular ustida ko’proq ishlash
yoki aksincha ularni omil sifatida qaramalik kerakligi bildiradi.
Iii.tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot obyekti sifatida davlat, nodavlat, xorijiy hamda qo’shma ta’lim dasturi
muassasalari olingan. Tadqiqot predmeti sifatida ushmu oliy ta;lim muassasalarida taqsil
olayotgan talabalar olingan. Tadqiqotda mantiqiy fikrlash, ilmiy abstraksiyalash,
ma’lumotlarni guruhlash, analiz va sintez, induksiya va deduksiya, ekonometrika ulullarida
foydalanilgan.
Iv.Xulosa Va Takliflar
Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Xulosa sifatida regressiya tahlili talabalarning xizmat ko'rsatish bozoridagi
raqobatbardoshligiga ta'sir qiluvchi bir qancha muhim omillarni aniqlandi. Model tafovutning
ozgina qismini tushuntirsa-da, bu statistik ahamiyatga ega va natijalar bozorda talabalarning
raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan siyosatchilar va ta'lim muassasalari uchun ijobiy
natija hisoblanadi. Ushbu omillarni bartaraf etish talabalarning umumiy bozorga tayyorligi va
raqobatbardoshligini oshirish uchun yanada maqsadli va samarali strategiyalarni ishlab
chiqishga olib kelishi mumkin. Raqobatbardoshlikni kengayishi natijasida ta’lim muassasalari
o‘rtasida tanlov imkoniyatlari, marketing faoliyati, dasturiy innovatsiyalar, xalqaro hamkorlik
shakllari faol rivojlanadi.
Shuningdek, oliy ta’lim muassasalarida ichki raqobatning rag‘batlantirilishi ya’ni
professor-o‘qituvchilar salohiyati, ilmiy faoliyat ko‘rsatkichlari, o‘quv rejalari sifatining
baholanishi raqobat muhitining chuqurlashuvi uchun muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalilganadabiyotlar ro’yhadi:
1.Kuldashev Sh.A. Ta’lim xizmatlari bozorida oliy ta’lim muassasalari raqobat ustunligini
ta’minlash omillari va ko‘rsatkichlari.
“Iqtisodiyot va turizm” xalqaro ilmiy va innovatsion jurnali, №1(15), 2024.
https://interjournal.uz/index.php/journals/article/download/224/204/645
2.L.Tsymbal, I.Kalenyuk. (2023). 7. Digital transformation of the global education market.
Baltic Journal of Economic Studies, doi: 10.30525/2256-0742/2023 9-5-266-274
3.Harald, B. Clusters and knowledge: local buzz, global pipelines and the process of knowledge
creation / B. Harald, M. Anders, P. Maskell. – DOI 10.1191/0309132504ph469oa // Progress
in Human Geography. – 2004. – Vol. 28, Iss. 1.– P. 31–56.
