UZUM YETISHTIRISHDA O‘STIRUVCHI MODDALARDAN FOYDALANISH

Page 59

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION

IF = 5.281

Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025

www.in-academy.uz

UZUM YETISHTIRISHDA O‘STIRUVCHI MODDALARDAN

FOYDALANISH

Yusupov Ohunjon Ixtiyor o‘g‘li

Xayrullayeva Sarvinoz Lutfullo qizi

Guliston davlat univerisiteti. Mevachilik va uzumchilik guruh talabasi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15153169

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 25-Mart 2025 yil
Ma’qullandi: 28- Mart 2025 yil

Nashr qilindi: 31- Mart 2025 yil

Ushbu maqolada olib borilgan tadqiqot natijalari,
uzum navlariga o‘sishni boshqaruvchi moddalarni
qo‘llash muddati va meyyori o‘zgarishini bilan ularning
uzum boshi, mexanik va sharbatini kimyoviy
tarkibining ijobiy o‘zgarish ko‘rsatgichlari hamda eng
maqbul qo‘llanish meyori yani samaradorlik yuqori
bo‘lgan variyantlar to‘g‘risida ma'lumotlar keltirilgan.

KEY WORDS

Gibrid, kishmish, hosilli novda,
Gibberillin,

Dropp,

Krezatsin,

uzum boshi, nazorat, miqdor,
kislotalik,

variant,

qandlilig,

uglevod, kimyoviy tarkib, mexanik
tarkib.

Keyingi yillarda kimyo sanoati, o‘simliklar mikrobiologiyasi va fiziologiyasining

rivojlanishi natijasida uzum hosili va sifatini yaxshilash maqsadida o‘stiruvchi moddalardan
foydalaniladigan bo‘ldi. Hozir bir necha ming o‘stiruvchi moddlar xili ma’lum. Kimyoviy
tarkibi hamda mikrobiologik tabiatiga ko‘ra, ular turlicha ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega
bo‘lib, asosan, stimulyatorlar, ingibitorlar va sitokinitik ta’sir ko‘rsatuvchi preparatlarga
bo‘linadi.

Ularning tok o‘simligiga ta’sirini o‘rganish 60-yillarning boshlarida Ukraina,

Armaniston, Rossiya, O‘zbekiston va sobiq ittifoqning boshqa respublikalarida boshlangan.
O‘stiruvchi moddalarni qo‘llash AQSh, Bolgariya, Italiya kabi uzumchilik rivojlangan
mamlakatlarda atroflicha ishlab chiqilgan va bu borada katta tajriba orttirilgan.
O‘stiruvchi moddalardan uzumchilikda foydalanish bo‘yicha O‘zbekistonda akademik
R.R.Shreder nomidagi Bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-ishlab chiqarish
korporatsiyasi

Samarqand

filiali

(K.V.Smirnov,

Ye.P.Perepelitsin),

Butunittifoq

o‘simlikshunoslik instituti (VIR) ning O‘rta Osiyo stansiyasi (M.S.Juravel, A.I.Frolov; hozir
O‘zbekis-ton o‘simlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti), Toshkent Davlat agrar
universitetining mevachilik va uzumchilik kafedrasi (M.R.Musamuμamedov), Rossiyada
K.A.Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xo‘jaligi akademiyasining uzumchilik kafedrasi
(K.V.Smirnov, Ye.P.Perepelitsin, S.N.Salenkov, A.K.Rajabov va b.) olimlari ma’lum tajriba
ortirganlar.

Page 60

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION

IF = 5.281

Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025

www.in-academy.uz

1-jadval

O‘stiruvchi moddalarning qora kishmish navini hosil novdalari ko‘rsatkichlariga ta’siri.

Shu bois, hozir o‘stiruvchi moddalarni uzumchilik sohasida qo‘llashning ilmiy va ilg‘or

tajribalarga asoslangan aniq yo‘nalishlari belgilangan. Masalan, ko‘chat yetishtirishda ildiz
olish jarayonini tezlashtirish, uzum boshlari va g‘ujumlarini kattalashtirib hosil va uning
sifatini oshirish, uzum boshlarini zich yoki havol qilish, hosilni transportbopligini hamda
qishda saqlash muddatini oshirish, tokning sovuqqa, qurg‘oqchilikka, kasallik va
zararkunandalarga chidamliligini oshirish va h.k. shular jumlasidandir.
Uzumchilikda qo‘llaniladigan o‘stiruvchi moddalarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin. 1-
jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, o‘stiruvchi moddalar ta’sirida qora kishmish navi
hosil navdalari ko‘rsatkichlari 26.5-28.5% tagach ato‘g‘ri keladi.
Bunda eng ko‘p hosili navdalarning ko‘p bo‘lishi gibbe rillin+ dropp+ krezatsin+ nuk-25mg/l+
10mg/l+ 25mg/l+ 15mg/l. eritmasida ishlov berilganda nazoratga nisbatan 3.3% ga ko‘paydi.
Bitta hosil navidagi uzum boshlari soni 0.1 taga kamaydi. Bunda ko‘rinib turibdiki, tok
tupidagi kurtaklar soni oshish bilan hosil navdalar oshadi , lekin rivojlangan barcha
navlardagi uzum boshlari kamayadi. Qora kishmish uzum navining hosilli navdalarni
strukturasining tahlil qilinganda ular soni 1 va 2 uzum boshli navdalardan iborat ekan.
O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki hosilli navdalarning aksariyat qismi 1-uzum boshli navdalarga
nisbatan 8-10 marta kam bo‘ldi. Shunday qilib o‘rganilayotgan variantlarda rivojlangan
navdalar soni bo‘yicha bir biridan farq qiladi.
Hosilli navdalar strukturasiga ko‘ra ular 1 v 2 uzum boshli navdalarga bo‘linadi. Hosilni asosiy
qismi deyarli 80% dan yuqorisi bir uzum boshli navdalardan bo‘ladi. Hosil navda va

