Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA EKOLOGIK
BILIMDONLIGINI OSHIRISHDA AMALIY
MASHG‘ULOTNING AHAMIYATI
Berdiqobilova Kamola O‘ktamovna
Toshkent amaliy fanlar universiteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi
E-mail: Solihasadiya@1521gmail.com
Tel: +998900389094
Bovanova Umida Abduvahobovna
Ilmiy rahbar: Toshkent amaliy fanlar universiteti
katta o‘qituvchisi
E-mail: (umidabovanova8@gmail.com)
Tel: +998974028797
https://doi.org/10.5281/zenodo.15684653
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 17-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada maktabdagi ekologik tarbiyaning
ta’siri hamda oilada ekologik tarbiya berishda amaliy
mashg‘ulotlarning roli haqida so‘z yuritilib, ekologik
ta’limning sifatli tashkil etilishining bolalarga ta’siri,
atrof-muhit uchun foydalari, boshlang’ich ta’limda
ekologik ta’lim berishda qiyinchiliklar va yechimlar,
oilalarda ekologik tarbiyaning ahamiyati, ekologik
ta’limni integratsiyalash strategiyalari, oilalarda
ekologik tarbiya natijalari va amalga oshirishdagi
muammolar haqida ma’lumotlar berilgan.
KEY WORDS
Ekologiya, integratsiya, atrof-
muhit, innovatsion ta‘lim, atrof-
muhit, tarbiya, oila, tabiat,
organism, fan, maktab, jamoaviy
ta’sir, atama, jamiyat.
"Ekologiya" atamasi (yunoncha oikos-uy, logos-fan, o‘rgatish) taniqli nemis biologi
Ernest Gekkel tomonidan fanga kiritildi. Ekologiya, bu organizmlarning atrof- muhit bilan
munosabatlari haqidagi umumiy fan "Organizm- larning umumiy morfologiyasi" (1866) deb
atadi. Ekologiya fanining bir qator ta’riflari mavjud. Hozirgi kunda ko‘pchilik tadqiqotchilar
ekologiya - tirik organizmlarning bir-biriga va atrof-muhitga bo‘lgan munosabatini yoki tirik
organizmlarning mavjudligi sharoitlarini, ular yashayotgan atrof-muhit o‘rtasidagi
munosabatni o‘rganadigan fan.
"Ekologiya" nomli asosiy kitobida (1986)Amerika ekologi J.Odum quyidagi ta’riflarni
beradi: “Ekologiya – o‘zaro bog‘liqlikda tabiat va jamiyatdagi ko‘p bosqichli tizimlarning
tuzilishi va faoliyati haqida fanlararo bilim sohasidir.” Ekologik ta’lim - bu atrof-muhit va
barqarorlik bilan bog’liq bilimlarni berish va qadriyatlarni tarbiyalash jarayonini anglatadi”.
Ekologik tarbiyaning maqsadi yosh avlodda tabiatga muhabbat, vatanparvarlik, tirik
organizmlarga g‘amxo’rlik qilish fazilatlarini shakllantirishdan iborat. Hozirgi vaqtda
ekologiya odamlarga tabiiy hamjamiyat bilan uyg‘unlikda yashashga yordam beradigan
alohida fanga aylandi.
Asosiy qism:
O‘quvchilar tabiat va dunyoni tanish va undagi moddiy va tabiiy
boyliklarni asrash hamda ularga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishni o‘rganadi. Umumiy
ta’lim maktablarida beriladigan ekologik ta’lim bolalar va atrof-muhit uchun bir qancha ijobiy
natijalarga ega. Ekologik ongni rivojlantirish orqali bolalarga tabiat va yovvoyi tabiat
haqida bilim berish, barqaror amaliyotlarni rag‘batlantirish, atrof-muhitga hurmatni
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
oshirishga erishish mumkin. Misol uchun maktablarda bog‘dorchilik ishlarining tashkil
etilishi, bolalarda tabiatdagi tirik komponentlar bilan yaqindan tanishish, ularning foydali
tomonlarini amaliyot orqali bilib olish, mevalarni tatib ko‘rish orqali hissiy anglash va tabiat
hamda tirik organizmlarga ijobiy munosabatlar motivlarini rivojlantirib boradi. Bolalarga
ekologik ta’lim berishda quyidagi yo‘nalishlar muhim sanaladi
:
1.Ekotizimlar haqida tushuncha berish:
• Tirik organizmlarning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganish
• Ekotizimlarning asosiy tushunchalari bilan tanishtirish
• Ekotizimlarni o‘rganish bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar
Misol tariqasida sinfda mini ekotizimni or‘natish o‘zining yaxshi samarasini beradi.
