Page 32
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
QADIMGI OʻZBEKISTON SIVILIZATSIYALARI TARIXINI
OʻRGANISHDA SUN’IY INTELLEKTNING OʻRNI
Ruziyeva Feruza Asqar qizi
Aniq va Ijtimoiy fanlar universiteti magistranti
fra76128@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16879865
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 11- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 15- Avgust 2025 yil
Ushbu maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining
qadimgi
O‘zbekiston
sivilizatsiyalari
tarixini
o‘rganishdagi imkoniyatlari, modellashtirish usullari va
ilmiy-etik jihatlari keng tahlil qilinadi. Maqolada
arxeologik ma’lumotlarni raqamlashtirish, tarixiy
xaritalarni rekonstruksiya qilish, qadimgi yozuvlarni
avtomatik o‘qish, shuningdek, madaniy landshaftlar,
iqlim sharoitlari hamda savdo-migratsiya yo‘llarini SI
yordamida qayta tiklash metodlari yoritilgan. Bundan
tashqari, ma’lumotlar ishonchliligi, tarixiy talqinlarda
neytrallik, raqamli merosni saqlash va xalqaro ilmiy
hamkorlik masalalari alohida o‘rganilgan. Natijalar
shuni
ko‘rsatadiki,
AI
texnologiyalari
tarixiy
tadqiqotlarda an’anaviy usullarni samarali to‘ldiradi,
ilmiy jarayonlarni tezlashtiradi va obyektivlik
darajasini oshiradi. Shu bilan birga, ilmiy metodologiya
va etik standartlarga qat’iy amal qilish zarurligi
ta’kidlanadi.
KEY WORDS
sun’iy
intellekt,
qadimgi
O‘zbekiston, arxeologiya, tarixiy
rekonstruksiya,
madaniy
landshaft,
paleoiqlim
modellashtirish, raqamli meros,
ilmiy etika.
Qadimgi
Oʻzbekiston
sivilizatsiyalarini
o‘rganishda
sun’iy
intellekt
(SI)
texnologiyalarining tatbiq etilishi so‘nggi yillarda tarixshunoslik, arxeologiya va madaniy
merosni saqlash yo‘nalishlarida yangi imkoniyatlar ochib bermoqda. Tarixiy tadqiqotlarda
SI’ning qo‘llanilishi nafaqat ma’lumotlarni tahlil qilish tezligini oshiradi, balki murakkab
tarixiy hodisalar, moddiy va nomoddiy merosni chuqurroq anglash imkonini yaratadi. [1:10]
Quyida SI texnologiyalarining ushbu sohadagi asosiy qo‘llanish yo‘nalishlari batafsil yoritiladi:
1. Arxeologik ma’lumotlarni raqamlashtirish va tahlil qilish: O‘zbekiston hududida olib
borilgan arxeologik qazishmalar natijasida minglab moddiy topilmalar: sopol buyumlar,
tangalar, me’moriy inshoot qoldiqlari, metall qurollar va boshqa artefaktlar topilgan.
An’anaviy metodlarda ushbu topilmalarni kataloglashtirish, o‘lchamlarini aniqlash va ilmiy
tasniflash ko‘p vaqt talab etadi. SI yordamida:
3D modellashtirish orqali qazilma topilmalarni yuqori aniqlikdagi raqamli nusxalarini
yaratish, ularni virtual muzeylarga joylashtirish va masofadan turib o‘rganish imkoniyati
paydo bo‘ladi; [2:230]
kompyuter vizualizatsiya algoritmlari yordamida topilmalarning shaklini, material
Page 33
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
tarkibini va ishlab chiqarish texnologiyasini avtomatik aniqlash mumkin. Bu yondashuv
artefaktlarni davrlashtirish va madaniy manbalarini aniqlash jarayonini tezlashtiradi; [3:765]
stratigrafik tahlil uchun SI modullari qazishma qatlamlaridagi materiallarni avtomatik
ravishda tartibga soladi va ma’lumotlar bazasiga joylaydi, bu esa qazishmalar bo‘yicha
xronologik model tuzishda yordam beradi.
