CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
127
ISHLAB CHIQARISH OMILLARI BOZORI: NAZARIY ASOSLARI VA
ZAMONAVIY TENDENSIYALAR
M.Turdimuratov
JizPI, Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti v.b
M.Xudoyberdiyeva
Kibersport fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16082891
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ishlab chiqarish omillari bozori — mehnat,
kapital, yer (tabiiy resurslar) va tadbirkorlik qobiliyati bozorlarining
shakllanish mexanizmlari hamda ularning o‘zaro aloqadorligi neoklassik va
zamonaviy iqtisodiy nazariyalar doirasida tahlil qilinadi. Mehnat bozori
dinamikasi, kapitalning foiz stavkalari orqali baholanishi, yer rendasi va
intellektual omillar bozorining o‘sib borayotgan ahamiyati iqtisodiy
samaradorlik va daromadlar taqsimotiga ta’siri nuqtai nazaridan ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
ishlab chiqarish omillari bozori; mehnat bozori; kapital
rentabelligi; raqamli platformalar; yashil iqtisodiyot; institutsional rivojlanish.
Annotation.
In this article, the mechanisms of formation of the market of
factors of production — the markets of labor, capital, land (natural resources)
and entrepreneurial capacity-and their interaction are analyzed within the
framework of neoclassical and modern economic theories. The dynamics of the
labor market, the valuation of capital through interest rates, land rending and
the growing importance of the market of intellectual factors are considered in
terms of economic efficiency and the impact on the distribution of income.
Key words:
production factors market; labor market; capital profitability;
digital platforms; green economy; institutional development.
Bozor iqtisodiyotida mahsulot va xizmatlar narxini aniqlaydigan asosiy kuch
— ishlab chiqarish omillari bozoridir. Adam Smit va David Rikardodan tortib,
zamonaviy o‘sish nazariyasigacha bo‘lgan ilmiy adabiyotlar resurslarning
bozordagi bahosi iqtisodiy o‘sish va farovonlikni belgilashini ta’kidlaydi.
Maqolaning maqsadi O‘zbekiston va jahon tajribasi misolida omillar bozorining
tarkibiy xususiyatlarini, son-sifat parametrlari va narx shakllanishi
mexanizmlarini tahlil qilishdir.
Neoklassik yondashuv.
Neoklassik modelda har bir omil o‘zining
chegaraviy mahsuldorligiga teng haq oladi (MRTS va MRP qonunlari). Mankiw
(2021) va Varian (2020) mehnat haqini chegaraviy mehnat mahsuldorligi, foiz
stavkasini kapitalning chegaraviy mahsuldorligi, rentani esa yerning nodirligi va
unumdorligi bilan bog‘laydi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
128
Zamonaviy sanoat iqtisodiyoti.
Olson (Collective Action) va Stiglitz
(Information Economics) tadqiqotlari bozorning nomukammalligi —
asimmetrik ma’lumot, monopsoniya kuchlari va tashqi ta’sirlar — omillar
narxini o‘zgartirishini ko‘rsatadi. Raqobatni rivojlantirish va institutsional
islohotlar resurslardan samarali foydalanish uchun zarur.
Tadqiqot
usullari.
Maqolada
komparativ
statika,
empirik
ko‘rsatkichlarning deskriptiv tahlili va qiyosiy usuldan foydalanildi. Statistika
qo‘mitasi ma’lumotlari va Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) hisobotlari mehnat
bozori ko‘rsatkichlarini yoritish uchun asos bo‘ldi.
Taklif va talab omillari.
Aholi demografik tuzilmasi, migratsiya oqimlari va
malaka darajasi mehnat taklifini belgilaydi. Raqamlashtirish jarayonida malakasi
past ishchilar talabining qisqarishi, yuqori malakali IT mutaxassislariga talab
ortib borayotgani kuzatilmoqda.
Gig-iqtisod va platforma mehnati.
Upwork, Yandex-Go va mahalliy
platformalar orqali mustaqil pudratchilar segmenti kengaymoqda. Bu jarayon
ijaraga olingan mehnat kontraktlari o‘rniga moslashuvchan ish shakllarini
yaratmoqda, shu bilan birga ijtimoiy himoya va barqaror daromad masalalarini
keskinlashtiradi.
Mehnat haqining aniqlanishi.
Bargaining power (kuchli kasaba
uyushmalari, kollektiv kelishuvlar) va mehnat samaradorligi mehnat haqini
belgilovchi asosiy omillardir. O‘zbekistonda 2024-yilda o‘rtacha ish haqining
real o‘sishi 6,3 %ni tashkil etdi, bunda yuqori malakali IT va qurilish
mutaxassislari eng katta ulushga ega.
