Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
PAXTA XOM ASHYOSINI SAQLASH JARAYONIDA
HARORAT O‘ZGARISHINI TOLA SIFATIGA TA’SIRI.
Yuldasheva Dilorom Xusniddin qizi
Jo‘rayeva Shakarxon Abrorbek qizi
Guliston davlat universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621626
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 05- June 2025 yil
Nashr qilindi: 09- June 2025 yil
Paxtani saqlash va jinlash jarayonlari samaradorligini
oshirishda va nafaqat mahsulot sifati, balki butun
paxtachilik tarmog‘ining iqtisodiy barqarorligiga
bevosita ta’sir qiluvchi muhim bosqichdir. To‘g‘ri tashkil
etilgan saqlash va jinlash tizimi paxtadan olinadigan
foydani
oshiradi,
chiqindilarni
kamaytiradi
va
raqobatbardosh tola mahsulotlarini ishlab chiqarish
imkonini beradi. Namlik, harorat, havo aylanishi va
zararkunandalarga qarshi kurashish – saqlashdagi tasir
etuvchi asosiy omillardir.
KEYWORDS
Paxta,
tola,
namlik,
harorat,iqlim, zararkunanda,
havo aylanishi.
Bugungi kunda yengil sanoat tarmoqlarining jadal rivojlanishi, ayniqsa to‘qimachilik
sanoatining modernizatsiyalashuvi paxta xom ashyosiga bo‘lgan talabni yanada oshirmoqda.
Respublikamizda paxta yetishtirish va uni chuqur qayta ishlash jarayonlari har yili
takomillashib borayotgan bo‘lsa-da, xom ashyo sifatining saqlanishi muhim omil bo‘lib
qolmoqda. Ayniqsa, paxta tolasining fizik-mexanik xususiyatlari – uzunligi, mustahkamligi,
ranggi va elastikligi – uni saqlash sharoitlariga bevosita bog‘liqdir.
Paxta xom ashyosi yig‘ib olinganidan keyin tozalash, quritish, saqlash va tashish kabi
bosqichlardan o‘tadi. Ushbu jarayonlarda, xususan saqlash davrida, harorat va namlik kabi
omillar tola sifatiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Haroratning keskin o‘zgarishi yoki
saqlash sharoitlariga rioya qilinmasligi natijasida tola chirishiga, rangining o‘zgarishiga,
mexanik mustahkamligining pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa keyingi qayta ishlash
bosqichlarida mahsulot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu boisdan, paxta xom ashyosini saqlash jarayonida optimal harorat rejimini belgilash,
harorat o‘zgarishlarining tola sifati va tarkibiga qanday ta’sir ko‘rsatishini chuqur o‘rganish
muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Ushbu bitiruv malakaviy ishida paxta xom
ashyosini saqlashda harorat omilining tola sifatiga ta’siri tahlil qilinadi hamda amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
1-jadval. Tolaning asosiy sifat ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkich
Ta'rif va baholash mezoni
Tola uzunligi
ngichka tolali paxtalarda 35–42 mm. Tola
qancha uzun bo‘lsa, shuncha yuqori sifatli
hisoblanadi.
Tola ingichkaligi
Tola diametri 12–14 mikron atrofida. Nozik
tolalar yumshoq va silliq bo‘ladi.
Tola mustahkamligi
Odatda 34–38 g/tex atrofida. Bu tolani
to‘qimachilikda
ishlov
berishdagi
chidamliligini ko‘rsatadi.
Tola chiqindililigi
Paxta massasidan tolaga ajralgan foydali
qismining nisbati – odatda 34–38%.
Yuqoriligi afzal.
Namlik
Normal holatda 6–8%. Yuqori namlik chirish
xavfini oshiradi.
Chiqindi, iflosliklar
Tuproq, barg, somon va boshqa begona
moddalarning miqdori – 1.5% dan
oshmasligi kerak.
Rang
Oq, sarg‘ish-oq, och sarg‘ish – paxta tozalik
darajasiga qarab baholanadi.
