CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
123
O‘ZBEK AMALIY BEZAK SAN’ATIDA MILLIY AN’ANALARNING
RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI: INNOVATSION IJODIY
YONDASHUVLAR VA DASTURIY MAHSULOTLAR TATBIQI
Jabbarov Rustam Ravshanovich
Nizomiy nomidagi O‘zMPU
“Tasviriy san’at” kafedrasi dotsenti
Bo‘riyeva Маrjonа To‘lqin qizi
Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi ta’lim yo‘nalishi
TS/302-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15575409
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbek amaliy bezak san’atida milliy
an’analarning raqamli transformatsiyasini o‘rganadi. Unda an’anaviy naqshlarni
innovatsion ijodiy yondashuvlar va dasturiy mahsulotlar yordamida qayta
ishlash tahlil qilinadi. Tadqiqot raqamli vositalarning talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini sezilarli oshirishini ko‘rsatadi, bu esa zamonaviy san’at ta’limida
ularning ahamiyatini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
generativ, manipulyatsiya, divergent, kompozitsiya,
konvergent, prototip, kreativ, girih, islimiy, zanjira, kompetensiya,
transformatsiya.
O‘zbek amaliy bezak san’ati insoniyat tsivilizatsiyasining eng boy va
qadimiy meroslaridan biri bo‘lib, o‘zida ming yillik tarix, madaniy qadriyatlar va
noyob badiiy ifoda shakllarini mujassam etadi. Islimiy, girih, zanjira kabi
murakkab naqshlar, ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, kulolchilik, zardo‘zlik va
miniatyura kabi san’at turlari o‘zbek xalqining yuksak badiiy tafakkurini aks
ettiradi. An’anaviy ravishda bu san’at turlari ustoz-shogird an’analari asosida,
qo‘lda, tabiiy materiallar yordamida rivojlanib kelgan. Biroq, XXI asrning raqamli
transformatsiya davri har bir soha, shu jumladan san’at va san’at ta’limida ham
tub o‘zgarishlarni talab qilmoqda. Texnologik inqilob fonida an’anaviy ta’lim
metodologiyalari ko‘pincha “raqamli tub aholi” bo‘lgan yosh avlodning o‘rganish
usullari va talablariga mos kelmay qolmoqda. Bu esa talabalarning ijodiy
salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish va ularni zamonaviy mehnat bozori
talablariga javob beradigan, raqobatbardosh kadrlar qilib tayyorlashda ma’lum
cheklovlar yaratadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy muammosi — an’anaviy o‘zbek amaliy bezak
san’atining boy merosini saqlagan holda, uni zamonaviy raqamli texnologiyalar
va dasturiy mahsulotlar yordamida qayta jonlantirish, yangi ijodiy
yondashuvlarni shakllantirish va shu orqali san’at ta’limi samaradorligini
oshirishdan iborat. Bu nafaqat madaniy merosni asrab qolish, balki uni global
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
124
miqyosda targ‘ib qilish va yangi shakllarda rivojlantirish uchun ham muhimdir.
Shu bois, ushbu tezis o‘zbek amaliy bezak san’atida milliy an’analarning raqamli
transformatsiyasi, innovatsion ijodiy yondashuvlar va dasturiy mahsulotlar
tatbiqi masalasini ilmiy jihatdan tahlil qilishni maqsad qilgan.
Tadqiqot maqsadi: O‘zbek amaliy bezak san’atida milliy an’analarni
raqamli texnologiyalar, innovatsion ijodiy yondashuvlar va dasturiy mahsulotlar
yordamida transformatsiya qilishning nazariy asoslarini ishlab chiqish hamda
uning
talabalarning
ijodiy
qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi
amaliy
samaradorligini eksperimental tarzda isbotlash
Tadqiqot vazifalari:
1.
O‘zbek amaliy bezak san’atining asosiy turlari, naqshlari va ularning
badiiy xususiyatlarini nazariy jihatdan tahlil qilish.
2.
Raqamli texnologiyalar va dasturiy mahsulotlarning (grafik dizayn,
3D modellashtirish, mualliflik dasturlari) amaliy bezak san’ati ta’limidagi o‘rni
va imkoniyatlarini o‘rganish.
3.
Milliy an’analarni raqamli muhitda saqlash va ulardan innovatsion
ijodiy yondashuvlar yaratish metodologiyasini ishlab chiqish.
4.
Pedagogik eksperiment o‘tkazish orqali dasturiy mahsulotlarning
talabalarning ijodiy qobiliyatlarini (original fikrlash, vizuallashtirish,
kompozitsion tafakkur, loyiha yaratish tezligi) rivojlantirishdagi samaradorligini
baholash.
