Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA O‘QISH MOTIVATSIYASINI
OSHIRISHDA O‘QITUVCHINIMG ROLI (2-SINF MISOLIDA)
Turdiyeva Shohsanam Maxamadali qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16963792
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 27- Avgust 2025 yil
Maqolada 2-sinf o‘quvchilarida o‘qishga nisbatan ichki
va tashqi motivlar uyg‘unligini shakllantirishda
o‘qituvchining yetakchi roli nazariy va amaliy jihatdan
yoritiladi. Nazariy asos sifatida o‘zini-o‘zi belgilash
nazariyasi, qiziqishning to‘rt bosqichli modeli hamda
sotsiokultural qarashlar tahlil qilinadi; o‘qituvchi
faoliyatining sinf muhitini tashkil etish, individual
tanlov va maqsad qo‘yish imkoniyatlarini yaratish,
mazmunni shaxsiy tajriba bilan bog‘lash, hamkorlik va
mulohazakor o‘qish amaliyotlarini yo‘lga qo‘yish kabi
komponentlari konseptual izohlanadi. Amaliy qismda
2-sinfda 10 haftalik o‘qish motivatsiyasini qo‘llab-
quvvatlash dasturi tasvirlanadi: dars oldi suhbatlari,
o‘quvchining tanlov huquqi, o‘qish konfranslari, uy va
maktab hamkorligi, portfel va “o‘qish pasporti” kabi
vositalar integratsiya qilinadi. Pedagogik kuzatuvlar,
qisqa so‘rovnomalar, oqimli o‘qish va mazmunni qayta
bayon etish ko‘rsatkichlari asosida motivatsiya
dinamikasi baholanadi. Natijalar o‘qituvchi tomonidan
tashkil etilgan ijobiy psixologik iqlim, maqsadli rag‘bat,
matn bilan faol muloqot va ota-ona ishtiroki o‘rtasida
barqaror bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi; o‘quvchilarda
o‘qish chastotasi va diqqatni jamlash ko‘nikmalari
mustahkamlanadi, o‘z-o‘zini tartibga solish va o‘quv
refleksiyasi kuchayadi. Muhokamada amaliy dastur
komponentlarining nazariy asoslar bilan muvofiqligi,
2-sinfdagi yosh xususiyatlari bilan mosligi hamda
cheklovlar tahlil qilinadi. Xulosa sifatida o‘qituvchining
didaktik dizayni, individual marshrutlar, baholashning
o‘sishga yo‘naltirilgan shakllari va maktab–oila
hamkorligi o‘qish motivatsiyasini uzluksiz qo‘llab-
quvvatlashda hal qiluvchi omil ekani asoslanadi.
KEY WORDS
o‘qish motivatsiyasi; 2-sinf; ichki
motiv; tashqi motiv; o‘qituvchi
roli; o‘qish muhitini dizaynlash;
o‘quvchining tanlovi; hamkorlikda
o‘qish; oqimli o‘qish; refleksiya
Page 99
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘qish savodxonligi fanlararo kompetensiyalarning
poydevorini yaratadi. Ayniqsa 2-sinf davrida tovush–grafema mosligi nisbatan
barqarorlashib, o‘quvchi diqqatini texnik oqimdan mazmunni tushunishga ko‘proq yo‘naltira
oladi. Shu bilan birga, aynan shu bosqichda o‘qishga qiziqish tez o‘zgaruvchan bo‘lib, sinfdagi
ijtimoiy-psixologik iqlim, tanlangan matnlarning ma’naviy-madaniy yaqinligi, o‘qituvchining
muloqot uslubi va baholash strategiyalari motivatsiya yo‘nalishini aniqlab beradi. O‘qish
motivatsiyasi ko‘p komponentli sistemadir: o‘zini qobiliyatli his etish, avtonomiya, maqsadga
yo‘naltirilganlik, ijtimoiy tan olinishi va o‘qishdan olinadigan zavq unda o‘zaro ta’sirda
namoyon bo‘ladi. Agar o‘quvchi matn bilan ishlashda tanlov erkinligi, muvaffaqiyatni boshdan
kechirish hamda mazmunni real hayot bilan bog‘lash imkoniyatiga ega bo‘lsa, ichki motivlar
kuchayadi; aksincha, faqat tashqi mukofotlar va nazorat ustuvor bo‘lsa, motivatsiya
barqarorsizlanadi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, 2-sinfda o‘qituvchi dars strukturasini o‘quvchi agentligini
qo‘llab-quvvatlaydigan tarzda dizaynlasa, qisqa, ravon va ma’noli matnlar, dramatizatsiya va
suhbat, juftlikda o‘qish, tayanch savollar, “o‘qi–o‘yla–bo‘lish” kabi texnikalar motivatsiyani
sezilarli oshiradi. Shu bois maqolada o‘qituvchining roli nazariy yondashuvlar bilan asoslanib,
2-sinf misolida integrallashgan pedagogik dastur sinov natijalari yoritiladi.