2. Saqlash va qayta ishlash:
• Tabiatni muhofaza qilishning ahamiyatini o‘rgatish
• Qayta ishlash odatlarini rag‘batlantirish
• Chiqindilarni kamaytirish haqida xabardorlikni shakllantirish
• Misol: qayta ishlangan materiallardan foydalangan holda san’at va hunarmandchilik
namunalarini yasash.
3. Tabiat bilan aloqaorlik:
• Ochiq havoda o‘rganish tajribasi
• Tabiatda sayr qilish va o‘rganish
• Tabiat dunyosiga nisbatan hayrat va qiziqish tuyg‘usini rag‘batlantirish
Ekologik ta’limning sifatli tashkil etilishining bolalarga ta’siri quyidagicha:
• Tabiat va hayvonlarga nisbatan hamdardlikni rivojlantiradi.
• Muammoni hal qilish ko‘nikmalarini oshiradi
• Atrof-muhit uchun mas’uliyat hissini rivojlantiradi.
Oilaviy hayotda ekologik ta’limni integratsiyalash strategiyalari haqida gapirganda
albatta ekologik ta’limni rivojlantirishning samarali strategiyalaridan biri bu o‘rnak
ko‘rsatishdir. Qayta ishlash, suvni tejash va chiqindilarni kamaytirish kabi ekologik toza
odatlarga amal qiladigan ota-onalar farzandlariga amal qilishlari kerak bo‘lgan aniq namunani
o‘rnatadilar. Bundan tashqari, bolalarni bog‘dorchilik, piyoda sayr qilish yoki qushlarni
kuzatish kabi tabiat bilan bog‘liq tadbirlarga jalb qilish ularga tabiiy dunyo bilan chuqur
aloqani rivojlantirishga yordam beradi. Oilada atrof-muhit muammolari bo‘yicha ochiq
muloqotni rag‘batlantirish sayyoramiz duch keladigan muammolarni chuqurroq tushunishga
yordam beradi.
Oilalarda ekologik tarbiya natijalaridan ekologik ta’limni oilaviy hayotga singdirish
samarasi chuqurdir. Ekologik ta’limga ustuvor ahamiyat beradigan oilalar ko‘pincha
o‘rmonlarni kesish, ifloslanish va iqlim o‘zgarishi kabi dolzarb ekologik muammolar haqida
xabardorlikni oshiradilar. Bu ko‘tarilgan xabardorlik harakatga aylanadi, ko‘plab oilalar qayta
foydalanish mumkin bo‘lgan mahsulotlardan foydalanish, energiya sarfini kamaytirish va
tabiatni muhofaza qilish sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlash kabi barqaror turmush tarzini
tanlashni afzal ko‘radi. Vaqt o‘tishi bilan, bu individual harakatlar atrof-muhitga jamoaviy
ta’sir ko‘rsatishga yordam beradi, oilalar kelajak avlodlar uchun yanada barqaror kelajakni
shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Boshlang‘ich ta’limda tahsil olayotgan bolalarni ekologiya bilan tanishtirishda ta'lim
berishning asosiy usullaridan biri ekskursiya hisoblanadi. Ekskursiya jarayonida bolalar
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
tabiat to‘g‘risidagi aniq tasavvurga ko‘rish, sezish, eshitish bilan idrok etish orqali ega
bo‘ladilar. Ekskursiya jarayonida bolalarda tabiat, undagi qonuniyatlar to‘g‘risida realistik
tasavvurlar hosil bo‘ladi. Bu jarayon orqali o‘rganilgan tushunchalar keyinchalik bolalar
egallaydigan ilmiy bilimlarning asosini tashkil etib, yuqori sinflarda o‘rganiladigan tabiiy
fanlarni o‘zlashtirib olishni osonlashtiradi.
