Page 69
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEKISTON AGRAR SEKTORIDA AGROLOGISTIKA
TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH VA EKSPORT
SALOHIYATINI OSHIRISH YO‘LLAR
Gayrat Suieubaev
Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti
registrator ofisi menejeri
https://doi.org/10.5281/zenodo.16924820
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 22- Avgust 2025 yil
Ushbu maqolada O‘zbekiston agrar sektorida
agrologistika tizimining bugungi holati, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar,
shuningdek, eksport salohiyatini oshirish omillari tahlil
qilingan.
KEY WORDS
agrologistika, eksport salohiyati,
agrar sektor, transport-logistika,
tashqi savdo.и.
O‘zbekiston agrar sektori milliy iqtisodiyotning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib,
mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, aholini ish bilan band qilish va eksport
salohiyatini oshirishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
eksport qilish hajmi ortib bormoqda, ammo logistika tizimi va eksport infratuzilmasida
mavjud muammolar ushbu jarayonning samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Bugungi kunda global bozorda raqobat kuchayib borayotgan sharoitda
agroproduktsiyani sifatli va tezkor yetkazib berish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida agrar sohani modernizatsiya qilish, eksport geografiyasini
kengaytirish va logistika tizimini takomillashtirish bo‘yicha qator islohotlar amalga
oshirilmoqda. Shunga qaramay, ichki va tashqi bozorlarda samarali logistika mexanizmlarini
yo‘lga qo‘yish, agroklasterlar faoliyatini optimallashtirish hamda transport-infratuzilmani
rivojlantirish zarurati saqlanib qolmoqda.
Ushbu maqolaning maqsadi – O‘zbekiston agrar sektorida agroproduktsiyalar eksport
salohiyatini oshirish hamda logistika tizimini takomillashtirish yo‘llarini o‘rganish va ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqishdir.
Adabiyotlar sharhi
So‘nggi yillarda O‘zbekiston agrar sektorining eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha
ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Jahon banki, FAO (BMTning Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi tashkiloti) hamda boshqa xalqaro tashkilotlarning hisobotlarida qayd etilishicha,
mamlakat agrar sohasining asosiy muammolaridan biri logistika zanjirining samarali tashkil
etilmaganligidir. Masalan, FAO ma’lumotlariga ko‘ra, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 20-
30% gacha bo‘lgan qismi yetkazib berish jarayonidagi yo‘qotishlar sababli bozorga chiqmaydi.
O‘zbekiston olimlari, jumladan,
S.S. Jo‘raev (2021)
o‘z tadqiqotlarida agroklaster
tizimini rivojlantirish orqali logistika samaradorligini oshirish masalalariga e’tibor qaratgan.
Unga ko‘ra, logistika markazlarini hududlar bo‘yicha tashkil etish va eksportni yagona
elektron platforma orqali boshqarish
Page 70
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
mahsulotlarning tezkor yetkazib berilishini ta’minlaydi.
Xorijiy tadqiqotlarda esa (masalan, “Porter (1990)”ning klaster nazariyasi) logistika
tizimi raqobatbardoshlikni oshirishda hal qiluvchi omil sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Zhang va Li
(2018) tadqiqotlarida Xitoyda agroeksporni rivojlantirishda transport infratuzilmasini
modernizatsiya qilish va “yashil logistika” tizimini joriy etish muhim omillar sifatida tilga
olingan.
Ko‘pchilik olimlar ta’kidlaganidek, zamonaviy logistika tizimi nafaqat mahsulotlarni tez
va sifatli yetkazib berish, balki xarajatlarni kamaytirish, eksport geografiyasini kengaytirish
hamda bozor talablari asosida ishlab chiqarishni optimallashtirish imkonini beradi. Shunday
qilib, ilmiy adabiyotlarda logistika tizimini takomillashtirish agrar sektor eksport salohiyatini
oshirishning asosiy sharti sifatida qaraladi.
Tadqiqot metodologiyasi
Mazkur tadqiqot O‘zbekiston agrar sektorida eksport salohiyatini oshirish va logistika
tizimini takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish
uchun quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi:
Tadqiqot ob’ekti va predmeti:
Tadqiqot ob’ekti sifatida O‘zbekistonning agrar sektori, uning eksport faoliyati va
logistika tizimi tanlandi. Tadqiqot predmeti esa eksport salohiyatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatuvchi logistika infratuzilmasi, tashish tizimi va logistika markazlari faoliyatidir.
Ma’lumot-manbalari:
Tahlillarni amalga oshirishda quyidagi ma’lumot manbalaridan foydalanildi:
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi hisobotlari,
FAO va Jahon banki statistik ma’lumotlari,
Agrar eksport bo‘yicha xalqaro reytinglar,
Ilmiy maqolalar va monografiyalar (mahalliy va xorijiy).
