Page 88
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
XODIMLARNING HUQUQIY HIMOYASI: O'ZBEKISTON
MEHNAT QONUNCHILIGI TAJRIBASIDA
Sarsenbaeva Ellada Tengelbayevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15575707
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasi mehnat
qonunchiligining
rivojlanayotgan
tizimida
xodimlarning huquqiy himoyasini ta’minlashning
muhimligini tahlil qiladi. Unda Mehnat kodeksining
asosiy jihatlari ko‘rib chiqiladi. Kodeks mehnat
munosabatlarini modernizatsiya qilish, xodimlarning
himoyasini kuchaytirish va milliy standartlarni xalqaro
normalarga
moslashtirishga
qaratilganligi
ta’kidlanadi. Asosiy mehnat prinsiplari, ayollar va
voyaga yetmaganlar kabi zaif guruhlar uchun maxsus
himoya
choralari,
shuningdek,
masofaviy
va
moslashuvchan ish tartiblarining rasmiylashtirilishi
asosiy e’tibor markazida bo‘ladi. Ushbu islohotlar
mehnat bozorida shaffoflik, adolat va samaradorlikni
oshirishga xizmat qiladi. Mehnat qonunchiligidagi bu
o‘zgarishlar O‘zbekistonning global iqtisodiyotga
integratsiyalashuvi va xalqaro obro‘sini yaxshilashga
qaratilgan strategik harakatlarining bir qismi sifatida
baholanadi.
KEY WORDS
mehnat shartnomasi, huquqiy
himoya, majburiy mehnat, teng
imkoniyatlar, ijtimoiy sheriklik,
mehnat
huquqlari,
kasbiy
xavfsizlik,
xodimlar
kafolati,
gender
tengligi,
xalqaro
standartlar.
Mehnat bozorida xodimlarning mustahkam huquqiy himoyasi barqarorlik va
samaradorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi
yillarda mehnat qonunchiligida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirdi. Bu islohotlarning
markazida 2023-yil 30-aprelda kuchga kirgan yangi Mehnat kodeksi turadi. Ushbu kodeks 34
bob va 581 moddadan iborat bo‘lib, 1995-yilda qabul qilingan avvalgi qonunchilikdan tubdan
farq qiladi. Yangi kodeksni ishlab chiqishda Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) kabi 10 dan
ortiq xalqaro tashkilotlar va 60 dan ziyod davlatlarning tajribasi chuqur tahlil qilingan.
Bu
holat O‘zbekistonning nafaqat ichki ehtiyojlarga javob berish, balki xalqaro standartlarga mos
keladigan zamonaviy mehnat tizimini yaratishga intilishini ko‘rsatadi.
O'zbekiston mehnat kodeksining asosiy prinsiplari va islohotlari. Yangi Mehnat kodeksi,
2023-yil 30-apreldan boshlab, xodimlarni himoya qilish va adolatli mehnat muhitini
shakllantirishga qaratilgan bir qator fundamental prinsiplarga asoslanadi.
Ushbu prinsiplar
mehnat bozorining samarali ishlashiga ko‘maklashishni nazarda tutadi.
Birinchidan, mehnat huquqlarining tengligi va kamsitishni taqiqlash tamoyili muhim
o‘rin tutadi. Bu prinsip jinsi, yoshi, irqi,
Page 89
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy holati yoki ishga aloqador bo‘lmagan boshqa
omillardan qat’i nazar, mehnat sohasida teng imkoniyatlarni ta’minlaydi. Shu bilan birga,
oilaviy majburiyatlari bo‘lgan shaxslar, voyaga yetmaganlar va homilador ayollar kabi ijtimoiy
himoyaga muhtoj bo‘lgan shaxslarga nisbatan oqilona farqlash yoki imtiyozlar kamsitish deb
hisoblanmaydi.
Ikkinchidan, mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash kodeksning asosiy
islohotlaridan biridir.