Kapital bozori va foiz stavkalari.
Kapital omili — asosan moliyaviy va real
(asosiy) kapital shaklida — korxonalar investitsiya qarorlariga ta’sir qiladi. Foiz
stavkasi kapital narxining indikatoridir. 2023-2024-yillar davomida Markaziy
bankning pul-kredit siyosati foiz stavkalarni pasaytirishi ishlab chiqarish uchun
kredit resurslarini arzonlashtirdi, natijada investitsiya ko‘rsatkichlari 15 % ga
oshdi.
Kapital rentabelligi va texnologik yangilanish.
Solow o‘sish modeliga
ko‘ra, texnologik taraqqiyot kapitalning chegaraviy mahsuldorligini oshiradi.
Yashil texnologiyalar va avtomatlashtirish korxonalar uchun kapitalning
unumdorligini sezilarli darajada kuchaytirdi.
Yer va tabiiy resurslar bozori.
Yer resurslarining nodirligi uni ijaraga
(rentaga) mos qiladi. Rikardo nazariyasiga ko‘ra, eng unumdor yer segmentlari
differensial rentani taklif etadi. O‘zbekiston agrar sektorida yer ijarasi tizimi
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
islohotlari (2023-yildagi qishloq xo‘jaligi yerlarini xususiylashtirishga oid hujjat)
ishlab chiqarish samaradorligini oshirdi.
Yashil iqtisodiyot va resurs talabi.
Energiya samaradorligini oshirish
bo‘yicha “Yashil O‘zbekiston–2030” strategiyasi qayta tiklanuvchi manbalarga
investitsiyalarni rag‘batlantirib, tabiiy resurslar bozorida yangi talab segmentini
yaratmoqda.
Intellektual va raqamli omillar.
Intellektual mulk (patent, brend, dasturiy
ta’minot) bozoridagi narxlar — royalti va litsenziya to‘lovlari — raqamli
iqtisodiyot sharoitida muhim rol o‘ynaydi. Data-setlar va algoritmlarning
qiymatini aniqlash uchun bozorda yangi baholash usullari shakllanmoqda
(masalan, AI modeli o‘qitish uchun datasets exchange platformalari).
Bozor nomukammalligi va davlat siyosati.
Bozordagi asimmetrik
ma’lumot, tashqi ta’sirlar va tabiiy monopoliya holatlari omillar narxini adolatli
shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Davlat mehnat standartlari, soliq imtiyozlari, yer
rejalashtirish va moliyaviy regulyatsiya orqali bozor nomukammalliklarini
kamaytiradi. 2025-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi “Raqobatni
rivojlantirish to‘g‘risida”gi Qonun resurs bozorlarida monopsoniya va
oligopoliya xavfini cheklashga qaratilgan.
Xulosa
1.
Mehnat bozorini diversifikatsiya qilish:
platforma mehnatini
tartibga soluvchi huquqiy bazani kuchaytirish va mustaqil pudratchilar uchun
ijtimoiy kafolatlar yaratish.
2.
Kapital sarmoyasini rag‘batlantirish:
yashil kredit liniyalari va
startap fondlari orqali arzon resurslar ta’minlash.
3.
Yer bozorida shaffoflik:
raqamli kadastr tizimini kengaytirish va
onlayn auksionlarni joriy etish.
4.
Intellektual omillar qiymatini aniqlash:
patent baholash
standartlarini yangilash va startaplar uchun “royalty holidays” (royalti bo‘yicha
imtiyoz) qo‘llash.
5.
Bozor
nomukammalliklarini
kamaytirish:
Raqobatni
rivojlantirish agentligiga faktor bozorlaridagi monopsoniya va oligopoliya
sharoitlariga qarshi tezkor choralar ko‘rish vakolati berish.
Ushbu chora-tadbirlar resurslardan samarali foydalanish orqali iqtisodiy
o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Mankiw, N. G. Principles of Economics. 10 nashr. Cengage, 2021.
2.
Varian, H. R. Intermediate Microeconomics: A Modern Approach. 10 nashr.
W.W. Norton, 2020.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
3.
Solow, R. “A Contribution to the Theory of Economic Growth.” Quarterly
Journal of Economics, 1956.
4.
Stiglitz, J. E. The Economics of Information. Princeton University Press,
2022.
5.
Ricardo, D. On the Principles of Political Economy and Taxation. 1817
(reprint, Cambridge University Press, 2004).
6.
ILO. World Employment and Social Outlook 2024. Geneva, 2024.
7.
Markaziy bankning “Pul kredit siyosati sharhi – IV chorak 2024”.
Toshkent, 2025.