Page 61

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION

IF = 5.281

Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025

www.in-academy.uz

rivojlangan navdalar soni bo‘yicha eng kam tupi kesilmaganda bo‘ladi. Barcha o‘rganilgan
tajriba variantlarida ko‘rinib turibdiki, qora kishmish navi uzum hosildorligi bir biridan farq
qiladi.

Uzum g‘ujumining o‘rtacha og‘irligi va 100 ta donasining hajmi, shuningdek qandligi va

kislotaligi 2-jadvalda ko‘rsatilgan.

Qora kishmish uzum navi g‘ujumning 100 ta donasining og‘irligi gibberillin+dropp-100

mg/l+25mg/l bilan ishlov berilganda (2variant)da nazoratga nisbatan 187.5% va qandiga
0.7% kislotaligi 0.2 g/l kamayadi.

Gibberillin+ dropp+krezatsin-25mg/l+ 10mg/l+25mg/l. ishlov berilganda uzum

g‘ujumi og‘irligi va hajmi nazoratdga qaraganda 182.8% g‘ujum sharbati 2.2% kislotaligi esa
0.05 g/l ga kamaydi. Uzumning qora kishmish navi tok tupi gibberillin+dropp+krezatsin+nuk-
25mg/l+10mg/l+25mg/l+15mg/l. bilan ishlov berilganda uzum g‘ujumi 100 ta donasining
o‘rtacha og‘irligi nazoratga taqqoslaganda 178.2% ga, qandligi 3.1%ga kamaydi va kislotaligi
0.04 g/l ga ko‘paydi.

2-jadval

O‘stiruvchi moddalarning qora kishmish navini uzumboshining og‘irligi va kimyoviy

tarkibining o‘zgarishiga ta’siri.

Xulosa

. Tajriba ma’lumotlaridan shuniday umumiy hulosa qilish mumkin, o‘stiruvchi

moddalarda uzumning qora kishmish navi ishlov berilganda uzum g‘ujumi 100 ta donasining,
og‘irligi oshdi, qandliligini kamaydi va kislotaligini oshiradi. Gibberillin+dropp-
100mg/l+25mg/l bilan ishlov berilganda (2variant)da uzum g‘ujumi eng yaxshi kattalikka
erishdi va uning sharbati tarkibida qandlilikni kamaydi va kislotaligi oshdi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1.

Fayziyev J.N. O‘zbekiston sharoitida uzumning urug‘siz navlari hosildorligi va sifatini

oshirish texnologiyasini ilmiy asoslash.// Aftorefarat. – Toshkent, 2020 –B. 5-18.
2.

Egamberdiyev P.E. Uzumning xo‘raki navlarini voish usulida yetishtirishda kurtak

yuklamalarini uzum hosildorligi va sifatiga ta’siri. – disertatsiya. – Toshkent, 2023. – B. 52-85.
3.

Жулбеков, И. С. У. (2025). ВЛИЯНИЕ ЦИТОГУМИНОВОГО ВЕЩЕСТВА НА РАЗМЕР ЯГОД

Page 62

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION

IF = 5.281

Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025

www.in-academy.uz

И МОРФОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ КИШМИШНЫХ СОРТОВ ВИНОГРАДА. Universum:
технические науки, 4(1 (130)), 9-11.
4.

Sultanov, K. S., Egamberdiev, P. E., & Jo‘lbekov, I. S. (2024). THE INFLUENCE OF THE USE

OF GROWTH SUBSTANCES ON THE CHEMICAL COMPOSITION OF SULTANAS’GRAPE JUICE.
American Journal Of Agriculture And Horticulture Innovations, 4(02), 46-50.
5.

Султонов, К. С., Эгамбердиев, П. Э., & Жулбеков, И. С. У. (2024). ПРИМЕНЕНИЕ НОРМ

МИНЕРАЛЬНЫХ ВЕЩЕСТВ (ЦИТОГУМАТ) И ИХ ВЛИЯНИЕ НА МЕХАНИЧЕСКИЙ СОСТАВ
ГРОЗДЕЙ КИШМИШНЫХ СОРТОВ ВИНОГРАДА. Universum: технические науки, 3(7
(124)), 54-56.
6.