5.
Olingan natijalar asosida san’at ta’limiga raqamli texnologiyalarni
integratsiya qilish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot metodologiyasi: Ushbu tadqiqotning metodologik asosi pedagogik
eksperimentga tayanadi. Tadqiqot O‘zbekistonning Toshkent shahridagi oliy
ta’lim muassasalaridan birining "Amaliy bezak san’ati" fani bakalavriat talabalari
ishtirokida o‘tkazildi. Jami 60 nafar talaba tasodifiy tanlash usuli yordamida
ikkita guruhga bo‘lindi: nazorat guruhi (NG) va eksperimental guruh (EG), har
bir guruhda 30 nafardan talaba ishtirok etdi. Guruhlarning dastlabki ijodiy
qobiliyat darajalari boshlang‘ich diagnostik testlar orqali bir xil ekanligi
tasdiqlandi. Tadqiqot bir akademik semestr (to‘rt oy) davomida olib borildi
Eksperimental guruh (EG) talabalari o‘quv jarayonida an’anaviy san’at
usullarini (qo‘lda chizish, bo‘yash, modellashtirish) o‘rganish bilan bir qatorda,
zamonaviy dasturiy mahsulotlar bilan ishlash bo‘yicha intensiv va tizimli
mashg‘ulotlar o‘tkazdilar. Xususan, ular grafik dizayn dasturlari (Adobe
Photoshop, Adobe Illustrator), 3D modellashtirish dasturlari (SketchUp) va
interfaol o‘quv materiallari yaratishga mo‘ljallangan mualliflik dasturlari
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
125
(AutoPlay Media Studio, iSpring Suite) kabi professional vositalardan
foydalanishni o‘zlashtirdilar. Bu dasturlar ularga milliy naqshlarni raqamli
formatga o‘tkazish, ularni manipulyatsiya qilish, yangi kompozitsiyalar yaratish,
3D modellarda bezaklarni sinab ko‘rish va hatto o‘z bilimlarini interfaol
darsliklar shaklida shakllantirish imkonini berdi.
Nazorat guruhi (NG) talabalari esa o‘quv dasturi doirasida faqat an’anaviy
ta’lim metodikalaridan foydalangan holda dars oldilar, ularning o‘quv jarayoniga
raqamli dasturlar integratsiya qilinmadi.
Talabalarning ijodiy qobiliyatlari quyidagi mezonlar bo‘yicha kompleks
baholandi:
1.
Original fikrlash qobiliyati
: Yaratilayotgan bezak san’ati
namunalarida yangi, o‘ziga xos va innovatsion g‘oyalarni taklif qilish.
2.
G‘oyalarni vizuallashtirish qobiliyati
: Abstrakt g‘oyalarni aniq,
tushunarli va professional darajadagi badiiy obrazlarga aylantirish.
3.
Badiiy uslubni shakllantirish
: O‘ziga xos estetik ko‘rinish, badiiy
o‘ziga xoslik va shaxsiy imzoga ega bo‘lish.
4.
Kompozitsion tafakkur
: Loyiha elementlarini estetik, mantiqiy va
funksional jihatdan uyg‘unlashtirish, shakllar, ranglar va bo‘shliqlarni samarali
boshqarish.
5.
Loyiha yaratish tezligi va samaradorligi: Berilgan topshiriqlarni
belgilangan muddatda va yuqori sifatda yakunlash, minimal resurs sarfi bilan
maksimal natijaga erishish. Baholash semestr boshida va oxirida o‘tkazilgan
diagnostik testlar, amaliy loyiha topshiriqlari (yakuniy ishlar tahlili),
o‘qituvchilarning muntazam kuzatuvlari, talabalarning o‘z-o‘zini baholash
so‘rovnomalari va soha mutaxassislari tomonidan o‘tkazilgan yakuniy ekspert
baholash orqali amalga oshirildi. Olingan miqdoriy ma’lumotlar statistik tahlil
(T-test) yordamida qayta ishlandi, natijalarning statistik ahamiyatliligi
aniqlandi. Olingan natijalar va ularning tahlili: O‘tkazilgan pedagogik
eksperimentning natijalari raqamli texnologiyalar va dasturiy mahsulotlarning
amaliy
bezak
san’ati ta’limida
talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi muhim va ijobiy rolini yaqqol ko‘rsatdi.
1-jadval
№
Ijodiy
qobiliyat
mezoni
NG
natijasi
(o‘rtacha)
EG natijasi
(o‘rtacha)
Farq
(%)
P-
qiymati
Izoh
1
Original
fikrlash
72%
87%
+15% < 0.01
EG talabalari yangi,
noodatiy
va
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
126
testlari (%)
nostandart g‘oyalarni
generatsiya qilishda
sezilarli
ustunlik
ko‘rsatdi.
