Page 107
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KO‘CHMAS MULKKA
BO‘LGAN MULK HUQUQINI DAVLAT TOMONIDAN
RO‘YXATDAN O‘TKAZISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH
ISTIQBOLLARI
Sarsenbaeva Ellada Tengelbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245708
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19- Aprel 2025 yil
Mazkur
maqolada
O‘zbekiston
Respublikasida
ko‘chmas
mulkka
bo‘lgan
huquqlarni
davlat
ro‘yxatidan o‘tkazish tizimining huquqiy asoslari, joriy
holati, so‘nggi islohotlar, raqamlashtirish jarayonlari
va mavjud muammolar tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor
tizimni yanada takomillashtirish istiqbollari, jumladan,
jarayonlarni soddalashtirish, raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish va idoralararo integratsiyani
kuchaytirish masalalariga qaratiladi. Maqolaning
asosiy xulosasi sifatida tizimli islohotlar mulk
huquqining ishonchli himoyasini ta’minlash va
investitsion muhitni yaxshilash uchun muhimligi
ta’kidlanadi.
KEY WORDS
ko‘chmas mulk, mulk huquqi,
davlat ro‘yxati, Kadastr agentligi,
tizimni
takomillashtirish,
raqamlashtirish,
O‘zbekiston
qonunchiligi, islohotlar, Davlat
reyestri, elektron xizmatlar.
Ko‘chmas mulk bozori har qanday mamlakat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi
bo‘lib, unga bo‘lgan mulk huquqlarining davlat tomonidan ishonchli kafolatlanishi fuqarolik
muomalasi barqarorligi va investitsion jozibadorlik uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ma’muriy va iqtisodiy
islohotlar doirasida ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tizimini
modernizatsiya qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi – mazkur
tizimning huquqiy asoslari, joriy holati, islohotlar natijasida erishilgan yutuqlar va mavjud
muammolarni yoritish orqali uni takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari va istiqbollarini
ko‘rsatib berishdan iborat.
Huquqiy asoslar va boshqaruv tizimi.
O‘zbekiston Respublikasida ko‘chmas mulkka
bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi
asosiy normativ-huquqiy hujjat 2022-yil 28-noyabrda qabul qilingan O‘RQ-803-sonli
“Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonundir.
Ushbu Qonun sohada yagona, tizimli yondashuvni joriy etib, qonuniylik, ro‘yxatdan
o‘tkazishning majburiyligi, ro‘yxatdan o‘tkazilgan huquqlarning ustuvorligi, axborotning
ochiqligi, taqqoslanuvchanlik va muvofiqlik kabi asosiy prinsiplarni belgilaydi. Bu prinsiplar
tizimning shaffofligi va ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksining mulk huquqi, ashyoviy huquqlar, bitimlar shakli va
ko‘chmas mulk oldi-sotdisiga oid normalari hamda Yer kodeksining yer uchastkalariga
bo‘lgan huquqlar va yer kadastriga oid qoidalari ushbu sohani tartibga solishda muhim o‘rin
tutadi.
Page 108
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bo‘yicha vakolatli
davlat organi O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr
agentligi (ilgari Davlat soliq qo‘mitasi huzurida bo‘lgan) va uning tarkibidagi Davlat
kadastrlari palatasi hisoblanadi. Agentlikning asosiy vazifalariga Ko‘chmas mulkka bo‘lgan
huquqlarning davlat reyestrini yuritish, kadastr pasportlarini tayyorlash va tegishli davlat
xizmatlarini ko‘rsatish kiradi. Bundan tashqari, ro‘yxatdan o‘tkazish bilan bog‘liq nizolarni
sudgacha hal qilish samaradorligini oshirish maqsadida maxsus komissiyalar faoliyati yo‘lga
qo‘yilgan.
Tizimning joriy holati: islohotlar va raqamlashtirish.
Hozirgi kunda Ko‘chmas
mulkka bo‘lgan huquqlarning davlat reyestri yagona axborot tizimi sifatida faoliyat
yuritmoqda va ro‘yxatdan o‘tkazilgan huquqlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarning rasmiy manbai
hisoblanadi, uning ishonchliligi davlat tomonidan kafolatlanadi.
So‘nggi yillarda tizimni
raqamlashtirish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Ko‘plab davlat xizmatlari, jumladan,
kadastr pasportini shakllantirish, huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazishga ariza yuborish,
reyestrdan ko‘chirma olish, mulk tarixi haqida ma’lumot olish kabi xizmatlar "Davreestr.uz"
portali orqali onlayn tarzda taqdim etilmoqda. Bu shunchaki ayrim jarayonlarni
avtomatlashtirish emas, balki fuqarolar va biznes uchun yagona platforma orqali ko‘chmas
mulk bilan bog‘liq keng qamrovli operatsiyalarni qamrab oluvchi kompleks elektron xizmatlar
ekotizimini yaratishga qaratilgan tizimli transformatsiyadir. Bunday yondashuv "yagona
darcha" tamoyilini amalda qo‘llash, vaqt va resurslarni tejash hamda shaffoflikni oshirish
imkonini beradi.