Tadqiqotning maqsadi 2-sinf o‘quvchilarida o‘qish motivatsiyasini oshirishga qaratilgan
o‘qituvchi amaliyotlari paketini ishlab chiqish va uning samaradorligini baholashdir. Bunda
o‘qituvchining sinf muhitini tashkil etish, o‘quvchining tanlov huquqini kengaytirish, maqsad
qo‘yish va o‘z-o‘zini baholash, ota-ona bilan pedagogik hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, oqimli
o‘qish va mazmunni idrok etishni uyg‘unlashtirishdagi roli asosiy o‘rinda turadi.
Tadqiqot dizayni sifatida amaliy-tadqiqot (action research) yondashuvi tanlandi. Ish 10
hafta davomida 2-sinfda olib borildi. Dastlabki bosqichda sinfning o‘qish bo‘yicha holati
diagnostika qilindi. Diagnostika uch manbaga tayandi: qisqa motivatsion so‘rovnoma
(o‘qishdan zavq, o‘zini qobiliyatli his etish, tanlov erkinligi, ijtimoiy almashuv ko‘rsatkichlari),
oqimli o‘qish tezligi va aniqligi (bir daqiqada o‘qiladigan so‘zlar, xatolar xaritasi), mazmunni
qayta bayon etish hamda savollarga javob berish indikatorlari. Etik jihatdan barcha ota-onalar
og‘zaki va yozma rozilik bildirishdi; tadqiqot natijalari ta’limiy maqsadlarda umumlashtirib
keltirildi.
Dastur quyidagi o‘qituvchilik amaliyotlariga tayandi, biroq u darsda ketma-ketlik tarzida
emas, balki integrallashgan yondashuv bilan amalga oshirildi. Har bir haftalik dars dizaynida
matnlar mavzusi o‘quvchilarning kundalik tajribasi (oila, sinf, mahalla, tabiat) bilan bog‘landi;
o‘qituvchi dars boshida qisqa motivatsion suhbat orqali o‘quv vazifasining ma’nosini ochdi,
kutilayotgan natijalarni o‘quvchi bilan birga muhokama qildi, shaxsiy “o‘qish maqsadi” ni
yozdirib bordi. Matn tanlashda o‘qituvchi ikki-uch muqobil minio‘quv to‘plamini taklif qilib,
o‘quvchining tanlovini rag‘batlantirdi; matn murakkabligi differensiallashtirildi. O‘qish
jarayonida juftlik va kichik guruhlarda navbatma-navbat ovoz chiqarib o‘qish, rolli
sahnalashtirish va savol-javoblar o‘tkazildi. Har bir o‘quvchi bilan qisqa individual o‘qish
konfranslari yo‘lga qo‘yilib, o‘z-o‘zini baholash kartochkasi to‘ldirildi. Uyda o‘qishni qo‘llab-
quvvatlash maqsadida “o‘qish pasporti” yuritildi, unda o‘qigan matn nomi, o‘qish vaqti,
savollarga javoblar va ota-onaning qisqa mulohazasi qayd etildi. Baholash o‘sishga
yo‘naltirilgan bo‘lib, ballar bilan birga og‘zaki va yozma izohlar ustuvor qilindi.
Ma’lumotlar aralash usulda tahlil qilindi. Miqdoriy ko‘rsatkichlar bo‘yicha dastlabki va
Page 100
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
yakuniy o‘lchovlar taqqoslandi; sifat tahlilida o‘quvchilarning darsdagi ishtiroki, mavzuga
munosabatidagi o‘zgarishlar, mustaqil savollar soni va mazmunida kuzatilgan tendensiyalar,
shuningdek o‘qituvchi dala kundaligi yozuvlari ko‘rib chiqildi.