G‘aramlarda saqlanayotgan ingichka tolali paxta navlari birinchi o‘lchovda ko‘rsatilgan
haroratdan yuqori bo‘lsa yoki ma’lum bir nuqtalarda dastlabki o‘lchovlardan so‘ng 20-30
ko‘tarilsa g‘aramlardan nam havoni so‘rish va paxta xaroratini majburiy ravishda sovitish
bo‘yicha zudlik bilan chora ko‘rish kerak. Havoni so‘rish tunel orqali olib boriladi. Tunelning
kengligi 0,8-1 m, balanligi esa 1,8-2 m dank am bo‘lmasligi kerak Havoni so‘rish uchun maxsus
UVP qurulmasidan foydalaniladi. Paxtaning rangi buzulmasligi va saqlashdan so‘ng oq rangda
bo‘lishi uchun havoni profilaktik tortish muddati 8 soatdan oshmasligi lozim. Saqlanayotgan
paxtadan havoni tortish belgilangan mudatlarda o‘tkazilib turulsa, bu paxtaning tabbiy sifati
5-6 soatgacha buzulmaydi.
1-rasm. Punktlarda g‘aramlash jarayoni
G‘aramlarda saqlanayotgan ingichka tolali paxta navlarini haroratini aniqlash uchun
termoshup g‘aramning 8 nuqtasida 3 m chuqurlikda; yopiq omborlar, shiyponlarda esa 4
nuqtadan g‘aram balandligini ng yarimigacha kiritilib o‘lchanadi. Paxta xarorati issiq kunlarda
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
250 gacha chegaradan yuqori bo‘lsa meyorida hisoblanadi. G‘aramlashda paxtalasrni g‘aram
chetidan kamida 0,5 m ichkarida 2,5-3 m kenglikda zichlay boshlash kerak. G‘aramlarning
qiyshayib ketmasligi, deformatsiyalanmasligi va yoriqlar xosil bo‘lmasligi uchun paxtani
shibalashga qalinligi 0,8-1 m bo‘lganda kirishiladi, Paxta buntining yonidan yonidan 0,5 m dan
2,5-3 m gacha shibalanadi. G‘aram maydonchasining atroflariga to‘kilgan paxtani
ifloslanmasligi uchun 1,5-2 m brzent to‘shab qo‘yiladi, bir kunda 5 ta g‘aramga 50-60 tonna
paxtani joylashtirish va bita g‘aramni 10 kun ichida joylashtirib tayyor qilish kerak. Ochiq
maydonlarda saqlanayotgan ingichka tolali paxta navlarini yomg‘ir va namgarchilikdan
saqlash uchun o‘lchami 8,5-7 m li brzentlardan foydalaniladi.
A
B
2-rasm. A-Elektroni termoshup, B-Vintiliyator
2-jadval.G‘aramlarda saqlanayotgan paxtadan havoni tortish muddatlari
Paxtaning
namligi %
Havoni tortishi vaqti
Havoning
nisbiy namligi
% (ko'pi bilan)
Birinchi marta
g‘aramlash
bitgandan
keyin
necha
kun o‘tgach
Ikkinchi
marta necha
kun o‘tkach
Keyenchalik
xar gal necha
kun o‘tkach
I-II nav paxtani saqlanganda
12-14 %
7-10 kunda
10 kunda 15 kunda
75%
14-16 %
5-8 kunda
8 kunda
12 kunda
80%
16-18 %
5 kunda
5 kunda
8 kunda
85%
III-IV-V nav paxtani saqlaganda
14-16 %
7-10 kunda
10 kunda 15 kunda
75%
16-18 %
5-8 kunda
8 kunda
10 kunda
85%
18-20 %
3-5 kunda
5 kunda
8 kunda
90%
20 % yuqori
3-4 kunda
5 kunda
7 kunda
95%
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
Paxtaning harorati avval tekshirilganidan loaqal 1,0 darajaga ortib ketganligi aniqlansa,
uning haroratini har kuni o‘lchab turish talab qilinadi. Agar keyingi 2-3 o‘lchashda haroratni
tobora ortib borayotganligi kuzatilsa laboratoriya
darhol bu haqda tayyorlov maskani mudiri va korxona texnik nazorat bo‘limi
boshlig‘iga zudlik bilan o‘z-o‘zidan qizish o‘chog‘ini yo‘qotish choralarini ko‘rish uchun xabar
beradi. O‘lchov natijalari paxtani saqlash daftariga yozib boriladi, bunda profilaktika ishlarini
boshlanishi va tugallanishi qayd qilinadi.
