CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
150
ELEKTRON TIJORATNI SOLIQQA TORTISH MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Homidov Baxtiyor Rahimberdievich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi
mustaqil tadqiqotchisi
ORCID iD: 0009-0003-7866-9257
https://doi.org/10.5281/zenodo.16252630
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy tezisda elektron tijorat sohasining jadal
rivojlanishi bilan bog‘liq holda yuzaga kelayotgan soliqqa tortish muammolari va
ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar tahlil qilinadi. Raqamli iqtisodiyot
sharoitida an’anaviy soliq mexanizmlari tobora samarasizlashib, davlat
byudjetiga tushumlarning kamayishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, xalqaro
elektron savdo platformalarining faoliyati milliy soliq bazasidan chetda
qolayotganligi, soliq oqibatlarining aniqligini pasaytiradi.
Tadqiqotda
mavjud
qonunchilik
asoslari,
transchegaraviy
tranzaksiyalarning soliqqa tortilishi, soliq ma’murchiligi sohasidagi raqamli
texnologiyalar joriy etilishi va ilg‘or xalqaro tajribalar o‘rganildi. Muallif
tomonidan raqamli identifikatsiya tizimini joriy etish, xorijiy xizmatlarga QQS
solig‘i tatbiq etish, soliq ma’lumotlarining avtomatlashtirilgan monitoringini
yo‘lga qo‘yish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Tezis natijalari O‘zbekistonda elektron tijoratdan byudjetga tushumlarni
oshirish, soliqqa tortishning shaffofligini ta’minlash va soliq siyosatining raqamli
iqtisodiyotga moslashuvchanligini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Elektron tijorat, soliqqa tortish, raqamli iqtisodiyot, soliq
siyosati, soliq ma’murchiligi, xalqaro soliq platformalari, BEPS, QQS,
transchegaraviy tranzaksiyalar, soliq islohotlari, soliq ma’lumotlari almashinuvi,
raqamli xizmatlar, soliq qonunchiligi, e-commerce soliq bazasi, onlayn savdo
nazorati.
Abstract:
This scientific thesis analyzes the problems of taxation arising in
connection with the rapid development of the e-commerce sector and proposals
for their elimination. In the conditions of the digital economy, traditional tax
mechanisms are becoming increasingly ineffective, leading to a decrease in state
budget revenues. In particular, the fact that the activities of international e-
commerce platforms are excluded from the national tax base reduces the
accuracy of tax consequences.
The study studied the existing legislative framework, taxation of cross-
border transactions, the introduction of digital technologies in the field of tax
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
151
administration, and advanced international practices. The author developed
recommendations on the introduction of a digital identification system, the
application of VAT to foreign services, and the establishment of automated
monitoring of tax data.
The results of the thesis will serve to increase budget revenues from e-
commerce in Uzbekistan, ensure transparency of taxation, and strengthen the
adaptability of tax policy to the digital economy.
Keywords:
E-commerce, taxation, digital economy, tax policy, tax
administration, international tax platforms, BEPS, VAT, cross-border
transactions, tax reforms, tax information exchange, digital services, tax law, e-
commerce tax base, online trade control.
Аннотация:
В данной научной диссертации анализируются проблемы
налогообложения, возникающие в связи с бурным развитием сектора
электронной коммерции, и предлагаются пути их устранения. В условиях
цифровой экономики традиционные налоговые механизмы становятся всё
менее
эффективными,
что
приводит
к
снижению
доходов
государственного бюджета. В частности, исключение деятельности
международных платформ электронной коммерции из национальной
налоговой базы снижает точность определения налоговых последствий.
В исследовании изучены действующая законодательная база,
налогообложение трансграничных операций, внедрение цифровых
технологий в сфере налогового администрирования и передовой
международный опыт. Автором разработаны рекомендации по внедрению
системы цифровой идентификации, применению НДС к зарубежным
услугам и созданию автоматизированного мониторинга налоговых
данных.
Результаты диссертации будут способствовать увеличению доходов
бюджета от электронной коммерции в Узбекистане, обеспечению
прозрачности налогообложения и повышению адаптивности налоговой
политики к цифровой экономике. Ключевые слова: Электронная
коммерция, налогообложение, цифровая экономика, налоговая политика,
налоговое администрирование, международные налоговые платформы,
BEPS, НДС, трансграничные операции, налоговые реформы, обмен
налоговой информацией, цифровые услуги, налоговое законодательство,
налоговая база электронной коммерции, контроль за онлайн-торговлей.
Ключевые слова:
Электронная коммерция, налогообложение,
цифровая экономика, налоговая политика, налоговое администрирование,
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
152
международные налоговые платформы, BEPS, НДС, трансграничные
операции, налоговые реформы, обмен налоговой информацией, цифровые
услуги, налоговое законодательство, налоговая база электронной
коммерции, контроль за онлайн-торговлей.
Tahlil va natijalar
So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyotning keng ko‘lamda rivojlanishi
natijasida elektron tijorat global iqtisodiy tizimning ajralmas qismiga aylandi.
