Page 103
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
SHARAP USNATDINOVTÍŃ «I. YUSUPOV. SHAYÍRDÍŃ
JASLÍǴÍ» HÚJJETLI POVESTINDE PROTOTIP HÁM
KÓRKEM OBRAZ
Ismaylova Biybixatsha Xojanazarovna
QMU akademiyalıq liceyi oqıtıwshısı;
Allambergenova Minayim Aytbaevna
QMU akademiyalıq liceyi oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16977582
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 28- Avgust 2025 yil
Biz bul maqalamızda Sh.Usnatdinovtıń «I.Yusupov.
Shayırdıń jaslıǵı» hújjetli povestinde prototip hám
kórkem obraz máselesin teoriyalıq tiykarda úyrenip,
jazıwshı labaratoriyasın analizlewge háreket ettik.
Bunda real ómirde jasaǵan insanlar menen
shıǵarmadaǵı qaharman obrazları, xarakterleri
arasındaǵı ózgeshelikler hám uqsaslıqlar salıstırmalı
usılda úyrenildi.
KEY WORDS
povest, kórkem obraz, prototip,
xarakter, personaj.
Sh.Usnatdinovtıń «I. Yusupov. Shayırdıń jaslıǵı» povesti Ózbekstan Qaharmanı,
Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupovtıń ómiri hám dáslepki
dóretiwshilik qádemleriniń baslanıwın súwretlew arqalı kórkem sóz ónerine tereń
súyispenshilik sezimlerin oyatıwdı, ulıwma estetikalıq talǵamdı joqarılatıwdı maqset etedi.
Povest biografiyalıq hám hújjetli materiallarǵa tolı dóretpe sanaladı. Dóretpedegi
qaharmanlardıń kópshiligi haqıyqıy ómir súrgen adamlar desek qátelespeymiz. Demek,
olardıń basıp ótken ómir jolı shıǵarmaǵa prototip etip alınǵan. «Prototip – kórkem
shıǵarmadaǵı qaharman obrazın jasawǵa negiz bolǵan, turmıstıń ózinde dál jasaǵan adam.
Ádebiyattaǵı hárqanday qaharman obrazı, olardıń minez-qulqı, ádep-ikramlılıq belgileri, is-
háreketleri – barlıǵı ómirdiń ózinde bar nárselerge tiykarlanıp dóretiledi» [1;170].
Ózbek ádebiyatshısı T. Boboev prototip tiykarında kórkem obraz jaratıwdıń xarakterli
tárepi – ómirde bar bolǵan, jasap ótken tariyxıy tulǵa kórkem obrazdıń negizinde
turatuǵınlıǵın, kórkem obraz, turmıs materialı – prototip, jazıwshınıń dóretiwshilik
fantaziyası – kórkem toqıma hám alǵa súrilgen ideya – estetikalıq idealdıń birigiwinen júzege
keletuǵınlıǵın atap kórsetedi [2;73]. Joqarıdaǵı teoriyalıq pikirlerdi basshılıqqa alıp sonı aytıw
múmkin, hújjetli materiallarǵa tiykarlanǵan shıǵarmalarda turmıs materialı hám jazıwshınıń
kórkem qıyalı teńdey áhmiyetke iye boladı. Jazıwshı Sh. Usnatdinov shayır hám onıń menen
zamanlas bolǵan adamlardıń ómirin, ishki dúnyasın, psixologiyasın, júrek sezimlerin, kórkem-
estetikalıq oy eleginen ótkerip, poetikalıq obraz halında oqıwshıǵa usınadı. Sonıń menen
birge, milliy ádebiyatımızda kórkem sóz zergerleriniń ómirine arnalıp dóretilgen K.