2
Badiiy
uslub
va
kompozitsiya
(5 ballik)
3.5
4.3
+0.8 < 0.005
EG
talabalari
loyihalarni
yanada
estetik
jihatdan
mukammal, uyg‘un va
o‘ziga xos uslubda
yarata oldilar.
3
Loyiha
yaratish tezligi
(foiz hisobida
qisqarish)
100%
(asos)
60%
(kamroq
vaqt sarfi)
-40% < 0.001
EG talabalari bir xil
hajm
va
murakkablikdagi
loyihalarni
NGga
nisbatan o‘rtacha 40%
tezroq bajardilar.
4
Motivatsiya va
o‘ziga ishonch
(so‘rovnoma
%)
55%
85%
+30% < 0.05
EG
talabalarining
o‘quv
jarayoniga
qiziqishi,
g‘ayrati,
loyihalariga
ijodiy
yondashuvi va o‘z
ishiga
bo‘lgan
ishonchi
sezilarli
oshdi.
Izoh: P-qiymatining kichik bo‘lishi (masalan, p < 0.01) natijalarning
statistik jihatdan ahamiyatli ekanligini, ya’ni bu farqlar tasodifiy emasligini
bildiradi.
Natijalar tahlili va muhokama:
Ijodiy fikrlash va g‘oyalarni vizuallashtirishdagi yuksalish:
Eksperimental guruh talabalarining ijodiy fikrlash testlaridagi yuqori natijalari
(87% ga qarshi 72%) raqamli vositalarning ijodiy jarayonni katalizatsiyalash
qobiliyatini tasdiqlaydi. Grafik dizayn dasturlari talabalarga an’anaviy o‘lchovlar,
materiallar va xatolarni tuzatishdagi cheklovlarsiz, g‘oyalarni tezkorlik bilan
vizuallashtirish, ularning cheksiz variantlarini yaratish va real vaqt rejimida
taqqoslash imkonini berdi. Bu esa ularda divergent fikrlash (bir muammoga
ko‘plab turli yechimlar topish) va konvergent fikrlash (eng optimal yechimni
tanlash) ko‘nikmalarini uyg‘un rivojlantirishga olib keldi. Raqamli muhitda
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
127
eksperiment o‘tkazish erkinligi ijodiy "blok"larning oldini oladi va talabalarni
yanada jasoratli g‘oyalarni ilgari surishga undaydi.
Badiiy uslub va kompozitsiya ko‘nikmalarining takomillashuvi:
EG
talabalarining badiiy uslubni shakllantirish va murakkab kompozitsion
muammolarni hal qilish ko‘nikmalari ham sezilarli darajada ustunlik qildi
(o‘rtacha 4.3 ball, NG 3.5 ball). Bu natija zamonaviy grafik dizayn va 3D
modellashtirish dasturlarining rang, shakl, tekstura va hajm bilan ishlashda
bergan keng imkoniyatlari bilan izohlanadi. Talabalar murakkab islimiy va girih
naqshlarni yuqori aniqlikda simmetrik tarzda yaratish, turli materiallarning
teksturalarini (masalan, ganch, yog‘och, metall, keramika) qo‘llash va ularning
yakuniy buyum ko‘rinishida qanday aks etishini 3D modellashtirish yordamida
batafsil ko‘rish imkoniga ega bo‘ldilar. Shuningdek, AutoPlay Media Studio va
iSpring Suite kabi mualliflik dasturlari ularga o‘zlarining amaliy bezak san’ati
bilimlari asosida interfaol qo‘llanmalar, multimediya darsliklari va viktorinalar
yaratish orqali ijodiy jarayonni nazariy bilimlarni mustahkamlash va o‘quv
materiallarini kreativ tarzda taqdim etish bilan bog‘lash imkonini berdi. Bu esa
ularning nafaqat ijodiy, balki pedagogik va tashkiliy qobiliyatlarini ham
rivojlantirdi.
Loyiha yaratish tezligi va samaradorligi:
Dasturiy mahsulotlardan
foydalanish loyihalar yaratish tezligini o‘rtacha 40% ga oshirdi. Bu esa
talabalarning ijodiy eksperimentlar uchun ko‘proq vaqt ajratishga, shu sababli
ko‘proq loyihalarni bajarishga va tajriba to‘plashga imkon berdi. An’anaviy
usullardagi xatolarni tuzatish va yangi versiyalar yaratish jarayonining
murakkabligi va vaqt talab qilishi dasturiy muhitda deyarli yo‘qoladi. Bu jihat
ularning tezkor prototiplash (rapid prototyping) ko‘nikmalarini shakllantirishga
yordam beradi, bu esa zamonaviy dizayn sanoatida juda qadrlanadi.