Bu har qanday jazo tahdidi ostida majburlangan har qanday ish yoki
xizmatni taqiqlaydi. Ushbu prinsipning mustahkamlanishi O‘zbekiston paxtasiga nisbatan
uzoq yillar davomida qo‘yilgan "Cotton Campaign" xalqaro boykotining bekor qilinishiga
bevosita sabab bo‘ldi. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) O‘zbekistonning 2021-yilgi paxta
mavsumida bolalar va majburiy mehnatga barham berganini tasdiqlaganidan so‘ng, boykot
bekor qilindi. Bu tarixiy voqea mamlakatga qo‘shimcha 1,5 milliard dollarlik mahsulot eksport
qilish imkoniyatini ochdi. Bu holat inson huquqlari va mehnat standartlariga rioya qilishning
iqtisodiy foydalarini yaqqol namoyish etadi.
Uchinchidan, kodeks mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklikni rag‘batlantiradi va
rivojlantiradi.
Bu xodimlar va ish beruvchilarning o‘z manfaatlarini ifodalash va jamoaviy
muzokaralar olib borish huquqini mustahkamlaydi. To‘rtinchidan, xodimning huquqiy holati
yomonlashishiga yo‘l qo‘yilmasligi prinsipi xodimlarning huquqlari himoya qilinishini va
ularning huquqiy holati bir tomonlama yomonlashishiga yo‘l qo‘yilmasligini kafolatlaydi.
Umuman olganda, ushbu islohotlar mehnat bozorini modernizatsiya qilish, xodimlarning
himoyasini kuchaytirish va milliy mehnat qoidalarini xalqaro standartlarga moslashtirishga
qaratilgan bo‘lib, natijada yanada tuzilgan va xavfsiz mehnat bozori yaratiladi, norasmiy
bandlik kamayadi. Ayollar mehnatiga oid qoidalardagi o‘zgarishlar, ya’ni ayollar uchun zararli
ish sharoitlaridagi majburiy taqiqning tavsiyaviy tusga o‘tkazilishi, ayollarga o‘z kasbiy
tanlovlarida ko‘proq erkinlik berishga qaratilgan bo‘lsa-da, bu o‘zgarishlarning samaradorligi
monitoring va ijroning mustahkamligiga bog‘liq bo‘ladi.
Xodimlarning maxsus himoyasi va imtiyozlari. Yangi Mehnat kodeksi xodimlarning
ayrim zaif toifalari uchun maxsus imtiyozlar va kafolatlar belgilaydi, bu ijtimoiy himoyaga
sodiqlikni aks ettiradi.
O‘zbekistonda ayollar mehnat sharoitlarida sezilarli himoyaga ega. Homilador ayollar va
uch yoshga to‘lmagan bolasi bor ayollar dastlabki sinov muddatidan ozod qilinadi va ish
beruvchining tashabbusi bilan ishdan bo‘shatilmaydi (korxona to‘liq tugatilgan hollar bundan
mustasno).
12 yoshga to‘lmagan ikki va undan ortiq bolasi bor ayollarga yoki 16 yoshga
to‘lmagan nogiron bolasi bor ayollarga har yili kamida uch ish kunidan iborat qo‘shimcha
pullik ta’til beriladi. Shuningdek, ular har yili kamida 14 kalendar kunlik ish haqi saqlanmagan
ta’til olish huquqiga ega.
O‘zbekiston bolalar mehnatining eng yomon shakllarini bartaraf etishda sezilarli
yutuqlarga erishdi. Mehnat qilish uchun minimal yosh 18 yoshni tashkil etadi, shu jumladan
xavfli ishlarda ham. Yangi Mehnat kodeksining 412-moddasi 18 yoshga to‘lmagan bolalar
uchun qo‘shimcha cheklovlar belgilaydi, ularni yer osti ishlarida, tungi klublarda, alkogolli
ichimliklar, tamaki mahsulotlari, giyohvandlik va psixotrop moddalar ishlab chiqarish, tashish
va sotish bilan bog‘liq ishlarda ishlashni taqiqlaydi. 15-16 yoshli bolalarni ishga olish uchun
ota-onaning yozma roziligi talab qilinadi. Shunga qaramay, majburiy ta’limni tugatmagan
bolalar uchun ruxsat etilgan "yengil ish" tushunchasini aniq belgilashda ba’zi bo‘shliqlar
Page 90
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
mavjud.
Yangi Mehnat kodeksi masofaviy va moslashuvchan ish tartiblarini rasman tan oladi va
qonuniylashtiradi. Ushbu rasmiylashtirish ularning qabul qilinishini sezilarli darajada oshirdi;
masalan, masofaviy ishda ishlaydigan xodimlar ulushi 2022-yildan 2024-yilgacha 114,6% ga,
masofaviy ish taklif qiluvchi kompaniyalar ulushi esa 96,7% ga o‘sgan.