Dastlabki diagnostika 2-sinf o‘quvchilarining o‘qishga nisbatan motivlari notekis ekanini
ko‘rsatdi. O‘qishdan zavq indikatorlari o‘rtacha darajada bo‘lib, o‘zini qobiliyatli his etish
nisbatan past ko‘rsatkichlarda qayd etildi; ijtimoiy almashuv komponenti (o‘qiganini
tengdoshlar bilan bo‘lishish istagi) esa vaziyatga bog‘liq ekanligi sezildi. Oqimli o‘qish bo‘yicha
ko‘pchilik o‘quvchilar so‘zlarni mexanik tarzda o‘qir, pauza va intonatsiyada beqarorlik
kuzatilardi; mazmuniy savollarga javoblar ko‘pincha orfografik xotiraga tayanar, dalillash
qisqa bo‘lardi.
Dastur joriy etilgach, 4-haftadan boshlab o‘qishdan zavq indikatorlarida ko‘tarilish qayd
etildi. O‘quvchilar dars boshi suhbatida dars maqsadini o‘z so‘zlari bilan aytib bera boshladi;
“bugun nimani bilmoqchiman?” savoliga qisqa va aniq javoblar berishdi. Matn tanlovining
erkinligi g‘oyasi sinfda ijobiy kutish hissini kuchaytirdi: o‘quvchilar o‘zlari tanlagan matnni
juftiga tavsiya qilishdi, muqova tasviri va sarlavha asosida taxminlar bildirishdi, bu esa
mazmuniy qiziqishni rag‘batlantirdi. O‘qish konfranslari chog‘ida o‘qituvchi o‘quvchi bilan
ko‘z kontaktini saqlagan holda qisqa savollar bilan fikrni ochdi; o‘quvchi o‘z muammosini
nomlab bera olganida, keyingi darsda aynan shu jihat bo‘yicha kichik mashq taklif qilindi. Shu
tarzda o‘qituvchi o‘quvchining “yengil zona”sidan chiqmasdan, asta-sekin murakkablashtirish
tamoyiliga amal qildi.
Oqimli o‘qish ko‘rsatkichlari haftama-hafta barqaror o‘sishni namoyon qildi. O‘quvchilar
intonatsiya va pauzalarni mantiqiy bo‘g‘inlarda qo‘llay oldi; matnning emotsional ohangi
ko‘proq sezildi, bu esa tinglovchi sinfdoshlarining ham ishtirokini faollashtirdi. Qayta bayon
etishda matn tuzilmasini saqlash, sabab–oqibat bog‘lanishlarini ko‘rsatish va dalillashda
o‘sish kuzatildi. O‘qish pasportlari muntazam to‘ldirilgani uy va maktab o‘rtasidagi pedagogik
aloqani mustahkamladi: ota-onalar farzandining qiziqish maydonlarini yaxshiroq anglay
boshladi, o‘quvchi esa uyda o‘qiganini maktabda bo‘lishish orqali ijtimoiy tan olinishi
ehtiyojini qondirdi.
Motivatsion so‘rovnomalardagi ochiq savollar tahlili o‘quvchilarning o‘qishga
munosabatidagi semantik o‘zgarishni ko‘rsatdi. Dastlab “o‘qish — topshiriq” mazmunli
birliklari ko‘p uchrasa, dastur yakunida “o‘qish — sarguzasht, savollar, bilish” kabi birliklar
ustunlashdi. O‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholash kartochkalarida qiyinchiliklarning aniq
nomlanishi (“so‘zlarni bog‘lashda to‘xtab qolaman”, “savollarga dalil keltirishga qiynalaman”)
hamda o‘z kuchi yetishiga ishonch bildiruvchi yozuvlar (“bugun tezroq o‘qidim”, “savollarim
ko‘paydi”) ko‘paydi. O‘qituvchi kundaligida darsdagi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning nozik
belgilari qayd etildi: juftliklar bir-biriga muloyim izohlar beradi, sinfda kulgili
sahnalashtirishlar orqali xatodan qo‘rqish kamayadi.
Sifat ko‘rsatkichlariga parallel ravishda miqdoriy dinamikalar ham ijobiy bo‘ldi.