Motivatsiya va o‘ziga ishonchning yuksalishi:
So‘rovnomalar va
kuzatuvlar EG talabalarining o‘quv jarayoniga bo‘lgan yuqori qiziqishini va o‘z
ishlariga bo‘lgan ishonchining oshganligini tasdiqladi (85% ga qarshi 55%).
Raqamli vositalar orqali tezkor va professional natijalarga erishish, o‘z
loyihalarini elektron portfoliolarida jamlash va ularni auditoriyaga
(professorlar, kursdoshlar, potentsial mijozlar) professional darajada taqdim
etish imkoniyati ularda qiziqish va g‘ayratni yanada oshirdi. Bu esa ularning
kelajakdagi kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim turtki
bo‘ldi va ularni "raqamli rassomlar" sifatida shakllantirishga yordam berdi.
Xulosa va kelajak istiqbollari:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
128
Xulosa qilib aytganda, raqamli texnologiyalar va professional dasturiy
mahsulotlarning (jumladan, grafik dizayn, 3D modellashtirish va mualliflik
dasturlari) O‘zbek amaliy bezak san’ati faniga integratsiyasi talabalarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishda kuchli, samarali va zaruriy katalizator vazifasini
o‘taydi. Bu yondashuv talabalarga o‘zbek milliy an’analarini saqlagan holda,
g‘oyalarini tezkor vizuallashtirish, cheksiz eksperimentlar o‘tkazish, loyihalarini
yuqori sifatda taqdim etish, shuningdek, o‘z bilimlarini interfaol o‘quv
materiallari shaklida mustahkamlash imkonini beradi. Ushbu tadqiqot natijalari
san’at ta’limining kelajagi uchun yangi yo‘nalishlarni belgilab, kelajak avlod
san’atkorlarini zamonaviy mehnat bozori talablariga mos, raqobatbardosh va
yuqori ijodiy salohiyatga ega kadrlar qilib tayyorlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Tadqiqot ta’lim muassasalari va metodistlarni amaliy bezak san’ati
dasturlariga raqamli texnologiyalarni yanada chuqurroq integratsiya qilishga,
o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini muntazam oshirishga va
zamonaviy ta’lim sharoitlarini yaratishga undaydi.
Kelajak istiqbollari
nuqtai nazaridan, sun’iy intellekt (AI) asosidagi
generativ san’at vositalarini ham amaliy bezak san’ati ta’limiga integratsiya
qilish bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazish dolzarb bo‘ladi. Bu esa ijodiy jarayonni
yanada avtomatlashtirish, yangi badiiy shakllarni kashf etish va milliy
an’analarni "aqlli" tizimlar yordamida tahlil qilib, yangi dizaynlar yaratishga
yordam beradi. Virtual va to‘ldirilgan reallik (VR/AR) texnologiyalari orqali
bezak san’ati asarlarini interfaol virtual muzeylarda namoyish etish yoki tarixiy
ob'ektlardagi naqshlarni real vaqtda jonlantirish ham kelajakdagi tadqiqotlar
uchun qiziqarli yo‘nalish bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Anderson, T., & Dron, J. (2010). Learning technology: Where do we go from
here? British Journal of Educational Technology, 41(5), 755-763.
2. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. MCB University Press.
3. Chang, H. H. (2016). Creativity, digital tools, and art education. Art Education,
69(1), 12-17.
4. Eisner, E. W. (2002). The arts and the creation of mind. Yale University Press.
5. Lim, C. P., & Chai, C. S. (2008). Pedagogical perspectives of designing learning
environments for creativity in the new media age. Educational Media
International, 45(1), 17-31.
6. Oxforn, M. (2017). Digital art and education: New media in the contemporary
art classroom. IGI Global.
7. Jabbarov Rustam Ravshanovich. (2025). Pedagogical Mechanisms for The
Development of Students’ Creative Activity in Teaching the Subject "Applied
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
Decorative Art" Through Software Products. International Journal of Pedagogics,
5(04), 64–70. https://doi.org/10.37547/ijp/Volume05Issue04-19
8. Jabbarov, R., & Rasulov, M. (2021). FURTHER FORMATION OF STUDENTS’
CREATIVE ABILITIES BY DRAWING LANDSCAPES IN PAINTING. Збірник
наукових праць ΛΌГOΣ. https://doi.org/10.36074/logos-30.04.2021.v2.09