O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda qolmayapti: davlat raqamli
transformatsiya yo‘lida qator islohotlarni amalga oshirmoqda. Shu bilan birga,
elektron tijorat sohasida vujudga kelayotgan fiskal muammolar, ayniqsa, soliqqa
tortish tizimidagi bo‘shliqlar ushbu yo‘nalishda chuqur tahlil va
takomillashtirishni talab qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, elektron savdo platformalarining faoliyati
ko‘pincha an’anaviy soliqqa tortish mexanizmlari doirasidan chetda qoladi.
Masalan, xalqaro onlayn xizmat ko‘rsatuvchi yirik kompaniyalar (Amazon, iHerb,
Shein, AliExpress va boshqalar) O‘zbekiston fuqarolariga xizmat ko‘rsatgan
holda mamlakat ichkarisida soliqqa tortilmayapti. Bunday vaziyatda soliq
bazasining yemirilishi (BEPS – Base Erosion and Profit Shifting) holatlari yuzaga
kelmoqda. Bu esa byudjet tushumlarining kamayishiga, adolatsizlik muhitining
kuchayishiga va mahalliy tadbirkorlar uchun nosog‘lom raqobat shakllanishiga
olib kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi va Moliya vazirligi
tomonidan olib borilgan tahlillarga ko‘ra, 2024-yil yakunida elektron tijorat
orqali amalga oshirilgan savdo hajmi 21,4 trillion so‘mni tashkil etgan. Biroq,
ushbu hajmning atigi 40–45 foizigina soliqqa tortilgan. Bu holat soliqqa tortish
jarayonida shaffoflik yetishmasligini va raqamli tranzaksiyalar ustidan samarali
nazorat mexanizmlarining mavjud emasligini anglatadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, O‘zbekiston soliq qonunchiligi hali-hanuz
elektron xizmatlarga oid qat’iy ta’rif, soliq yondashuvi va tartib-taomillarni to‘liq
belgilab bermagan. Ayni vaqtda “doimiy vakolatxona” tushunchasi an’anaviy
yondashuvda qo‘llaniladi, biroq raqamli xizmatlar taqdimotchilari doimiy
jismoniy joyga ega bo‘lmasdan turib daromad olishi mumkin. Natijada, mavjud
soliq mexanizmlari raqamli iqtisodiyotga to‘liq mos kelmayapti.
Shuningdek, elektron tijoratda individual tadbirkorlar va jismoniy shaxslar
tomonidan amalga oshirilayotgan tranzaksiyalar ham ko‘pincha norasmiy
(informal) shaklda bo‘lib, bu holatni aniqlash va soliqqa tortish juda murakkab
kechadi. O‘z-o‘zini band qilgan shaxslar yoki blogerlar tomonidan internet orqali
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
153
amalga oshirilayotgan savdo, xizmat ko‘rsatish va reklama faoliyati deyarli
nazorat ostiga olinmagan. Bu esa yirik soliq bo‘shliqlariga sabab bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, so‘nggi yillarda ijobiy natijalar ham kuzatilmoqda. Xususan,
Soliq qo‘mitasi tomonidan “Soliq to‘lovchilar shaffofligini oshirish” loyihasi
doirasida raqamli izlar asosida monitoring qilish tizimi joriy etilmoqda. Bank
kartalari va elektron to‘lov tizimlaridagi tranzaksiyalar asosida elektron tijorat
subyektlarini aniqlash va ularni soliq ro‘yxatiga olish mexanizmlari
kuchaytirilmoqda. Bu esa istiqbolda raqamli iqtisodiyotda soliq to‘lash
intizomini shakllantirishga xizmat qilishi mumkin.
O‘zbekistonda elektron tijoratni soliqqa tortish mexanizmlarini
takomillashtirish dolzarb zaruratga aylanmoqda. Mavjud holat davlat budjeti
uchun yo‘qotilgan imkoniyatlar, mahalliy tadbirkorlar uchun esa adolatsiz
raqobat muhitini yuzaga keltirmoqda. Mazkur tahlillar asosida elektron
xizmatlarni aniqlash, xorijiy platformalarni soliqqa tortish, raqamli monitoring
tizimlarini joriy etish, hamda soliqqa oid huquqiy asoslarni zamonaviylashtirish
lozimligi ayon bo‘lmoqda. Shu orqali raqamli iqtisodiyot sharoitida barqaror
fiskal muvozanatni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Raqamli texnologiyalar hayotimizning har bir jabhasiga chuqur kirib
borayotgan hozirgi zamonda elektron tijorat iqtisodiy rivojlanishning ajralmas
omiliga aylangan. Elektron savdo nafaqat iste’molchilarga qulaylik yaratmoqda,
balki tadbirkorlar uchun ham yangi bozorlarni ochib bermoqda. Biroq, bu
o‘zgarishlar bilan birga, soliq boshqaruvida ham keskin muammolar va
yechimini kutayotgan vazifalar yuzaga kelmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston
sharoitida elektron tijoratni soliqqa tortish borasidagi mexanizmlar ushbu
sohaning o‘sish sur’atlariga mos ravishda takomillashmayotgani yaqqol ko‘zga
tashlanmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, mavjud soliq tizimi asosan an’anaviy
iqtisodiy faoliyatni qamrab olishga mo‘ljallangan. Bunda raqamli xizmatlarning
o‘ziga xos jihatlari – masofaviylik, tezkorlik, identifikatsiyaning murakkabligi va
transchegaraviy xususiyatlari yetarlicha inobatga olinmaydi. Natijada esa
xalqaro va mahalliy onlayn platformalar faoliyatida soliq bazasining yemirilishi,
norasmiy savdolar va yengil identifikatsiya tizimlari ortidan byudjetga
tushumlar kamaymoqda. Bu holat davlat iqtisodiy xavfsizligiga ham, fiskal
barqarorlikka ham tahdid soladi.