Dastlabki va yakuniy o‘lchovlarni taqqoslaganda o‘qishdan zavq ko‘rsatkichi aniq o‘sdi; o‘zini
qobiliyatli his etish komponentida sezilarli siljish kuzatildi, bu esa o‘quvchilarning
murakkabroq matnlarga bo‘lgan tayyorgarligini oshirdi. Oqimli o‘qish tezligi va aniqligi
barqarorlashdi, mazmuniy savollarga javob berishda dalillash va misollar keltirish chastotasi
ortdi. Natijalar o‘qituvchi tomonidan yaratib berilgan avtonomiya va ko‘mak muvozanati
motivatsiyaning barqaror o‘sishi uchun zarur shart ekanini ko‘rsatdi.
Page 101
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
Olingan natijalar o‘qish motivatsiyasi strukturasida o‘qituvchi rolining markaziy ekanini
tasdiqlaydi. Darsning didaktik dizayni o‘quvchining sub’ekt sifatidagi pozitsiyasini tan olgan
sari ichki motivlar faollashadi. O‘zini-o‘zi belgilash nazariyasida ta’kidlanganidek, avtonomiya,
kompetentlik va ijtimoiy aloqadorlik ehtiyojlari qondirilganda motivatsiya ichkilashadi; 2-
sinfdagi dasturda aynan shu uchlikni qo‘llab-quvvatlaydigan komponentlar — tanlovga
asoslangan matnlar, o‘sishga yo‘naltirilgan izohli baholash va hamkorlikda o‘qish amaliyotlari
— muvofiq ishladi. Qiziqishning bosqichma-bosqich rivojlanishi modeliga ko‘ra, vaziyatli
qiziqishdan barqaror shaxsiy qiziqishga o‘tish uchun takroriy ijobiy tajribalar, mantiqiy
murakkablashtirish va mazmuniy yangilik zarur; dasturda matn mavzularining hayotiy
yaqinligi, sahnalashtirishlar, savol-javoblar va o‘qish pasportlari orqali ijobiy sikl hosil qilindi.
Sotsiokultural nuqtai nazardan qaralganda, o‘qish — bu alohida individual faoliyat emas,
balki mazmun ustida birgalikda fikrlash jarayonidir. Sinfda o‘qituvchi tashkil etgan suhbat
madaniyati, mulohazakor savollar, juftlikdagi tinglash va javobni qo‘llab-quvvatlash vositalari
o‘quvchining “yaqin rivojlanish zonasi”da qo‘llab-quvvatlovchi grandiyani yaratdi. Bu holat
oqimli o‘qishdagi intonatsiya, pauza va mantiqiy urg‘ularning tabiiyligini oshirdi; tekst bilan
emotsional aloqa kuchaygani tinglovchilik madaniyatini ham rivojlantirdi.
Dasturda baholashning o‘sishga yo‘naltirilgan shakllari motivatsion jihatdan hal qiluvchi
bo‘ldi. Ball ko‘rinishidagi yakuniy bahodan ko‘ra, o‘qituvchining aniq va qisqa mulohazalari,
keyingi qadamga doir taklifi hamda o‘quvchining o‘z-o‘zini baholashi motivatsiyani
mustahkamladi. Shu bilan birga, tashqi rag‘batlar (belgilar, yorliqlar) darsning asosiy
drayveriga aylantirilmaganida, ichki motivlar sustlashmadi; aksincha, tashqi rag‘batlar
ijtimoiy tan olinishi ehtiyojini qondiruvchi “yumshoq” vosita sifatida ishlatilganda, ichki
motivlar bilan zid kelmadi.
Uy va maktab hamkorligi ham muhim bo‘ldi. Ota-onaning konstruktiv ishtiroki o‘qish
jarayonini uzluksiz muhitga aylantirdi, ayniqsa kechqurun qisqa birgalikda o‘qish marosimlari
o‘quvchida ijobiy assotsiatsiyalarni mustahkamladi. Ota-onaga berilgan qisqa yo‘riqnomalar
va “o‘qish pasporti” ularga kuzatuvchanlikni oshirish, bolaning qiziqishlarini aniqlash va
o‘qituvchi bilan bir xil semantik tilni shakllantirishga yordam berdi.