2. Tarixiy xaritalarni rekonstruksiya qilish: O‘zbekiston hududidagi qadimgi shaharlar,
qishloq xo‘jaligi tizimlari va savdo yo‘llari ko‘p hollarda qisman yoki to‘liq yo‘qolgan. SI bu
yo‘nalishda quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
sun’iy intellekt asosida xaritalar yaratish, qadimgi sug‘orish tizimlari (masalan,
Amudaryo va Sirdaryo vohalaridagi kanallar), shaharlardagi yo‘llar va hududiy chegaralarni
tarixiy ma’lumotlar, aerokosmik suratlar va geologik tadqiqotlar asosida qayta tiklash;
geoma’lumotlarni tahlil qilish yordamida hududlarning iqtisodiy va madaniy
ahamiyatini aniqlash, qadimgi infratuzilmaning rivojlanish bosqichlarini modellashtirish;
[4:890]
yo‘qolgan manzilgohlarni aniqlash: SI algoritmlari kosmik suratlar va yer tuzilmasi
ma’lumotlari orqali yer ostida qolgan qadimgi shahar yoki qal’a qoldiqlarini aniqlash imkonini
beradi.
3. Til va yozuvlarni avtomatik aniqlash: O‘zbekiston hududida so‘g‘d, xorazmiy, baqtriya,
arab, fors va boshqa yozuv tizimlaridan foydalangan. Bu yozuvlarni o‘rganish murakkab,
chunki ko‘p hollarda tosh, sopol yoki metall yuzasiga bitilgan matnlar vaqt o‘tishi bilan
zararlangan bo‘ladi. SI bu jarayonda quyidagicha yordam beradi:
optik belgilarni tanish (OCR) texnologiyalarining tarixiy yozuvlarga moslashtirilgan
variantlari orqali turli yozuv tizimlarini avtomatik o‘qish va raqamli matnga aylantirish;
[5:15]
til modellaridan foydalanish: yozuvlarning to‘liq yoki qisman shikastlangan qismlarini
kontekst asosida tiklash, so‘z va iboralarni davrga mos tarjima qilish;
lingvistik tahlil – turli yozuv tizimlaridagi matnlarni bir-biri bilan qiyoslab,
madaniyatlararo ta’sir, savdo va diplomatik aloqalarni aniqlash.
4. Data Mining va Big Data yondashuvlari: Tarixiy tadqiqotlarda katta hajmdagi
ma’lumotlarni birlashtirish va tahlil qilish SI yordamida samarali amalga oshiriladi: [6:1455]
arxeologik hisobotlar, muzey fondlari, ilmiy maqolalar kabi manbalardan olingan
ma’lumotlarni yagona ma’lumotlar bazasiga jamlash;
statistik va korrelatsion tahlil yordamida turli davrlar va hududlar o‘rtasidagi madaniy,
iqtisodiy va siyosiy bog‘liqliklarni aniqlash;
prognozlash – SI algoritmlari tarixiy ma’lumotlarga asoslanib, ma’lum davr yoki
hududda qanday madaniy va iqtisodiy hodisalar yuz berishi mumkinligini taxmin qilish.
Sun’iy intellekt texnologiyalari qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyalari tarixini
o‘rganishda nafaqat mavjud ilmiy metodlarni qo‘llab-quvvatlaydi, balki yangi yondashuvlar va
kashfiyotlarga zamin yaratadi. Arxeologik topilmalarni 3D formatda qayta tiklash, tarixiy
xaritalarni aniqlik bilan rekonstruksiya qilish, qadimgi yozuvlarni o‘qish va ulkan hajmdagi
tarixiy ma’lumotlarni birlashtirish imkoniyatlari SI’ni zamonaviy tarixshunoslikning ajralmas
qismiga aylantiradi. [7:675]
Qadimgi Oʻzbekiston sivilizatsiyalari boy madaniy meros, rivojlangan shaharsozlik,
murakkab iqtisodiy tizim va madaniy
Page 34
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
aloqalari bilan ajralib turadi. Biroq, vaqt o‘tishi bilan ko‘plab moddiy dalillar yo‘qolgan yoki
jiddiy shikastlangan. Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari bu tarixiy bo‘shliqlarni to‘ldirish va
o‘tmish manzarasini ilmiy asosda qayta tiklash imkonini bermoqda. Madaniy landshaftlarni
virtual rekonstruksiya qilish: qadimgi Samarqand, Buxoro, Xorazm, Termiz singari shaharlar
tarixiy davrlarda o‘ziga xos me’moriy qiyofaga ega bo‘lgan. Ularning asl ko‘rinishini qayta
tiklash uchun SI quyidagicha ishlatiladi:
3D vizualizatsiya va virtual reallik (VR) texnologiyalari yordamida tarixiy inshootlar,
ko‘cha tarmoqlari va jamoat joylari qayta modellashtiriladi;
fotogrammetriya va lidar skanerlash ma’lumotlari SI algoritmlarida qayta ishlanib,
buzilgan yoki yo‘qolgan qismlar to‘ldiriladi;
arxeologik ma’lumotlar va yozma manbalarni integratsiya qilish orqali shaharlarning
iqtisodiy va ijtimoiy hayoti ham interaktiv tarzda aks ettiriladi.
