CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
168
INNOVATSION LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHDA RISK
TURLARINING IDENTIFIKATSIYASI VA ULARNI BAHOLASH
USULLARI
Xoshimov Anvarjon Komiljon oʻgʻli
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya
akademiyasi magistranti
anvarjonxoshimov4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16419870
Annotatsiya:
Mazkur maqolada innovatsion loyihalarni moliyalashtirish
jarayonida yuzaga keladigan asosiy risk turlari tizimli ravishda o‘rganiladi.
Xususan, texnologik, moliyaviy, bozor, qonunchilik, operatsion va reputatsion
xatarlar alohida tahlil qilinadi. Maqolada ushbu risklarni identifikatsiyalashda
qo‘llaniladigan zamonaviy usullar hamda ularni baholashning sifat va miqdoriy
yondashuvlari (risk matritsasi, EMV, Monte-Karlo simulyatsiyasi, sezuvchanlik
tahlili) asoslab beriladi. Tadqiqot yakunida innovatsion loyihalarning
barqarorligini oshirish maqsadida amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit soʻzlar:
innovatsion loyiha, moliyalashtirish, risk turlari, risklarni
identifikatsiyalash, baholash usullari, investitsion xavf, risk menejmenti,
texnologik xatar, bozor xatari, risk matritsasi, EMV, Monte-Karlo simulyatsiyasi.
Kirish.
Bugungi kunda innovatsion loyihalarning iqtisodiy rivojlanishdagi
o‘rni tobora ortib bormoqda. Yangi texnologiyalarni joriy etish, ilg‘or mahsulot
va xizmatlarni ishlab chiqish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish kabi
jarayonlar aynan innovatsion tashabbuslar orqali amalga oshiriladi. Biroq
bunday loyihalarni amalga oshirish yuqori darajadagi noaniqlik va xavflar bilan
bog‘liq bo‘lib, ularning moliyalashtirilishi jarayonida turli xildagi xatarlar yuzaga
chiqadi. Innovatsion loyihalar o‘z tabiatiga ko‘ra an’anaviy investitsiyalardan
farqli tarzda yuqori darajadagi risklarga ega. Bu risklar texnologik
yechimlarning yangi va sinovdan o‘tmagan bo‘lishi, bozor talabi
o‘zgaruvchanligi, moliyaviy resurslar yetishmovchiligi, qonunchilikdagi
noaniqliklar va boshqa omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli,
innovatsion loyihalarni moliyalashtirishdan avval mavjud xatarlarni aniqlash,
ularning darajasini baholash va tegishli boshqaruv choralarini belgilash zarur
hisoblanadi.
Innovatsion loyihalar odatiy biznes loyihalaridan farqli ravishda yuqori
darajadagi noaniqlik va xavf bilan ajralib turadi. Bunday loyihalarda texnologik
jihatdan sinovdan o‘tmagan g‘oyalar yoki mahsulotlar ustida ish olib boriladi.
Shuning uchun, moliyalashtirish jarayonida har bir turdagi xatarning mavjudligi
va ularning potensial ta’siri chuqur tahlil etilishi kerak.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
169
Texnologik xatarlar innovatsion loyihalarning eng asosiy va ajralmas
jihatidir. Ular yangi texnologiyaning amalda ishlamasligi, kutilgan funksional
samarani bermasligi yoki bozorda o‘z o‘rnini topa olmasligi ehtimoli bilan
bog‘liq. Bu turdagi xatarlar, odatda, ilmiy-texnik asosda ishlab chiqilgan, ammo
tijoriylashmagan innovatsion yechimlarda uchraydi.
Moliyaviy xatarlar esa loyihani moliyalashtirish, operatsion xarajatlar va
kutilmagan sarf-harajatlar bilan bog‘liqdir. Loyiha davomida kutilgan
daromadlar tushmasligi, kassa oqimlaridagi uzilishlar, kredit mablag‘larining o‘z
vaqtida jalb qilinmasligi natijasida moliyaviy barqarorlik izdan chiqishi mumkin.
Ayniqsa, startaplar uchun bu xavf o‘ta dolzarb hisoblanadi.
Bozor xatarlari innovatsion mahsulot yoki xizmatga bo‘lgan talabning
yetarlicha shakllanmaganligi, raqobatchilarning mavjudligi yoki ularning
bozordagi ustun pozitsiyasi tufayli yuzaga keladi. Ko‘pincha yangi texnologiyalar
o‘z iste’molchilarini topolmagani sababli tijoriy muvaffaqiyatga erisha olmaydi.