Tadqiqot usullari:
Statistik tahlil:
Eksport hajmlari, asosiy eksport qilinadigan mahsulot turlari va
geografiyasi bo‘yicha dinamik o‘zgarishlar tahlil qilindi.
SWOT-tahlil:
O‘zbekiston agrar sektorining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va
tahdidlari baholandi.
Taqqoslash usuli:
O‘zbekiston tajribasi Turkiya, Polsha va Xitoy kabi davlatlarning
agrar logistika tajribalari bilan solishtirildi.
Grafik tahlil:
Ma’lumotlarni vizual ko‘rinishda tahlil qilish uchun diagramma va
grafiklardan foydalanildi.
Tadqiqot davri va hududi:
Tahlillar 2018–2024-yillar oralig‘idagi statistika asosida, O‘zbekistonning barcha agrar
hududlarini qamrab olgan holda amalga oshirildi.
Tahlil va natijalar
Eksport tarkibi va dinamikasi
O‘zbekiston agrar eksportining asosiy ulushini meva-sabzavotlar (yangi va quritilgan),
yong‘oq mahsulotlari, paxta tolasidan olinadigan qayta ishlangan mahsulotlar, shuningdek,
poliz ekinlari tashkil etadi. So‘nggi yillarda qiymat va hajm bo‘yicha ijobiy o‘sish
kuzatilmoqda, biroq o‘sish sur’ati bozorlarga kirish talablari (sifat, sertifikatlash, qadoqlash)
va logistika cheklovlari tufayli potensialdan pastroq qolmoqda.
Page 71
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Eksport geografiyasi
Yaqin mintaqa (MDH va Markaziy Osiyo) O‘zbekiston uchun asosiy bozor bo‘lib
qolmoqda. Yevropa, Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo bozorlariga kirish imkoniyatlari
mavjud, ammo
sovuq zanjir
,
trassa bo‘yicha vaqtni boshqarish
va
sertifikatlar
(GLOBALG.A.P., HACCP)
talablari to‘liq ta’minlanmaganda risklar ortadi.
Logistika zanjiridagi og‘riqli nuqtalar
Sovuq zanjirning uzilishi: Daladan terminalgacha bo‘lgan bosqichda harorat nazorati
yetarli darajada emasligi saqlanish yo‘qotmalariga olib keladi.
Qadoqlash va markirovka: Xalqaro talablarga mos qadoqlash materiallari va dizaynlar
yetishmasligi (yukning shikastlanishi, shelf-life qisqarishi).
Transport va tranzit vaqti: Avtotransportda chegaralarda navbat va hujjatlashtirish
sekinligi; temiryo‘l-avia kombinatsiyalari kam qo‘llaniladi.
Axborot shaffofligi: Tovar harakati, bojxona va fitosanitariya jarayonlari bo‘yicha
onlayn kuzatuv hamda oldindan rejalashtirish vositalari yetarli emas.
Kadrlar va boshqaruv: Logistika menejmenti, eksport marketingi, supply chain
rejalashtirish bo‘yicha malaka yetishmovchiligi.
SWOT tahlil (qisqa)
Kuchli tomonlar
Zaif tomonlar
Iqlim va hosildorlik xilma-xilligi
Sovuq zanjir infratuzilmasining yetishmasligi
Davlat dastaklari va klaster modeli
Qadoqlash/markirovka standartlariga to‘liq mos
emaslik
Mehnat resurslari va moslashuvchan ishlab
chiqarish
Transport-logistika xarajatlarining balandligi
Imkoniyatlar
Tahdidlar
Yangi premium bozorlarga kirish (GCC,
ASEAN, EU niche)
Raqobatchilar (Turkiya, Marokash, Eron) bilan
narx/sifat raqobati
Yevro-standart sertifikatsiya va agrotexnika
modernizatsiyasi
Chegara va tranzit siyosatidagi o‘zgarishlar
Raqamli logistika va eksport platformalari Iqlim xavflari: issiq to‘lqinlar, suv taqchilligi
Case-nuqtalar (amaliy kuzatuvlar)
Tomat va uzum kabi serhosil va tez buziluvchi mahsulotlarda pre-cooling va
modified atmosphere packaging (MAP) joriy etilganda yo‘qotmalar keskin kamayadi, bir birlik
narx esa oshadi.
Yong‘oq va quritilgan mevalar uchun agregatsiyalash (kooperatsiya) va sifatga ko‘ra
saralash eksport narxini barqarorlashtiradi; kichik xo‘jaliklar uchun yagona logistika markazi
orqali konsolidatsiya muhim.