Ushbu vaziyatdan chiqish uchun birinchi navbatda soliq qonunchiligini
raqamli iqtisodiyot talablariga moslashtirish lozim. Elektron xizmatlarga aniq
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
154
huquqiy ta’riflar berilishi, ularni soliqqa jalb etish tartiblari belgilanib, xorijiy
platformalarning
O‘zbekiston
hududidagi
faoliyati
ustidan
nazorat
kuchaytirilishi
zarur.
Bunda,
albatta,
raqamli
identifikatsiya
va
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining joriy etilishi muhim ahamiyat kasb
etadi. Chunki aynan raqamli kuzatuv vositalari orqali onlayn savdo subyektlarini
real vaqt rejimida aniqlash, ularning faoliyatini ochiq-oshkora qilish, soliqqa
tortish jarayonini soddalashtirish va shaffoflikni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Bundan tashqari, xalqaro tajribalarni o‘rganish, jumladan, BEPS
tashabbusiga qo‘shilish orqali O‘zbekiston global fiskal axborot almashinuvi
tizimiga integratsiyalashuvi kerak. Bu esa xorijiy kompaniyalar faoliyatini ham
samarali nazorat qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, mahalliy onlayn savdo
subyektlari uchun adolatli, tushunarli va rag‘batlantiruvchi soliq muhitini
yaratish orqali ularning norasmiy iqtisodiyotdan rasmiy faoliyatga o‘tishiga
sharoit yaratiladi.
Elektron tijoratni soliqqa tortish tizimini takomillashtirish – bu nafaqat
texnik yoki me’yoriy islohot, balki iqtisodiy taraqqiyotning barqaror poydevorini
yaratish yo‘lida tashlanadigan muhim qadamdir. Ushbu sohadagi islohotlar
davlat byudjetini mustahkamlash, adolatli raqobatni ta’minlash, raqamli
iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash va soliq tizimining ishonchliligini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, bu yo‘nalishdagi harakatlar izchil, tizimli va
ilg‘or xalqaro standartlarga asoslangan bo‘lishi shart.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
OECD (2020). Tax Challenges Arising from Digitalisation – Report on Pillar
One Blueprint. OECD Publishing.
2.
UNCTAD (2023). Digital Economy Report 2023: Cross-border Data Flows
and Development. United Nations.
3.
Davlat soliq qo‘mitasi (2024). Elektron tijorat subyektlarini soliqqa jalb
etish holati bo‘yicha tahliliy axborot. Toshkent.
4.
Moliya vazirligi (2023). O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosati
istiqbollari. Toshkent.
5.
Brys, B., et al. (2016). Tax Design for Inclusive Economic Growth. OECD
Taxation Working Papers, No. 26.
6.
World Bank (2022). Digital Business Indicators and E-Commerce Taxation
in Developing Countries. Washington, DC.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2024-yilgi tahrir). Toshkent:
Adliya vazirligi nashriyoti.
8.
KPMG (2021). E-Commerce Taxation Guide: Global Approaches and
Trends. [Online] Available at: www.kpmg.com
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
155
9.
PwC (2020). The Impact of Digitalization on Tax Systems in Emerging
Markets. [Online] Available at: www.pwc.com
10.
Deloitte (2022). VAT/GST Guidelines for E-Commerce Businesses. [Online]
Available at: www.deloitte.com
11.
Azizov, B. (2022). “Raqamli iqtisodiyotda soliq boshqaruvi muammolari va
yechimlar.” Iqtisodiyot va moliya jurnali, 2(4), 66–73.
12.
Bekmurodov, O. (2023). “Elektron tijorat faoliyatining soliq-huquqiy
tartibga solinishi.” Yuridik fanlar axborotnomasi, 1(1), 45–52.
13.
EY (2023). Navigating the Taxation of Digital Services in Central Asia.
[Online] Available at: www.ey.com
14.
IMF (2020). Taxing the Digital Economy: Policy Challenges and Solutions.
International Monetary Fund Working Paper.
15.
G‘ulomov, Z. (2021). “Elektron savdoni soliqqa tortish mexanizmlari:
xalqaro tajriba va O‘zbekiston uchun tavsiyalar.” Soliq va bojxona jurnali, 3(9),
27–33.