Sultanovtıń «Ájiniyaz», K. Mámbetovtıń «Bozataw», A. Sadıqovtıń «Bostansız búlbúl» hám
basqa da usı baǵdardaǵı shıǵarmalar kitap avtorı tárepinen puqta úyrenilgen. Povesttiń baslı
orayında Ibrayım Yusupovtıń kórkem ádebiy obrazı turadı. Jazıwshı tárepinen onıń jan
dúnyasınıń gózzallıǵı, dúnyatanımınıń keńligi, insanıylıq pazıyletleri, iláhiy dóretiwshilik
dúnyasına bolǵan umtılısları sheberlik
Page 104
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
penen súwretlenedi. Demek, hújjetli povestte I. Yusupovtıń hám shayır sıpatındaǵı, hám
ápiwayı insan sıpatındaǵı kelbeti ashıp beriledi. Povestte shayırdıń ishki ruwxıy dúnyasın
ashıp beriwde avtor tárepinen tartımlı poetikalıq bayanlawlar qollanılǵan. Máselen, «Ibrayım
menen jumıs islew Máden ushın azap. Sılbırap júre beredi. Ot orıp otırsa, geyde shópti
qısımlap, oraqtı tartpawı menen otıra beretuǵın waqıtları kóp boladı. Qasınan bir kesirtke
ótse yamasa gúbelek kelip qonsa bolǵanı, ańırayıp tura beredi. Ásirese, jińishke quyrıǵın gá
joqarı, gá tómen giltildetip turatuǵın gúzdiń sarı shımshıǵı kórinse bolıp bolǵanı, sonı ushırıp
jibermew ushın qılt etpey qarap otıradı» [3; 65-66]. Mine, bul haqıyqıy shayır tábiyatı.
Kórkem dóretiwshiniń qorshaǵan ortalıqtı ózgeshe qabıllawı, oǵan degen tereń
súyispenshiligi, tań qalıwshılıq sezimleri, keltirilgen qatarlarda tábiyiy halında berilgen. Ol
sırtqı ortalıqtan basqalar ser salmaǵan gózzallıqtı ańlay alǵanlıǵı hám júrek eleginen
ótkergenligi ushın da shayır sanaladı. Avtor bul haqıyqatlıqtı tereń túsinip, shayırdıń ishki
dúnyasın, qorshaǵan sırtqı ortalıqqa bolǵan ózgeshe qatnası arqalı ashıp beredi. Sanalı
oqıwshı bul qatarlardan shayırdıń aǵası Mádenniń de ózine tán xarakterin uǵıp aladı.
Ibrayımnıń kórkem sózge mehiriniń oyanıwında Tólegen muǵallimniń hám Paqırbay
padashınıń unamlı tásirleriniń bar ekenligi shıǵarma bayanlanıwında kózge taslanadı. Bas
qaharmannıń olar menen bolǵan qarım-qatnasıǵı, pikrlesiwleri, sırlasıwları arqalı onda
kórkem dóretiwshiliktiń ushqınları júzege keledi: «Paqırbay tayaqtı duwtar etip xalıq
qosıqların aytatuǵın edi, soń onı qobızǵa aylandırıp, termelerdi jıraw bolıp tolǵaydı. Balalarǵa
kóp qosıqlardı túsindirip beredi. Kim qanday qosıq biledi dep jarıstıradı. Xoshhawaz bala
shıqsa qattı quwanıp, oǵan qosıqlar úyretetuǵın, qosılıp aytqızatuǵın edi... Ibrayımnıń bir
qásiyeti, esitken qosıqların tez yadlap aladı. Ele mektepke barmaǵan balanıń bul uqıbına
kewili tolıp, onı bárha xoshametleydi, jańa qosıqlar yadlatadı, bir-eki kúnnen keyin hámmeniń
aldında turǵızıp qoyıp ayttıratuǵın edi» [3;48]. Joqarıdaǵı mısaldan kórinip turǵanınday, kitap
avtorı shayırdıń kórkem obrazın jaratıwda ortalıqtıń tásirin poetikalıq sáwlelendiriwge
ayrıqsha kewil bóledi. Haqıyqatında da, talant óz-ózinen jetilispeydi, ol belgili bir jámiyetlik,