Moslashuvchan
siyosatlarni joriy etgan kompaniyalar mehnat unumdorligining 12,8% ga oshganini qayd
etgan. Bu tartiblar bandlikning moslashuvchanligini oshiradi va ish-hayot muvozanatini
yaxshilaydi. Xodimlar uchun afzalliklar orasida ishga borib-kelish vaqtining qisqarishi, uy-
ro‘zg‘or ishlarini osonroq boshqarish, mustaqillikning oshishi va ishdan qoniqishning yuqori
darajasi mavjud. Biroq, hamkasblardan izolyatsiya, ish va shaxsiy hayot chegaralarining
xiralashishi va muloqotdagi qiyinchiliklar kabi salbiy tomonlar ham bor. Bu o‘zgarishlar
O‘zbekistonni zamonaviy ish tendensiyalariga moslashuvchan, ilg‘or iqtisodiyot sifatida
ko‘rsatadi, bu esa texnologiyadan foydalanish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga
qaratilgan strategik harakatdir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonning 2023-yil aprel oyida kuchga kirgan yangi Mehnat
kodeksi xodimlarning huquqiy himoyasida sezilarli yutuqni ifodalaydi. Bu mamlakatning
mehnat bozorini modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga moslashishga sodiqligini aks
ettiradi. Kodeksning asosiy kuchli tomonlari majburiy va bolalar mehnatining aniq
taqiqlanishi, kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik va tenglikka qaratilgan kuchli e’tibor, ijtimoiy
sheriklikning kuchaytirilishi, shuningdek, moslashuvchan va masofaviy ish tartiblarining
rasmiylashtirilishidir. Kodeks ayollar va voyaga yetmaganlar kabi zaif guruhlar uchun maxsus
imtiyozlar, kafolatlar va zararli ishlardagi cheklovlar orqali mustahkam himoya choralarini
joriy etadi. Bundan tashqari, yangilangan mehnat shartnomasi qoidalari va nizolarni hal
qilishning muqobil mexanizmlarining joriy etilishi ish xavfsizligini oshirishga va nizolarni
yanada samarali hal qilishga hissa qo‘shadi.
Ushbu muhim qonunchilik yaxshilanishlariga qaramay, ayniqsa xususiy va norasmiy
sektorlarda yangi qoidalarning to‘liq va izchil ijro etilishi bilan bog‘liq qiyinchiliklar saqlanib
qolmoqda. Ijro mexanizmlarini mustahkamlash, qolgan bo‘shliqlarni (masalan, voyaga
yetmaganlar uchun yengil ishni belgilash) bartaraf etish va ilg‘or huquqiy baza barcha
xodimlar uchun keng qamrovli va adolatli himoyaga aylanishini ta’minlash uchun doimiy sa’y-
harakatlar zarur. O‘zbekiston tajribasi yanada adolatli va shaffof mehnat muhitiga erishish
yo‘lidagi aniq yo‘nalishni ko‘rsatadi, bunda doimiy moslashuv va hushyorlik barqaror
muvaffaqiyat uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (2023). Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy
bazasi. URL: https://lex.uz/docs/6468755
2.
Ergashev, X. (2025). Modern trends in employee compensation: Reflections from
Uzbekistan’s new Labor Code. Higher School of Business and Entrepreneurship under the
Cabinet
of
Ministers
of
the
Republic
of
Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15221355
3.
Xolbayev, J. O., & Lapasov, D. A. o‘g‘li. (2023). O‘zbekiston Respublikasida Mehnat
kodeksining o‘ziga xos xususiyatlari.
Page 91
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 05, Part 2 May 2025
www.in-academy.uz
https://www.researchgate.net/publication/372288345_O'ZBEKISTON_RESPUBLIKASIDA_ME
HNAT_KODEKSINING_O'ZIGA_XOS_XUSUSIYATLARI
4.
Hamroqulov, B. M. (2025). Legal regulation of working hours in the Republic of Uzbekistan
and some foreign countries. The University of World Economy and Diplomacy.,
https://inlibrary.uz/index.php/ijlc/article/view/70221