Ro‘yxatga olish jarayonini soddalashtirish maqsadida Kadastr agentligi, soliq, notariat,
qurilish kabi vakolatli organlar o‘rtasida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida
ma’lumotlar almashinuvini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Shuningdek,
Kadastr
agentligi
tomonidan
ko‘chmas
mulkka
oid
ayrim
ma'lumotlarning
(shaxsiylashtirilmagan holda) Ochiq ma'lumotlar portaliga joylashtirilishi tizim shaffofligini
oshirishga xizmat qilmoqda.
Mavjud muammolar va takomillashtirish istiqbollari.
Amalga oshirilayotgan
islohotlarga qaramasdan, tizimda hali ham ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Bular
jumlasiga byurokratik to‘siqlar, ayrim jarayonlarning cho‘zilishi, Davlat reyestridagi
ma'lumotlarning to‘liqligi va aniqligi bilan bog‘liq masalalar (ayniqsa, ilgari ro‘yxatga
olinmagan yoki noto‘g‘ri ma'lumotlar bilan kiritilgan obyektlar bo‘yicha), idoralararo
integratsiyaning yetarli emasligi va aholining raqamli savodxonlik darajasidagi farqlar sababli
elektron xizmatlardan foydalanishdagi qiyinchiliklar kirishi mumkin.
Ushbu muammolarni hal etish va tizimni yanada takomillashtirish uchun quyidagi
istiqbolli yo‘nalishlarni belgilash mumkin:
1.
Jarayonlarni yanada raqamlashtirish va avtomatlashtirish:
Ro‘yxatga
olishning barcha bosqichlarini to‘liq raqamli formatga o‘tkazish, inson omilini
minimallashtirish, mobil ilovalar orqali xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarini kengaytirish.
2.
Tartiblarni soddalashtirish
: Talab etiladigan hujjatlar sonini qisqartirish,
"yagona darcha" va "bir marta so‘rash" prinsiplarini to‘liq joriy etish.
3.
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash:
Geografik axborot tizimlari (GIS)
yordamida kadastr xaritalarining aniqligini oshirish. Ma'lumotlar shaffofligi va o‘zgarmasligini
ta'minlash uchun blokcheyn texnologiyasini joriy etish imkoniyatlarini o‘rganish.
Page 109
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 04,April 2025
www.in-academy.uz
Blokcheynning ma'lumotlarni o'zgartirib bo'lmaydigan tarzda saqlash xususiyati ruxsatsiz
aralashuvlarning oldini olishga yordam beradi va shu orqali Fuqarolik Kodeksi hamda
Konstitutsiyada kafolatlangan mulk huquqining daxlsizligi prinsipini
1
texnologik jihatdan
mustahkamlashi mumkin. Bu o‘z navbatida, mulkka bo‘lgan ishonchni oshirib, nizolarni
kamaytirishi va investitsion jozibadorlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
4.
Integratsiyani kuchaytirish:
Kadastr ma'lumotlar bazasini soliq, notariat,
qurilish, bank va boshqa tizimlar bilan real vaqt rejimida ishlaydigan uzluksiz integratsiyasini
ta'minlash.
5.
Xalqaro tajribani joriy etish:
Ko‘chmas mulkni ro‘yxatga olish bo‘yicha ilg‘or
xorijiy tajribalarni o‘rganish va O‘zbekiston sharoitiga moslashtirgan holda tatbiq etish.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan
o‘tkazish tizimida muhim islohotlar amalga oshirildi, xususan, zamonaviy qonunchilik bazasi
yaratildi va raqamlashtirish yo‘lida sezilarli yutuqlarga erishildi. Biroq, tizimning
samaradorligini yanada oshirish, jarayonlarni soddalashtirish, zamonaviy texnologiyalarni
keng qo‘llash va idoralararo integratsiyani kuchaytirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Bu
chora-tadbirlar mulk huquqlarining ishonchli himoyasini ta’minlash, fuqarolar va tadbirkorlar
uchun qulayliklarni oshirish hamda mamlakatning investitsion jozibadorligini yuksaltirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Kelgusidagi sa’y-harakatlar tizimning shaffofligi, samaradorligi
va foydalanuvchilarga yo‘naltirilganligini yanada oshirishga qaratilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 28-noyabrdagi O‘RQ-803-sonli “Ko‘chmas mulkka
bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 25-avgustdagi 424-sonli
““Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida” O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasi
Hukumatining ayrim qarorlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish, shuningdek, ba’zilarini
o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblash to‘g‘risida”gi Qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (tegishli moddalar).
4.
O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi (tegishli moddalar).
5.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligining
rasmiy veb-sayti ma’lumotlari.