mádeniy-ádebiy ortalıqta qáliplesedi. Qaraqalpaq ádebiyatınıń súdinleriniń biri bolǵan talant
iyesinıń júrekke qozǵaw salatuǵın waqıya-hádiyselerdi sóz marjanları arqalı aq qaǵazǵa
monshaqtay dize alıw kónlikpelerinıń payda bolıwında, ásirese, dáslepki ustazı Tólegen
muǵallimniń ornı girewli. Ol ádebiyat haqqında sóz etkende kózleri ushqın shashıp turatuǵın
jas óspirimge bul sıyqırlı álemniń sırların, qosıq qalay jazılıw kerekligin, qanday jaǵdayda
insanlar júregine jol tabıw múmkinligin tereńnen uǵındıra aldı: «Shayır bolıwıń ushın kóp
oqıwıń kerek, – deydi Tólegen aǵa. Men tınbay oqıp atırman, oqıp atırman. – Dúnyaǵa shın
júregińnen qızıǵıp qarawıń, adamlardıń keypin, ishindegisin, ne oylap turǵanın, tábiyat
sırların túsiniwiń kerek... Kórgenlerińdi sonıń dál ózi etip bir nárselerge teńe. Máselen,
«qayshı qulaq qanazat» degende júyrik attı túsinemiz. Esiktiń aldındaǵı jas taldı «sárwi tal»
desek kóz aldımızda basqasha sáwlelenedi, báhárdegi kógis maysalıqtı «qulpı dóner surdıń
túgindey» desek qanday sulıw shıǵadı, dep adamnıń on uyqılaǵanda túsine enbeytuǵın
kórinislerdi, waqıyalardı aytıp beretuǵın edi» [3;128]. Keltirilgen mısaldan ańlaǵanımızday,
povestte jazıwshı shayırlıq dep atalmısh iláhiy dúnyanıń sırlı tilsimlerin oqıwshıǵa shın
mánisinde Tólegen muǵallimniń tilinen beriwge kewil awdaradı. Usınday pidayı insanlar
talanttı hár tárepleme tárbiyalap, haqıyqıy shayır etip jetilistirgen. Olardıń arqasında Ibrayım
poeziya dúnyasın tereń uǵınǵan, jańa dóretpesin xalqına inám eter aldında olar aldındaǵı
juwapkershilikti sezingen. Onıń bul joqarı shayırlıq mádeniyatın belgili ádebiyatshı J. Esenov
Page 105
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
orınlı bahalap, bılay degen edi: «Ájáyıp talant iyesi Ibrayım Yusupov meyli qaysı temada
shıǵarmalar jazbasın, olardı óziniń taza hám hadal júreginen, naǵız shayırlıq sezimlerinen
ótkerip, úlken azamatlıq, keń kókirek penen jırlaydı» [4;77]. Bul pikirlerdiń shınlıǵına
shıǵarmadaǵı berilgen shayır tolǵanısların, ruwxıy keshirmelerin oqıw arqalı tolıq isenemiz:
«Onıń uyqı qashqan kózleri túnniń qarańǵı perdesin serpildirip, kúndizgi waqıyalardı kórip
atır edi. Miyi toqtawsız bir nárselerdi izleydi. «Awılımnıń quldıraǵan soqpaqları, jaylawları
qurday qaplaǵan malları, keshki ińirde juǵırlasqan shımshıqları» – degen qatarlar dizilisip
kele beredi» [3;130].
Shıǵarmada shayırdıń ákesi Yusup axunnıń, anası Xanbiybiniń, tuwısqan aǵası Mádenniń
de kórkem obrazları isenimli sáwlelendirilgen. Olardıń minez-qulqı jazıwshı tárepinen
úyrenilgen hám kórkem fantaziya menen bayıtılǵan. Qaharmanlardıń ishki ruwxıy dúnyasın
ashıp beriwde dialoglar, poliloglar, ishki monologlar, ásirese jazıwshınıń bayanlaw stili úlken
poetikalıq xızmet atqarǵan.