Iqlim va ekologik sharoitlarni bashorat qilish: tarixiy sivilizatsiyalarning
rivojlanishida tabiiy omillar muhim rol o‘ynagan. SI asosidagi modellar bu omillarni chuqur
o‘rganishda keng qo‘llanadi: [8:9]
paleoiqlim modellashtirish: qadimgi davrlardagi harorat, yog‘ingarchilik, shamol
yo‘nalishlari kabi iqlim parametrlarini qayta hisoblash;
ekologik tahlil: suv manbalarining o‘zgarishi, yer unumdorligining kamayishi yoki
oshishi kabi jarayonlarning SI yordamida aniqlanishi;
iqlim o‘zgarishining ta’sirini baholash: tarixiy davrlarda qurg‘oqchilik, suv toshqinlari
yoki boshqa ekologik ofatlar sivilizatsiya iqtisodiyoti va migratsiya jarayonlariga qanday ta’sir
ko‘rsatganini modellashtirish.
Savdo va migratsiya yo‘llarini modellashtirish: Buyuk Ipak yo‘li qadimgi Oʻzbekiston
shaharlarini global savdo va madaniy almashinuv markaziga aylantirgan. SI bu tarixiy
jarayonlarni qayta tiklash va tahlil qilishda samarali vositadir:
tarmoq tahlili (network analysis) yordamida savdo yo‘llarining samaradorligi va
markaziy nuqtalarini aniqlash;
geoma’lumotlar asosida transport yo‘llarini rekonstruksiya qilish: o‘sha davrdagi tabiiy
landshaft, tog‘ yo‘llari va daryo yo‘nalishlarini hisobga olgan holda optimal savdo
marshrutlarini aniqlash;
migratsiya oqimlarini modellashtirish: SI algoritmlari arxeologik topilmalar va genetik
tadqiqotlar ma’lumotlarini birlashtirib, aholi harakati va madaniy aralashish jarayonlarini
tasvirlaydi;
bu modellar tarixiy iqtisodiyotning o‘sish dinamikasini tushunishda ham muhim
ahamiyatga ega.
Sun’iy neyron tarmoqlar orqali tarixiy davrlarni tasniflash: tarixiy davrlarni aniqlash
ko‘pincha artefaktlarning shakli, ishlatilgan material va bezak uslublariga asoslanadi. [9:240]
SI bu jarayonni avtomatlashtiradi va aniqlik darajasini oshiradi:
Konvolyutsion neyron tarmoqlar (CNN) yordamida sopol buyumlar, tangalar, metall
qurollar kabi topilmalarning tasvirlari bo‘yicha ularning davrini aniqlash;
xususiyatlarni avtomatik ajratish: bezak naqshlari, yozuv turlari va ishlab chiqarish
texnologiyasini avtomatik tarzda tahlil qilish;
mashinali o‘rganish modellaridan foydalanish orqali artefaktlarni nafaqat davr, balki
Page 35
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
madaniyat va ishlab chiqarish hududi bo‘yicha ham tasniflash
SI modellashtirish texnologiyalari qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyalarini qayta tiklashda
o‘tmishni ilmiy asosda “jonlantirish” imkonini beradi. Madaniy landshaftlar, iqlim sharoitlari,
savdo-migratsiya tizimlari va davrlashtirish metodlaridagi yutuqlar tarixiy bilimlarni
kengaytiribgina qolmay, ularni ommalashtirishga ham xizmat qiladi. Bunday ishlanmalar
milliy merosni xalqaro miqyosda targ‘ib qilish va uni kelajak avlodlarga yetkazishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyalarini o‘rganishda sun’iy intellekt
(SI) texnologiyalaridan foydalanish ilmiy jarayonlarni tezlashtiradi va tahlil sifatini oshiradi.
Biroq, bu jarayon faqat texnik imkoniyatlarga emas, balki ilmiy aniqlik va etik tamoyillarga
ham tayanishi kerak. [10:36] Tarixiy meros nafaqat ilmiy obyekt, balki milliy va insoniyat
madaniyatining bebaho qismi bo‘lgani sababli, SIni qo‘llashda mas’uliyatli yondashuv talab
etiladi.