O‘qituvchi tomonidan tashkillashtirilgan ekologik to‘garaklarda, tajriba sinov
maydonchasida o‘tkazilayotgan tajribalar bolalarda qiziqish uyg‘otadi va ularni yangi ixtirolar
qilishga undaydi. Bu to‘garak bolalarni tabiat va undagi hodisalarni bilish uchun eng katta
imkoniyat markazihamdir. Ekologik to‘garak faoliyati to‘g‘ri tashkil etilsa, amaliy
mashg‘ulotlar qiziqarli holatda o‘tkazilsa bolalar tabiat haqidagi bilimlarning 90%ini
o‘zlashtiradi. Amaliy mashg‘ulotlar nafaqat bolalarda, balki pedagoglarda ham qiziqish
uyg‘otadi.
Hayotimiz davomida ishlatiladigan narsalarni qayerdan kelganligini, ulardan nimalar
olinganligi haqidagi ma’lumotlar va chiqindilarni utilizatsiya qilish qoidalari bilan
tanishtirilsa,bolalarda ekologiyaga bo‘lgan qiziqish yanada ortadi.Maktab sharoitida xavfsizlik
qoidalarni inobatga olgan holda o‘quvchilar bilan amaliy mashg‘ulotlar o‘tish
mumkin.Masalan, ilk amaliy mashg‘ulotlar quyidagicha ko‘rinishda o‘tkazishimiz
mumkin.Dastlab,o‘quvchilarga amaliy mashg‘ulot mavzusi aytiladi va amaliy mashg‘ulotning
maqsadi va vazifalari haqida qo‘shimcha qilib o‘tiladi.
Ishning borish ketma-ketligi to‘g‘risida ma‘lumotlar beriladi.Sinfda xonaning havosini
tozalash maqsadida bolalarning o‘z qo‘llari bilan urug‘larni tuvaklarga sepish orqali, unga suv
quyishi va urug‘ unib chiqishi bola uchun juda qiziqarli holatlar sanaldi.O‘quvchilar amaliy
mashg‘ulotdan kutiladigan natijalarni daftarlariga qayd qilib olishlari,mashg‘ulotni yanada
esda qolarli bo‘lishini ta‘minlaydi. Mashg‘ulotlar turli shakllarda olib boriladi va bularning
ayrimlarida boshlang‘ich bilimlar shakllantiriladi. Buning uchun o‘qituvchi kuzatish
metodidan,ko‘rgazmali qurollardan, rasmlar va multimedia vositalaridan foydalanadi. Boshqa
mashg‘ulotlarda esa bolalarning bilimlari aniqlanadi, kengaytiriladi va chuqtirlashtirilgan
holda o‘rgatiladi.
Mashg‘ulotlarda asosan didaktik o‘yinlar, umumlashtiruvchi so‘zlardan, bolalarning
tabiatdagi amalga oshiradigan mehnatidan foydalaniladi. Barcha guruhlarda mashg‘ulotlarni
yanada yaxshi natija berishi va qiziqarli muhitni tashkil qilish uchun sayrlarda suhbat
metodidan foydalaniladi.
Xulosa
. Demak, bolalarda ekologik tarbiyani rivojlantirish orqali ularning tabiatga
bo‘lgan mehrini, shakllantirish va kelajakda tabiiy fanlarni o‘zlashtirishi uchun poydevor
yaratiladi. Bolalarga ekologik tarbiya berishda va zamonaviy usullardan foydalanish yaxshi
samara beradi.
Bundan tashqari boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilariga ekologik bilim berishda zamonaviy
texnologiyalardan biri VR (virtual moslama)lardan foydalanishni taklif qilgan bo‘lardim. Bu
innovatsion texnologiya yurtimizda asta-sekinlik bilan rivojlanib bormoqda. Bu orqali
bolalarning o‘zlashtirishini yanada oshirish va qiziqarli,innovatsion ta’lim jarayonini tashkil
etish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 Iyun 2025
www.in-academy.uz
1. Turabjanov S.M., Aripova M.M., Raximova L.S. “Ijtimoiy ekologiya” T.: “BOOK TRADE”.2022.
2. Xo’janazarov O’.E., Yakubjonova Sh. “Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish”.O’quv
qo’llanma. Toshkent-2018.
3. Xodjimatov A.N.,Alimkulov N.R., Xolmurodov Sh.A., Djuraev M.E. Ekologiya va tabiatni
muhofaza qilish. T:. “Innovasion rivojlanish nashriyoti-Matbaa uyi”., 2020. 228 b.
4. Ergashev A., Yulchiyeva M., Ahmedov O’., Abzalov A. Umumiy ekologiya. Toshkent-2014.