Xalqımız tarıyxındaǵı ótken ásirdiń 30-jıllarındaǵı siyasiy jaǵdaylar Yusup axun
shańaraǵın shetlep ótpedi. Yusup axun molla-iyshanlar qatarında mal-múlki xatlanıp,
qamaqqa alınadı hám 1932-jıldıń jazında Tórtkúl qamaqxanasında qaytıs boladı. Ol
húkimetke qarsı shólkemlestirilgen háreketler qatnasıwshısı sıpatında da ayıplanadı. Yusup
axun usınday awır jaǵdaylarda da óziniń aqıl-parasatı, shıdamlılıǵı, joqarı insanıylıq
pazıyletleri menen átirapındaǵılarǵa úlgi boladı. Axun óziniń haqlıǵına, bul kúnler umıt
bolatuǵınlıǵına isenedi. Onıń ushın usı máwritlerde shańaraq baxtı, tınıshlıǵı hámme nárseden
ústin. Ayıplı dep tabılıp, atlılar aldında ketip baratırǵanda da ómirlik joldası, perzentleri,
olardıń keleshek táǵdiri haqqında oylanadı: «Izimde qalǵan bala-shaǵamnıń ne kúni keshedi,
tańlaǵı kún bolǵanda izimnen kimler keledi, balalarıma kim qolın sozadı? Qızlarımnıń
keleshegi ne boladı? Qanday adam bolıp shıǵadı? Xanbiybi elti júdá jas qalıp baratır, balalardı
qustay awzına tislep, xalıq qatarına qosıwǵa kúsh-jigeri jete me?» [3;7].
Ádebiyatshı alım J. Esenov aytıp ótkenindey: «Ishki monologlardı paydalanıw usılı
qaharmannıń oy-sezimleriniń real hám konkret súwretleniwine, ideyanıń ótkirlesiwine
xızmet etedi» [4;67]. Ulıwma aytqanda jazıwshı povestte qaharmannıń kewil dúnyasına tereń
úńilgen halda, onıń ómirindegi dramatizmge tolı turmıs waqıyaların oqıwshıǵa isenimli
jetkere alǵan.
Shayırdıń anası Xanbiybiniń obrazın, minez-qulqın jazıwshı onıń mashaqatlı táǵdiri
arqalı jaratıwǵa umtıladı. Onıń súyikli ómirlik joldası siyasiy repressiyanıń qurbanı boladı. Bul
shańaraq ushın awır músiybet edi. Sebebi, úsh qız, eki uldıń tárbiyası, kútimi, názik hayaldıń
jelkesine túsedi. Usınday turmıs soqpaqlarında ádiwli ana óziniń tereń aqıl-parasatı hám
jigerli miyneti menen qıyınshılıqlardı jeńip ótedi. Shayır I. Yusupov anasına bolǵan sheksiz
súyispenshiligin maqalalarınıń birinde bılay bildirgen edi: «Ol, suwıqlarda góne ójire me, jer
tóle me, qara úy me, ne bolsa da tazalap, jıllı tósep, ot jaǵıp jılıtıp, bizler onda keń sarayda
jatqanday oynap jatar edik. Ol kiyimlerimizdi jamap, maqtap kiygizgende, bay balasınday
mardıyıp qalamız. Onıń qolınan kelmeytuǵını joq edi. Kózińe shań-tozań túsip, uwqalap jılay
qoysań, «bew aynanayın, jılama, ol ańsat ǵoy» dep kelip, kózdegi tozańdı yaki shópti dárhal tili
menen alıp taslaydı. Qarań qaysı doktor bul ádisti biledi!...» [5; №10].