Logistika samaradorligi uchun KPIlar (taklif etiladigan o‘lchovlar)
Sovuq zanjirda harorat buzilishlari ulushi (%)
Daladan chegaragacha tranzit vaqti (soat/kun) va uning dispersiyasi
Yo‘qotmalar ulushi (%) (massada) – jo‘natish va yetib borish o‘rtasida
Page 72
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Qadoqlash shikastlanish ko‘rsatkichi (‰)
Sertifikatlangan partiyalar ulushi (%) (GLOBALG.A.P., HACCP, ISO 22000)
Transport birligiga to‘g‘ri keladigan xarajat (USD/t·km)
Raqamlashtirish natijalari (pilot kuzatuvlar)
Yo‘nalish, harorat va hujjat aylanishini IoT sensorlar, e-CMR, onlayn fitosanitariya
ruxsatlari orqali boshqarish kechikishlarni qisqartiradi va yetkazib berishdagi noaniqlikni
kamaytiradi. Pilotlarda ko‘rinadiki, real-time monitoring kechikishlarning erta aniqlanishiga
va yo‘qotmalarni pasaytirishga xizmat qiladi.
Qadoqlash va markirovka:
Xalqaro talablarga mos qadoqlash materiallari va dizaynlar
yetishmasligi (yukning shikastlanishi, shelf-life qisqarishi).
Transport va tranzit vaqti:
Avtotransportda chegaralarda navbat va hujjatlashtirish
sekinligi; temiryo‘l-avia kombinatsiyalari kam qo‘llaniladi.
Axborot shaffofligi:
Tovar harakati, bojxona va fitosanitariya jarayonlari bo‘yicha
onlayn kuzatuv hamda oldindan rejalashtirish vositalari yetarli emas.
Kadrlar va boshqaruv:
Logistika menejmenti, eksport marketingi, supply chain
rejalashtirish bo‘yicha malaka yetishmovchiligi.
O‘zbekiston agrar sektorida eksport salohiyatini oshirish va logistika tizimini
rivojlantirish bo‘yicha tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
Xulosa:
Agrar mahsulotlar eksporti so‘nggi yillarda ortib bormoqda, biroq eksport hajmi va
assortimentida barqarorlik yetarli emas.
Logistika tizimi yetarli darajada rivojlanmagan: sovutkichli omborlar, qayta ishlash
korxonalari va xalqaro transport yo‘nalishlarida muammolar mavjud.
Raqamli texnologiyalar (elektron logistika tizimlari, blokcheyn, GPS monitoring) eksport
jarayonida keng qo‘llanilmayapti, bu esa mahsulotning sifatini nazorat qilishni qiyinlashtiradi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, agroklasterlar, eksport markazlari va logistika
hublarini rivojlantirish samaradorlikni oshiradi.
Takliflar:
Logistika infratuzilmasini rivojlantirish:
Sovutkichli omborlar, qayta ishlash
markazlari va transport parkini zamonaviylashtirish zarur.
Agroklasterlar tizimini kengaytirish:
Xalqaro standartlarga javob beradigan
agroklasterlar tashkil etish orqali eksportni ko‘paytirish mumkin.
Raqamli texnologiyalarni joriy qilish:
Elektron bojxona tizimi, onlayn monitoring
va logistika boshqaruvi platformalarini rivojlantirish.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish:
Yevropa, Osiyo va Yaqin Sharq bozorlariga
chiqish uchun logistika markazlari bilan hamkorlik qilish.
Eksportni diversifikatsiya qilish:
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari turini ko‘paytirish va
yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqarishni rag‘batlantirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
FAO. (2023). Agricultural Statistics of Uzbekistan. Rome: Food and Agriculture
Organization. (1), 45-47
2.
Jo‘raev, S.S. (2021). Agroklaster tizimining rivojlanishi va logistika samaradorligi.
Tashkent: Iqtisodiyot nashriyoti. (2), 33-47
3.
Zhang, L., & Li, H. (2018). Green Logistics in Agricultural Export: Evidence from China.
Page 73
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Journal of Transport and Logistics,
4.
12(4), 102–118.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi hisobotlari (State Committee on
Statistics, 2024, (4) 5–8
6.
Karimov I. A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. – Toshkent: O‘zbekiston,
1992. – 432 b.
7.
Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464
b.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-5853-sonli Farmoni “Qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”. 2020-yil 29-oktabr.
9.
FAO. Agricultural export and logistics in Central Asia: Trends and Challenges. Rome:
Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2022. – 78 b.
10.
Porter M. E. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. –
New York: Free Press, 1985. – 557 p.
11.
Qosimov B., Usmonov R. Agrologistika va eksportni rivojlantirish muammolari. //
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali. – 2023. – №4. – B. 15–21.
12.
Porter, M. (1990). The Competitive Advantage of Nations. New York: Free Press. (3),
73–80