Laboratoriya ishtirokida paxta tozalash korxonasi tayyorlov va texnika bo‘limlari
boshliqlari kamida har o‘n kunda bir marta g‘aramlar to‘g‘ri bosilayotganligini, omborlardan
foydalanishini va korxonadan tashqaridagi tayyorlov maskanlarida, xom ashyo va texnik
nazorat bo‘limi boshliqlari esa paxta tozalash korxonasi qoshidagi tayyorlov maskanlarida
saqlanayotgan paxta sifatini tekshirib turishlari lozim. Har bir tekshiruv natijalari paxtani
saqlash holati daftariga qayd qilinadi.
Paxta holatini tekshirishda quyidagilar aniqlanadi:
-
chakka o‘tishi va boshqa sabablar tufayli namlik ortib ketmaganmi?
-
o‘z-o‘zidan qizish jarayoni boshlanmaganmi?
-
brezentlarda qora dog‘lar paydo bo‘lmaganmi ( paxtaning o‘z- o‘zidan qizish
joyini bildiradi)?
-
tunnellar boshida nam joylar yo‘qmi ( agar nam bo‘lsa shu joy yaqinida ho‘l
paxta borligidan darak beradi)?
-
g‘aramda o‘zgarishlar (deformatsiyalar) yuz bermaganmi?
Paxta tozalash korxonasi va tayyorlov maskani laboratoriyasi I-II nav paxta holatini har 10
kunda, III-V navlar holatini esa har 5 kunda tekshirib turadi. Har bir to‘dadagi paxtaning
tekshirish holati laboratoriya daftariga qayd qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar rо‘yxati:
1.
Унгаров, А. А., Худайбердиев, Р. Х., & Камолов, Б. И. (2025). 5ЛП ЛИНТЕРНИНГ ИШЧИ
КАМЕРАСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. Экономика и социум, (2-1 (129)), 1270-1276.
2.
O‘G, U. A. A. M., Eshdavlatovich, X. U. B., O‘G, J. R. I. M., Weizhou, Z., & Xueji, Y. (2025).
EFFECT OF TEMPERATURE CHANGES ON FIBER QUALITY DURING STORAGE OF COTTON
RAW MATERIALS. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies, 2(4), 112-115.
3.
Ungarov A. et al. RESEARCH ON THE EFFICIENCY OF THE DOMESTIC LINTERS WORKING
CHAMBER //Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. –
2025. – Т. 4. – №. 8. – С. 63-66.
4.
Ungarov, A. A., & Xodiyev, U. E. (2024). MAXALLIY LINTERLAR SAMARADORLIGI. TAHLIL
VA TAKOMILLASHTIRISH YO ‘LLLARI. Журнал академических исследований нового
Узбекистана, 1(14), 98-100.
5.
O‘G, Ungarov Azizbek Abdumo‘Min, Xudayberdiev Rustamjon Xasanovich, and Yuldasheva
Dilorom Xusniddin Qizi. "ANALYSIS OF EFFECTIVE SEED LINTER TECHNOLOGY IN COTTON
GINNING ENTERPRISES." American Journal Of Agriculture And Horticulture Innovations 4.04
(2024): 12-15.
Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, June 2025
www.in-academy.uz
6.
Yuldasheva, D., & Suvonqulova, M. (2025). VIRTUAL TEXNOLOGIYALAR VOSITASIDA
TEXNIKA FANLARINI O ‘QITISH SAMARADORLIGI. Журнал академических исследований
нового Узбекистана, 2(3), 142-145.
7.
Qizi, Yuldasheva Dilorom Xusniddin, and Mehmonova Shahina Ochilovna. "PAXTANI
SAQLASH QOIDALARI VA UNI SAQLASH DAVRIDA SIFATINI ANIQLASH." Eurasian Journal of
Medical and Natural Sciences 4.5-1 (2024): 162-166.