Tarixiy tadqiqotlarda eng muhim talab – bu manba va dalillarning ishonchliligi. SI
natijalari ko‘pincha katta hajmdagi raqamli ma’lumotlar asosida yaratiladi, lekin: manbalarni
verifikatsiya qilish zarur: SI modelida ishlatilgan ma’lumotlar arxeologlar, tarixchilar va
lingvistlar tomonidan tasdiqlanishi lozim. Noto‘g‘ri talqin xavfi mavjud: noto‘liq yoki sifat
jihatidan past ma’lumotlar SI algoritmlarida ishlatilganda, xulosalar ilmiy haqiqatdan
uzoqlashishi mumkin. Tarixiy ma’lumotlarni tahlil qilishda tarafkashlik (bias) xavfi doimo
mavjud, chunki SI modellarining natijalari ma’lumotlar to‘plamidagi madaniy yoki siyosiy
xatoliklarni aks ettirishi mumkin. Madaniy obyektivlikni ta’minlash uchun modellar turli
manbalar va ilmiy maktablarning ma’lumotlariga asoslanishi lozim. Siyosiy neytrallik – tarixiy
voqealar va shaxslar haqida sun’iy intellekt orqali berilgan talqinlar hozirgi zamon siyosiy
qarashlaridan mustaqil bo‘lishi kerak.
SI qadimgi madaniy merosni nafaqat o‘rganish, balki saqlashda ham, raqamlashtirish:
arxeologik topilmalar, qo‘lyozmalar, devoriy rasmlar va boshqa meros obyektlarini yuqori
aniqlikda skanerlash va ularni bulutli saqlash tizimlarida joylashtirish, uzoq muddatli saqlash
strategiyalari: SI yordamida ma’lumotlarni formatlararo konvertatsiya qilish, zarar ko‘rgan
fayllarni tiklash, onlayn platformalar orqali ilmiy jamoa va keng jamoatchilik uchun ochiq,
ammo nazoratli kirish tizimlarini yaratishda ham muhim vositaga aylangan.
Sun’iy intellekt qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyalari tarixini o‘rganishda yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Arxeologik topilmalarni 3D formatda raqamlashtirish, tarixiy
xaritalarni aniq rekonstruksiya qilish, qadimgi yozuv tizimlarini avtomatik o‘qish kabi
texnologiyalar ilmiy izlanishlarda aniqlik va tezlikni oshiradi. Iqlim va ekologik sharoitlarni
bashorat qilish, savdo va migratsiya yo‘llarini modellashtirish, shuningdek, tarixiy davrlarni
neyron tarmoqlar yordamida tasniflash tarixiy jarayonlarning chuqur tahliliga yordam beradi.
Shu bilan birga, SI qo‘llash jarayonida ma’lumotlar ishonchliligi, madaniy va siyosiy neytrallik,
raqamli merosni saqlash hamda xalqaro hamkorlik kabi ilmiy-etik tamoyillarni saqlash
muhim ahamiyatga ega. Faqat shu shartlarga rioya qilingan taqdirdagina SI texnologiyalari
o‘tmish haqidagi bilimlarimizni kengaytirib, ularni kelajak avlodlarga to‘g‘ri va to‘liq
yetkazishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
Floridi L., Cowls J. A Unified Framework of Five Principles for AI in Society // Harvard Data
Science Review. – 2019. – Vol. 1, № 1. – P. 1-15.
2.
Marr B. Artificial Intelligence in Practice: How 50 Successful Companies Used AI and
Page 36
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Machine Learning to Solve Problems. – Wiley, 2019. – 352 p.
3.
Smith M., Cordell R. A. The Digital Humanities and the Study of Historical Landscapes //
Digital Scholarship in the Humanities. – 2020. – Vol. 35, № 4. – P. 759-774.
4.
Holtorf C. Archaeology and AI: Towards a New Synthesis // Journal of Archaeological
Method and Theory. – 2021. – Vol. 28, № 3. – P. 889-907.
5.
Isaksen L. E., Simon R., Barker E. Digital Approaches to the Ancient World // Digital Classics
Online. – 2017. – Vol. 3, № 1. – P. 1-17.
6.
Wilson A., Edwards B. Modelling Ancient Trade Routes Using Artificial Intelligence //
Antiquity. – 2020. – Vol. 94, № 375. – P. 1450-1465.
7.
Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning. – MIT Press, 2016. – 775 p.
8.
Li Y., Zhao M. AI-based Climate Reconstruction for Historical Studies // Environmental
Modelling & Software. – 2018. – Vol. 108. – P. 1-12.
9.
Zhou Q., Zhi Y. Neural Networks for Archaeological Periodization // Journal of Cultural
Heritage. – 2019. – Vol. 37. – P. 236-244.
10.
UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. – Paris: UNESCO,
2021. – 44 p.