Jazıwshı Sh. Usnatdinov shayırdıń júrek sezimleri menen suwǵarılǵan perzentlik
muhabbatqa tolı sózlerinen tásirlenip, shıǵarmada Xanbiybi eltiniń kórkem obrazın ashıp
beriwge háreket etken. Ana perzentleriniń kamalı, biyǵam jasawı ushın tınımsız isleydi,
Page 106
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
olardıń júzlerinde shadlı kúlkini, qálbinde ómirge qushtarlıqtı kóriw ushın jan júregin
baǵıshlap hadal miynet etedi. Povest avtorı mehriban ananıń bul aǵla pazıyletlerine óziniń
simpatyasın bildirip otıradı: «Xanbiybi de «uyada kórgenlerin ushqanda islep», kún-kóris
ushın jumıs tańlamay atqarıp kete beredi. Kórpe sırıw, jası úlken adamlar ushın kóylek-
dambal tigiw, gúbi pisip, shelekte may atlap degendey, sarı may, súzbe, qurt islew, tarı
qaynatıw, sók túyiw bolsın jumıs tańlamadı. Balaları ushın awır miynetten qashpadı. Ol,
búgingi óziniń ótmishin pútkilley umıtıp, ne xızmet bolsa da arsınbastan isley berdi. Degen
menen awıl adamlarınıń kókireginde eltiligi saqlanıp, oǵan basqalardan góre bir qádem zıyat
qol haqı berip atırǵanın sezetuǵın edi...» [3; 45].
Mine usı turmıs shınlıǵın jazıwshı dál beriwdi maqul kóredi. Hújjetli povesttiń janrlıq
tábiyatı da usını talap etedi. Sonıń menen birge, avtor qaharmannıń júrek tórindegi analıq
mehirge tolı sezimlerin emocional túrde beriwge de kewil awdaradı. Máselen, Ibrayımnıń
tuńǵısh «Báhár» atlı qosıǵı mektep diywalı gazetasında járiyalanǵan kúndegi ananıń sheksiz
quwanıshınıń beriliwi hár bir kitap oqıwshısında jılıwlıq oyatadı: «Xanbiybi elti sol kúni
mektepten kelgen Ibrayımdı qushaqlap uzaq jıladı. Áwele sıbırlanıp jıladı, soń gúbirlendi,
bara-bara dawısın shıǵarıp joqlaw aytıp jıladı. Qiráátke salıp qıssaxanlarǵa uqsatıp aytt...»
[3;69].
Bul shın mánisindegi analıq muhabbat sanaladı. Ana ushın bul dúnyada óz perzentiniń
jetiskenligin kóriwden artıq baxıt bolmasa kerek. Ananıń perzentke bolǵan mehirin beriw
ushın jazıwshı utımlı poetikalıq usıl qollanǵan, yaǵnıy, miyirman ananıń quwanıshlı kóz
jasların keltirip ótken. Ulıwma dóretpede bul personajdıń boyına qaraqalpaq hayal-qızlarına
bolǵan sabırlılıq, opadarlıq, bawırmanlıq sıyaqlı aǵla pazıyletler jámlep berilgen. Usınday
ádiwli insanlardıń úlgili isleri Ibrayımnıń shayır sıpatında qáliplesiwine, biybaha
shıǵarmalarınıń dóreliwine túrtki bolǵan.
Juwmaqlap aytqanda, Sh. Usnatdinovtıń «I. Yusupov. Shayırdıń jaslıǵı» hújjetli
povestinde xalqımızdıń súyikli shayırı, poeziya juldızı I. Yusupovtıń kórkem ádebiy tulǵasın
jaratıwǵa umtılıs seziledi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Ахметов С., Есенов Ж., Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-
қарақалпақша түсиндирме сөзлиги. Оқыў қолланба. Нөкис, «Билим», 1994.
2.
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. Тошкент, «Узбекистон», 2000.
3.
Уснатдинов Ш. Ибрайым Юсупов. Шайырдың жаслығы. Нѳкис, «Билим», 2013.
4.
Есенов Ж. «Поэзия жулдызы», Нѳкис, «Билим», 2003.
5.
Юсупов И. «Аналы жетим – зор жетим…», «Қарақалпақстан жаслары», №10, 1997.
