Page 21
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
QIBLA OROLBO‘YI VA AMUDARYONING O‘NG SOHILIDAGI
ANTIK SHAHAR QURILISH MADANIYATINING IQLIMIY VA
SIYOSIY ASOSLARI
Bekmuratov Nursultan Erbay o’g’li
O’zbekiston Davlat Sa’nat va madaniyat instituti Nukus filiali
1-Kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15860427
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 07-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 11-Iyul 2025 yil
Ushbu maqolada Qibla Orolbo‘yi va Amudaryoning o‘ng
sohili hududidagi qadimgi shaharlar qurilish
madaniyati tabiiy-iqlimiy, siyosiy va demografik
omillar nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Qal’a va
shahristonlarning joylashuvi, ularning savdo yo‘llari,
resurs manbalariga yaqinligi, va hukmron siyosiy
kuchlarning me’moriy yondashuvlari tarixiy-arxeologik
dalillar asosida yoritiladi. Bu tadqiqot, shaharlar
taraqqiyotining voha landshafti, chegara nazorati va
harbiy arxitektura bilan bog‘liq jihatlarini ochib beradi.
KEY WORDS
Qibla Orolbo‘yi, Amudaryo o‘ng
sohili, shahar qurilishi, chegara
siyosati, harbiy arxitektura, voha
strategiyasi, siyosiy landshaft,
antik urbanizm
Qadimiy O‘rta Osiyoda shahar qurilishi voha hududlarida iqlimiy va resurs
muvozanatiga tayangan. Qibla Orolbo‘yi esa Amudaryoning o‘ng sohili bo‘ylab joylashgan
bo‘lib, antik davrda siyosiy, harbiy va iqtisodiy faoliyatlarning markazi bo‘lgan. Maqola ushbu
hududdagi shaharlar rivojining siyosiy-iqlimiy asoslarini tahlil qiladi.
2. Iqlimiy omillar va qurilish joylashuvi
Hududning yarim cho‘l iqlimi, yozgi yuqori haroratlar, kuchli shamollar va Amudaryo
irmoqlarining mavsumiy toshqinlariga moslashish shahar qurilishida asosiy omillardan biri
bo‘lgan. Shaharlar suv toshqinlaridan yuqoriroq balandliklarda, shamolga teskari yo‘nalishda
va yerosti suv qatlamlariga yaqin joylarda bunyod etilgan.
3. Chegara siyosati va shahar mudofaa tuzilmalari
Amudaryo qadimiy chegaraviy daryo sifatida harbiy strategik ahamiyatga ega bo‘lgan.
Qibla Orolbo‘yi shaharlarining arxitekturasida devorlar ikki qatlamli, burchaklarda minoralar,
shahar darvozalarida esa postlar mavjud bo‘lgan. Bu inshootlar faqat mudofaa emas, balki
soliq yig‘ish, aholiga nazorat, harbiy kuchni namoyish qilish vositasi bo‘lgan.
4. Harbiy-logistik markazlar va karvon yo‘llari
Shaharlar Amudaryo o‘ng sohilidagi qadimiy karvon yo‘llariga yaqin qurilgan. Bu
ularning harbiy-logistik markazga aylanishiga sabab bo‘lgan. Ayniqsa, shahar ichki
tuzilmasida omborxonalar, otxona, qurol saqlovchi inshootlar mavjud bo‘lgani aniqlangan.
5. Siyosiy markazlashuv va shahar tuzilmasi
Qadimiy shaharlar ko‘pincha ma’muriy markaz atrofida barpo etilgan. Bu joyda
hukmdor saroyi, harbiy boshqaruv uylari va ma’naviy vakolatxonalari bo‘lgan. Bu markazlar
atrofida iqtisodiy va turar-joy tarmoqlari shakllangan, ierarxik urbanistik tuzilma vujudga
Page 22
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
kelgan.
6. Resurs manbalariga yaqinlik va iqtisodiy tarmoqlanis
h
Qurilish joyi tanlanayotganda suvga yaqinlik, yaylovlar mavjudligi, qurilish materiallari
(g‘isht, qum, loy) manbalariga yaqinlik inobatga olingan. Shahar atrofi agrar zonaga
aylantirilgan bo‘lib, u iqtisodiy mustaqillik va oziq-ovqat ta’minotini ta’minlagan.
7. Ko‘chmas infratuzilma va ichki transport tizim
i
Shahar ichida to‘g‘ri chiziqli yoki radial shakldagi yo‘llar, piyodalar uchun mo‘ljallangan
yo‘laklar, ichki devorlar va maydonlar bo‘lgan. Bozorlar, zardushtiy ibodatxonalar,
hunarmandlar hududi aniq rejalashtirilgan.
8. Shaharlararo o‘zaro aloqalar va siyosiy bloklar
Qibla Orolbo‘yi shaharlarining joylashuvi ularning o‘zaro siyosiy bog‘liqligini
kuchaytirgan. Masalan, Ayazqala–Toprakqala–Kavatkala yo‘nalishi orqali siyosiy va harbiy
aloqa bog‘langan. Bu shaharlarda o‘zaro mustahkam ittifoqlar va resurslar almashinuvi
bo‘lgan.
9. Arxeologik topilmalar va ilmiy rekonstruksiya
So‘nggi yillarda GIS texnologiyalari yordamida shaharlardagi kvartal tuzilmalari, suv
yo‘llari, darvoza tizimlari aniqlashtirilgan. Arxeologik qazishmalar orqali shahar ichidagi
ijtimoiy qatlamlarning joylashuvi, hukmdorlar turar joyi, savdo va hunarmandchilik zonalari
tasvirlangan.
Xulosa
Qibla Orolbo‘yi va Amudaryoning o‘ng sohili shaharlarining qurilish madaniyati faqat
me’moriy yondashuv emas, balki iqlimiy ehtiyojlar, siyosiy ierarxiya va resurslar geografiyasi
bilan bevosita bog‘liqdir. Bu hudud urbanistik strategiyaning qadimiy namunasi sifatida
Markaziy Osiyo arxitekturasi tarixida alohida o‘rin egallaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jalilov, B. (2017). Amudaryo bo‘yidagi diniy obidalar. Nukus: Meros.
2.
UNESCO (2021). Desert urbanism in Central Asia. Paris.
3.
Akramov, M. (2016). Arxeologik semantika va fazoviy tafakkur. Qarshi.
4.
Bobojonov, A. (2022). Fazoviy antropologiya asoslari. Toshkent.
