Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
ZAMONAVIY NEMIS DRAMATURGIYASIDA TANA BILAN
BOG‘LIQ FRAZEOLOGIZMLARNING EMOTSIONAL MA’NO
TASHUVCHISI SIFATIDAGI ROLI
Bakbergenov Aybek Esbergenovich
Lingvistika: Nemis tili ixtisosligi 1-kurs magistranti,
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16809813
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 07- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 12- Avgust 2025 yil
Ushbu maqolada zamonaviy nemis dramaturgiyasida
tana bilan bog‘liq frazeologizmlarning (somatik
frazeologizmlar)
emotsional
ma’no
tashuvchisi
sifatidagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda ularning uch
asosiy emotsional toifada — ijobiy, salbiy va
ambivalent — ishlatilishi hamda dramaturgik
jarayondagi funksional roli yoritilgan. Asosiy e’tibor
personajlarning
ichki
kechinmalari,
psixologik
dinamikasi va voqealar rivojidagi burilish nuqtalarini
ifodalashda
frazeologizmlarning
ta’sir
kuchiga
qaratilgan.
Maqolada
zamonaviy
nemis
dramaturglarining (Botho Strauss, Dea Loher va
boshqalar) asarlaridan olingan kontekstual misollar va
tahliliy
jadval
keltirilgan.
Natijalar
frazeologizmlarning nafaqat estetik, balki teatr tilining
hissiy dizaynida ham markaziy o‘rin tutishini
ko‘rsatadi.
KEY WORDS
somatik frazeologizm, zamonaviy
nemis dramaturgiyasi, emotsional
ma’no, teatr tili, dramaturgik
funksiya,
psixologik
ifoda,
kontekstual misol
Frazeologizmlar tilning estetik qatlamini tashkil etuvchi, ma’no va hissiy rang-
baranglikni kuchaytiruvchi asosiy vositalardan biridir. Ayniqsa, tana a’zolariga oid
frazeologizmlar (somatik frazeologizmlar) insonning ichki kechinmalarini, ruhiy holatini va
munosabatini obrazli ifodalashga xizmat qiladi. Zamonaviy nemis dramaturgiyasida ushbu
iboralar o‘ziga xos dramatik kuchga ega bo‘lib, ular nafaqat muloqotning ma’nosini, balki
voqea dinamikasini ham belgilaydi.
Postmillenial davr nemis dramaturgiyasida realistik tasvir, psixologik tahlil va ijtimoiy
konfliktlar yetakchi bo‘lib, personajlarning hissiy intensivligini oshirish uchun somatik
frazeologizmlar faol ishlatiladi.
Somatik frazeologizmlar uch asosiy emotsional toifada faol ishlaydi:
ijobiy
,
salbiy
va
ambivalent
. Misol uchun:
„Jemandem geht das Herz auf“ — ijobiy his, quvonch va samimiylik ifodasi;
„Eiskalt im Herzen sein“ — salbiy his, sovuqqonlik va hissiy begonalashish;
„Mit dem Kopf durch die Wand wollen“ — ambivalent xarakter, qat’iyat bilan qaysarlik
orasidagi chegarada.
Ushbu iboralar dramaturgiyada nafaqat ma’no, balki psixologik kuch beruvchi vosita
Page 10
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
sifatida ham ahamiyatga ega [4, 43-54].
Dialoglarda tana bilan bog‘liq frazeologizmlar nutqning hissiy amplitudasini oshiradi.
Masalan:
1.
Botho Strauss, „Schlusschor“ (2002)
asarida xiyonat sahnasida personaj shunday
deydi:
„Es war, als ob mir jemand einen Stich ins Herz versetzt hätte.“ Bu ibora tomoshabinda
bevosita hissiy zarba effekti hosil qiladi [5, 53-59].
2.
Dea Loher, „Unschuld“ (2003)
dramasida irodasizlik lahzasida:
„Ich konnte nur den Kopf hängen lassen.“[3] Bu jumla umidsizlik va ichki bo‘shash
holatini kuchli ifodalaydi.
Shunday qilib, dramaturgiyada frazeologizm sahnaga “hissiy kulminatsiya nuqtalari”
kiritadi.
Quyidagi jadval tahlili zamonaviy nemis dramaturgiyasida tana bilan bog‘liq
frazeologizmlarning emotsional spektri va ularning dramaturgik funksiyalarini chuqurroq
tushuntiradi:
1-Jadval: Zamonaviy nemis dramaturgiyasida ishlatiladigan ba’zi tana bilan
bog‘liq frazeologizmlar va ularning emotsional ma’nosi
№
Frazeologizm
(Nemischa)
So‘zma-so‘z tarjima
(O‘zbekcha)
Emotsio
nal ma’no
Dramaturgi
k funksiyasi
1
Jemandem geht das Herz
auf
Kimningdir yuragi
ochildi
Quvonch, iliqlik
Ijobiy hisni
kuchaytirish
2
Eiskalt im Herzen sein
Yurakda muzdek
bo‘lish
Befarqlik,
sovuqqonlik
Salbiy xarakter
chizish
3
Einen Stich ins Herz
bekommen
Yuragiga sanchiq
singari botdi
Og‘riq, xiyonat
Dramatik
kulminatsiya
4
Mit dem Kopf durch die
Wand wollen
Bosh bilan devorni
yorishga urinish
Qaysarlik,
intilish
Konflikt yaratish
5
Blut in den Adern
gefrieren
Tomirlardagi qon
muzlashi
Qo‘rquv, hayrat
Kuchli emotsiya
berish
6
Jemandem fällt ein Stein
vom Herzen
Yuragidan tosh
tushgandek bo‘lish
Yengillik,
taskin
Konflikt yechimi
7
Kalte Füße bekommen
Sovuq oyoqlar bo‘lish
Qo‘rquv,
ikkilanish
Qahramon qarorini
o‘zgartirish
8
Den Kopf hängen lassen
Boshni osiltirib
qo‘yish
Umidsizlik
Tragediya effektini
oshirish
9
Etwas geht einem durch
Mark und Bein
Biror narsa ilik va
suyakka yetib borish
Kuchli larza
Emotsional zarba
berish
10
Die Zähne
zusammenbeißen
Tishlarini qattiq
qisilish
Bardoshlilik
Stressga qarshi
turish
Keltirilgan jadvalda 10 ta somatik frazeologizm tanlangan bo‘lib, ular uch asosiy
emotsional toifaga — ijobiy, salbiy va ambivalent — ajratilishi mumkin.
