Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
TRANSKASPIY HUDUD VA O‘RTA OSIYO O‘RTASIDAGI
QADIMGI GEOSIYOSIY UZVIYLIK
Bekmuratov Nursultan Erbay o’g’li
O’zbekiston Davlat Sa’nat va madaniyat instituti Nukus filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15836571
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 04-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 08-Iyul 2025 yil
Ushbu maqola Transkaspiy hududi (Kaspiy dengizi
g‘arbiy sohillari) bilan O‘rta Osiyo o‘rtasidagi
geosiyosiy, madaniy va savdo aloqalari asosida tarixiy
uzviylikni tahlil qiladi. Antik davrda bu ikki mintaqa
o‘rtasida amalga oshgan harbiy yurishlar, savdo
tarmoqlari, texnologik almashinuv va migratsiyalar
natijasida geosiyosiy chegaralar shaffoflashgan.
Maqolada Kaspiy bo‘yi orqali O‘rta Osiyoga kirib kelgan
madaniyatlar va ularning ta’sir izlari, shuningdek, bu
hududlarda shakllangan interfeys shaharlar va
ularning transregional roli ochib beriladi..
KEY WORDS
Transkaspiy aloqalar, qadimgi
geopolitika,
savdo
interfeysi,
madaniyatlar aro uzviylik, Kaspiy
dengizi, qirg‘oq bo‘yi shaharlar,
g‘arbiy harakatlar.и.
Transkaspiy hududi va O‘rta Osiyo o‘rtasidagi munosabatlar qadim zamonlardan buyon
Markaziy Yevrosiyo tarixida muhim rol o‘ynagan. Bu hududlar geografik jihatdan o‘zaro
bog‘langan bo‘lib, daryo tizimlari, dasht yo‘laklari va dengiz orqali amalga oshirilgan transport
tarmoqlari bilan o‘zaro integratsiyalashgan. Mazkur maqola antik davrda Kaspiy dengizining
g‘arbiy va sharqiy sohillari o‘rtasida shakllangan geosiyosiy, iqtisodiy va madaniy
munosabatlarni tahlil etadi.
2. Transkaspiy hududining geografik va tarixiy ta’rifi
Transkaspiy hudud deganda Kaspiy dengizining g‘arbiy sohilidagi hududlar — Qafqoz
etaklari, Mad daryosi bo‘yi va janubiy Daghiston nazarda tutiladi. Bu hudud Eron,
Mesopotamiya va O‘rta Osiyo o‘rtasida tampon zona sifatida xizmat qilgan. Arxeologik
manbalar ushbu hududda qadimgi madaniyatlarning — Kul’tapa, Hasanlu, Dmanisi —
rivojlanganini ko‘rsatadi.
3. Qadimgi transport yo‘llari va Kaspiy uzviyligi
Kaspiy dengizi qadimiy transport tizimining muhim halqasi bo‘lgan. Dengiz orqali
g‘arbiy hududlardan — Kavkaz orti, Mesopotamiya, Eron — kelgan savdogarlar O‘rta Osiyo
bilan almashinuvni amalga oshirgan. Arxeologik topilmalar, xususan
Urmiya ko‘li atroflaridan topilgan O‘rta Osiyo kelib chiqishli tangalar va sopol buyumlar
bu aloqalarning jonli bo‘lganidan darak beradi.
4. Madaniyatlararo interfeys shaharlar
Transkaspiy hudud va O‘rta Osiyo oralig‘ida joylashgan interfeys shaharlar — Derbent,
Itil, Atropatena, Nisa — o‘z vaqtida harbiy, iqtisodiy va diplomatik markazlar bo‘lgan. Bu
shaharlar orqali axborot va texnologiyalar
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 7, Iyul 2025
www.in-academy.uz
almashinuvi sodir bo‘lgan. Masalan, Nisa orqali Parfiya va Sug‘d madaniy an’analari Yaqin
Sharqqa tarqalgan.
5. Harbiy yurishlar va geosiyosiy shakllanishlar
Parfiya, Massagetlar, Saklar va keyinchalik Sosoniylar tomonidan olib borilgan harbiy
harakatlar orqali Transkaspiy va O‘rta Osiyo o‘rtasida siyosiy hududlar o‘zgargan. Bu
yurishlar vaqtida chegaralar faqat harbiy nazorat bilan emas, balki iqtisodiy va ijtimoiy
integratsiya bilan ham belgilanardi.
6. Kaspiy orqali savdo va iqtisodiy bog‘liqlik
Kaspiy orqali neft, yog‘och, metall va ipak mahsulotlari tashilgan. Buxoro, Marv va
Gurgon kabi shaharlardan kelgan savdogarlar Kaspiy bo‘yidagi bozorlar orqali Vizantiya va
Kavkaz mintaqalariga chiqishgan. Bu bog‘liqlik Kaspiyning qirg‘oqlari bo‘ylab joylashgan port
shaharlarga iqtisodiy faollik olib kelgan.
7. Diniy va e’tiqodiy oqimlar harakati
Zardushtiylik, xristianlikning nestorian oqimi, keyinchalik esa islom dini Transkaspiy
hudud orqali O‘rta Osiyoga tarqalgan. Diniy markazlar sifatida Atropatena, Gurgon va
Nishapur ajralib turgan. Ushbu harakatlar nafaqat diniy, balki siyosiy mafkura tarqalishiga
ham sabab bo‘lgan.
8. Transkaspiy uzviylikning arxeologik dalillari
Antik davrga oid ko‘plab arxeologik topilmalar — tangalar, metall buyumlar, sopol
idishlar, maqbaralar — bu ikki hudud o‘rtasidagi almashinuvlarni tasdiqlaydi. Xususan,
Qizilqum cho‘li va Kaspiy sohillarida joylashgan qadimgi qishloqlar joylashuvi bu aloqalarni
aniq ko‘rsatadi.
9. Xulosa
Transkaspiy va O‘rta Osiyo o‘rtasidagi qadimiy aloqalar mustahkam geosiyosiy va
madaniy uzviylikni yuzaga keltirgan. Bu aloqalar nafaqat savdo va harbiy yurishlar bilan
cheklanmagan, balki madaniyat, til va e’tiqodlar almashinuvini ham ta’minlagan. Antik
davrdagi bu uzviylik zamonaviy geopolitikani tushunishda ham muhim tarixiy asosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Litvinsky, B.A. (1996). Ancient Civilizations of Central Asia. London: Curzon Press.
2.
Rtveladze, E.V. (2010). Drevnyaya Baktriya. Tashkent: Fan.
3.
Dani, A.H. & Masson, V.M. (eds.) (1992). History of Civilizations of Central Asia, Vol. I.
UNESCO.
4.
Gadjiev, M.S. (2005). Arxeologiya Zapadnogo Kavkaza. Baku: Elm.