Albatta, dastur cheklovlardan xoli emas. Amaliy-tadqiqot sinf miqyosida o‘tkazilgani
natijalarni umumlashtirishda ehtiyotkorlikni talab qiladi; dars jadvali, matn fondi va sinf
hajmi kabi tashkiliy omillar turlicha maktablarda farq qilishi mumkin. Shuningdek,
o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi va refleksiv madaniyati dastur samaradorligiga bevosita
ta’sir qiladi; shu bois metodik ko‘mak va tajriba almashinuvi tizimli yo‘lga qo‘yilishi lozim.
Kelgusida ko‘lamni kengaytirish, nazorat guruhlari bilan taqqoslash, uzoq muddatli
kuzatuvlar va o‘quvchilarning yozma nutq ko‘nikmalari hamda lug‘at boyligidagi
o‘zgarishlarni ham kiritish maqsadga muvofiqdir.
2-sinfda o‘qish motivatsiyasini shakllantirish o‘qituvchining didaktik dizayniga, sinfda
ijtimoiy-psixologik iqlim yaratish mahoratiga va o‘quvchining agentligini qo‘llab-quvvatlashga
bevosita bog‘liq. Tanlovga asoslangan matn tanlovi, maqsad qo‘yish va o‘z-o‘zini baholash,
hamkorlikda o‘qish, qisqa individual konfranslar, uy–maktab hamkorligi hamda o‘sishga
yo‘naltirilgan fikr-mulohaza ichki motivlarni faollashtiradi. Oqimli o‘qish bilan mazmuniy
tahlil o‘rtasidagi integratsiya o‘qishdan zavq va kompetentlik tuyg‘usini oshiradi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchi tomonidan yaratilgan avtonomiya va ko‘mak
muvozanati, ijobiy kutishlar, mantiqiy murakkablashtirish va madaniy jihatdan yaqin matnlar
Page 102
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 4, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
motivatsiyani barqaror qo‘llab-quvvatlaydi. Shunday ekan, metodik xizmat doirasida
o‘qituvchilarni refleksiv amaliyot, matn dizayni, suhbatni boshqarish va formatived baholash
bo‘yicha doimiy rivojlantirish o‘qish motivatsiyasining tizimli o‘sishi uchun asosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Deci, E. L.; Ryan, R. M. Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. —
New York: Plenum Press, 1985. — 371 p.
2.
Deci, E. L.; Ryan, R. M. The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-
determination of behavior // Psychological Inquiry. — 2000. — Vol. 11, No. 4. — P. 227–268.
3.
Wigfield, A.; Guthrie, J. T. Relations of children’s motivation for reading to the amount and
breadth of their reading // Journal of Educational Psychology. — 1997. — Vol. 89, No. 3. — P.
420–432.
4.
Guthrie, J. T.; Wigfield, A.; Perencevich, K. C. et al. Motivational and cognitive predictors of
text comprehension and reading amount // Scientific Studies of Reading. — 2004. — Vol. 8,
No. 3. — P. 211–256.
5.
Cambria, J.; Guthrie, J. Students’ motivation for reading // The Reading Teacher. — 2010.
— Vol. 64, No. 2. — P. 95–105.
6.
Gambrell, L. B. Seven rules of engagement: What’s most important to know about
motivation in literacy // The Reading Teacher. — 2011. — Vol. 65, No. 3. — P. 172–178.
7.
Brophy, J. Motivating Students to Learn. — 3rd ed. — New York: Routledge, 2010. — 360 p.
8.
Hidi, S.; Renninger, K. A. The four-phase model of interest development // Educational
Psychologist. — 2006. — Vol. 41, No. 2. — P. 111–127.
9.
Pressley, M. Reading Instruction That Works: The Case for Balanced Teaching. — 3rd ed. —
New York: The Guilford Press, 2006. — 560 p.
10.
Stanovich, K. E. Matthew effects in reading: Some consequences of individual
differences in the acquisition of literacy // Reading Research Quarterly. — 1986. — Vol. 21,
No. 4. — P. 360–407.
11.
Duke, N. K.; Pearson, P. D. Effective practices for developing reading comprehension //
In: Farstrup A. E., Samuels S. J. (eds.) What Research Has to Say About Reading Instruction. —
Newark, DE: International Reading Association, 2002. — P. 205–242.
12.
Nation, I. S. P. Learning Vocabulary in Another Language. — Cambridge: Cambridge
University Press, 2001. — 477 p.