1. Ijobiy emotsiyalar — “Jemandem geht das Herz auf” va “Jemandem fällt ein Stein
vom Herzen” kabi iboralar ijobiy
Page 11
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
hissiyotlar, quvonch va yengillikni ifodalaydi. Ular odatda dramaturgik jarayonda konflikt
yechimi yoki katarzis bosqichida qo‘llanadi. Bu tomoshabinga ruhiy yengillik berib, sahna
dramatizmini yumshatadi.
2. Salbiy emotsiyalar — “Eiskalt im Herzen sein”, “Einen Stich ins Herz bekommen”,
“Blut in den Adern gefrieren”, “Den Kopf hängen lassen” kabi iboralar asosan konflikt
cho‘qqisida ishlatiladi. Ular qahramonning iztiroblari, xiyonat, qo‘rquv yoki umidsizlik
kayfiyatini kuchli tarzda yetkazadi. Bu iboralar tomoshabin bilan qahramon o‘rtasida hissiy
aloqa yaratib, voqeani chuqurroq idrok etishga yordam beradi.
3. Ambivalent holatlar — “Mit dem Kopf durch die Wand wollen” va “Die Zähne
zusammenbeißen” kabi iboralar bir vaqtning o‘zida ham salbiy, ham ijobiy rangga ega bo‘lishi
mumkin. Masalan, qat’iyat va bardoshlilik sahna kontekstiga qarab qahramonning ijobiy
fazilati sifatida ko‘rsatilishi yoki qaysarlik va irratsionallik sifatida salbiy baholanishi mumkin.
4. Dramaturgik funksiyalar xilma-xilligi — Jadvaldagi iboralar faqat his-tuyg‘uni
yetkazish bilan cheklanmaydi; ular sahna ritmini belgilash, dramatik kulminatsiyani yaratish,
konfliktni kuchaytirish yoki yechimini ta’kidlashda faol ishtirok etadi. Masalan, “Einen Stich
ins Herz bekommen” kulminatsion sahnada ishlatilganda tomoshabinda bevosita “hissiy
zarba” effekti hosil qiladi.
5. Emotsional amplitudani oshirish — Somatik frazeologizmlar so‘zning oddiy
ma’nosidan tashqariga chiqib, kuchli obraz va hissiy rang-baranglik kiritadi. “Blut in den
Adern gefrieren” kabi iboralar sahna atmosferasini birdan sovutib, dramatik taranglikni
oshiradi; aksincha, “Jemandem geht das Herz auf” esa uni iliqlik bilan to‘ldiradi.
Shunday qilib, somatik frazeologizmlar dramaturgik ritmni belgilovchi vositadir. Salbiy
ma’nodagi ibora — konflikt cho‘qqisida, ijobiy ma’nodagi ibora — yechim yoki katarzis
bosqichida ishlatiladi. Shunday qilib, tomoshabin hissiy sayohat jarayonida qahramonning
ichki olamini to‘liq his qiladi.
Xulosa.
Zamonaviy nemis dramaturgiyasida tana bilan bog‘liq frazeologizmlar obraz va
emotsiyani birlashtiruvchi kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular orqali dramatik vaziyatning
hissiy intensivligi oshiriladi, personajlarning psixologik profili ochiladi va sahna tili estetik
jihatdan boyiydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Burger, H. (2015). Phraseologie: eine einführung AM beispiel dês Deutschen. Erich Schmidt
Verlag.
2.
Dobrovol'skij, D., & Piirainen, E. (2021). Figurative language: Cross-cultural and cross-
linguistic perspectives (Vol. 350). Walter de Gruyter GmbH & Co KG.
3.
Fischer, J. Dea Loher:„Unschuld “.
4.
Motyl, S. (2015). Syntaktischer Vergleich der polnischen und deutschen Phraseologismen
im Bereich der Gefühle. Językoznawstwo, (9), 43-54.
5.
Rumpf, H. (2002). Verdorrende Wurzeln? Erinnerung an die lebensweltliche Mitgift des
Lehrens und Lernens. In Die Lehrerbildung der Zukunft—eine Streitschrift (pp. 53-59).
Wiesbaden: VS Verlag für Sozialwissenschaften.