Жўлбеков, И. С. Ў. (2024). УЗУМНИНГ ШАРОБОП НАВЛАРИНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ ВА

УЛАРДАН ТУРЛИ НАВЛИ ШАРОБ ТАЙЁРЛАШ ТЕХНАЛОГИЯЛАРИ. Central Asian Journal of
Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(7), 158-165.
7.

Kamoliddin, S., Poʻlatjon, E. va Ibrohim, J. (2024). UZUMNING O'STIRISH NAVLARIGA

O'STIRISH MADDALARNI QO'LLANISHNING MEXANIK TARKIBIGA BOG'LILIK. Universum:
texnicheskie nauki , 8 (3 (120)), 37-40.
8.

Sultonov, K. S., Egamberdiyev, P. E., & Jo‘Lbekov, I. S. (2024). UZUMNING KISHMISHBOP

NAVLARIGA O ‘STIRUVCHI MODDALARNING TA’SIRI. Eurasian Journal of Academic Research,
4(2-1), 133-135.
9.

Kamoliddin, S., Pulatjon, E., & Ibrohim, J. (2024). DEPENDENCE ON THE MECHANICAL

COMPOSITION OF THE APPLICATION OF GROWTH SUBSTANCES TO THE GROWING
VARIETIES OF GRAPES. Universum: технические науки, 8(3 (120)), 37-40.
10.

Жўлбеков, И. С. Ў. (2024). УЗУМНИНГ ШАРОБОП НАВЛАРИНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ

ВА УЛАРДАН ТУРЛИ НАВЛИ ШАРОБ ТАЙЁРЛАШ ТЕХНАЛОГИЯЛАРИ. Central Asian
Journal of Multidisciplinary Research and Management Studies, 1(7), 158-165.
11.

Rakhmatov, O., Zhulbekov, I. S., & Kabulov, I. M. (2023). Experimental study of a drying

installation for drying melon with IR-radiation. In E3S Web of Conferences (Vol. 443, p.
02005). EDP Sciences.
12.

Jo'lbekov, I., Ungarov, A., Umrzoqova, I., & Adhamov, A. (2023). UZUMNING

SANOATBOP NAVLARINI YETISHRISH USULLARIGA DOIR MAVZULARNI INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANGAN HOLDA TASHKIL ETISH. Евразийский журнал
технологий и инноваций, 1(6), 89-93.
13.

Ergashovich, E. P., Mardonovich, K. F., Ogli, J. I. S. O. A. D. U., Shavkatovich, A. A.,

Djumanazarova, S. D., & Raimovna, R. D. (2022). Effect of buds particle on productivity and
quality when growing Katta Kurgan table variety grapes by voish method.
14.

Файзиев, Ж. Н., Эгамбердиев, П. Э., & Жўлбеков, И. С. Ў. (2022). УЗУМНИНГ

ХЎРАКИ КАТТА ҚЎРҒОН НАВИНИ ВОИШ УСУЛИДА ЕТИШТИРГАНДА КУРТАК
ЮКЛАМАЛАРИНИ ҲОСИЛДОРЛИК КЎРСАТКИЧЛАРИГА БОҒЛИҚЛИГИ. Academic
research in educational sciences, 3(Speical Issue 1), 254-257.
15.

Сапаева, З. Ш., & Абдуллаева, Б. А. (2021). Влияние низкотемпературной

обработки некоторых сортов винограда на их аминокислотный состав. Молодой
ученый, (22), 117-120.
16.

Islamov, S., Khalmirzaev, D., & Abdikayumov, Z. (2023). Growing a low-growth clone

planting material of cherry from green cuttings. In E3S Web of Conferences (Vol. 389, p.
03064). EDP Sciences.

Page 63

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION

IF = 5.281

Volume 4, Issue 03, Part 2 March 2025

www.in-academy.uz

17.

Абдикаюмов, З. А. (2017). Использование интеркалярных вставок для получения

слаборослых саженцев черешни с целью закладки садов интенсивного типа. Аграрная
наука, (9-10), 47-51.
18.

Шаумаров, Х. Б., Абдикаюмов, З. А., Аминова, Н., & Матякубова, Н. Р. (2014).

Влияние разных норм органических и минеральных удобрений на сроки созревания,
товарные качества и лежкость плодов айвы и груши. In НАУЧНЫЕ И
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ В РАЗВИТИИ АГРАРНОЙ НАУКИ (pp. 8-12).
19.

Bababekov, U. J., Kurbanov, E. S., Tukhtakuziev, A., Davlatov, P. D., Kurbanov, E. E., &

Xudayberdiyev, R. H. (2023). Justification of the width of the tooth spacing and the distance
between the rows of teeth of the ripper for the harrower. In BIO Web of Conferences (Vol. 71,
p. 01057). EDP Sciences.
20.

Egamberdiev, P. E., Khojaqulov, F. M., Xudoyberdiev, R., Bababekov, U. J., Botirova, D., &

Suyunov, S. K. (2021). The effects of the buds to yields, mechanical and chemical compositions
in the process of cultivation of “white husayni” varieties of grapes by the method of “voish”.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(3), 740-745.