Bundan tashqari, qonunchilik va tartibga soluvchi xatarlar ham mavjud
bo‘lib, ular intellektual mulk huquqlari, litsenziyalash, soliq siyosatidagi
o‘zgarishlar yoki eksport-import cheklovlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Innovatsion
sohalarda me’yoriy-huquqiy muhitning tez-tez o‘zgarib turishi loyihaga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
Operatsion xatarlar – bu inson resurslari, texnik jihozlar, ishlab chiqarish
jarayonidagi nosozliklar yoki boshqaruvdagi sustkashliklar natijasida yuzaga
keladigan xavflardir. Ko‘plab innovatsion loyihalar aynan ichki boshqaruvdagi
kamchiliklar sababli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
Reputatsion xatarlar – bu loyiha omadsiz tugasa, investorlar va jamoatchilik
oldidagi obro‘ning pasayishi bilan bog‘liq. Ayniqsa, yirik kompaniyalar yoki
davlat ko‘magidagi loyihalarda bu omil katta ahamiyat kasb etadi.
Innovatsion loyihalardagi xatarlarni boshqarish jarayoni ularni to‘g‘ri
aniqlash (identifikatsiya qilish) bilan boshlanadi. Risklarni erta bosqichda
aniqlash orqali ularning oldini olish, ularni yumshatish yoki yo‘qotish imkoniyati
yuzaga keladi. Bu bosqichda turli xil tahliliy va ekspert metodlaridan
foydalaniladi.
SWOT-tahlil innovatsion loyihaning kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek,
tashqi imkoniyatlar va tahdidlarni aniqlashga yordam beradi. Bu usul orqali
ichki va tashqi omillar tahlil qilinib, loyihaga tahdid soluvchi xatarlar
strukturaviy tarzda ko‘rsatiladi.
Delphi metodi esa soha bo‘yicha yetuk ekspertlar fikrini olishga asoslangan
yondashuv bo‘lib, tajriba asosida aniqlanishi mushkul bo‘lgan xavflarni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
170
aniqlashga imkon beradi. Bu yondashuv aniqlik va mutaxassislik darajasini
oshiradi.
Nazorat ro‘yxatlari (check-lists) orqali har bir loyiha bosqichida yuzaga
chiqishi mumkin bo‘lgan standart muammolar oldindan belgilab olinadi. Bu esa
identifikatsiya jarayonini tizimli holga keltiradi.
Jarayonlar xaritasi esa loyiha ichidagi ish jarayonlarini bosqichma-bosqich
tahlil qilib, xavf tug‘ilishi mumkin bo‘lgan nuqtalarni vizual tarzda aniqlash
imkonini beradi. Bu yondashuv, ayniqsa, murakkab texnologik loyihalarda
samarali hisoblanadi.
Bundan tashqari, intervyular va kuzatuvlar orqali loyiha ishtirokchilari
bilan muloqotga kirishilib, yashirin yoki kutilmagan xavflarni aniqlash mumkin.
Bu usul xavf manbalarini amaliyotda ko‘rish va his qilish imkonini beradi.
Xatarlar aniqlangach, ularni baholash zarur bo‘ladi. Baholash jarayoni
ularning ehtimolligi va ta’sir darajasini aniqlab, ustuvorlik darajasiga qarab
saralash imkonini beradi. Baholashda sifat (qualitative) va miqdoriy
(quantitative) metodlar keng qo‘llaniladi.
Sifat yondashuvlardan eng ko‘p tarqalgani bu risk matritsasidir. Bu usulda
har bir xatar ehtimoli (1 dan 5 gacha) va ta’sir darajasi (1 dan 5 gacha) bo‘yicha
baholanadi va natijada risk balining umumiy qiymati (masalan, 4×5=20)
hisoblab chiqiladi. Matritsa yordamida qizil zona (yuqori xavf), sariq zona
(o‘rtacha xavf) va yashil zona (past xavf) belgilanadi.
Miqdoriy baholash usullaridan biri bu EMV – Expected Monetary Value
metodidir. Bu usulda har bir xatar ehtimoli va uning moliyaviy ta’siri
ko‘paytirilib, umumiy yo‘qotish baholanadi. Masalan, 30% ehtimollikda
$100,000 zarar bo‘lsa, EMV $30,000 ni tashkil etadi. Bundan tashqari, Monte-
Karlo simulyatsiyasi orqali xatarlarning turli stsenariylar bo‘yicha
modellashtirilgan natijalari olinadi. Ushbu yondashuv statistik ehtimollar
asosida risk darajasini aniqlashga yordam beradi.
Sezuvchanlik tahlili (sensitivity analysis) esa loyihadagi muhim
parametrlarg a o‘zgartirish kiritilib, natijalarga ta’siri baholanadi. Bu, ayniqsa,
qaror qabul qilishda muhim omil bo‘ladi.
Shuningdek, Risk-Adjusted NPV metodi orqali loyihaning sof joriy qiymati
(NPV) xatarni inobatga olgan holda qayta hisoblanadi. Bu investor uchun yanada
haqqoniyroq baho beradi.
1-jadval
Innovatsion loyihalardagi asosiy xatarlarning ehtimollik va ta’sir
darajasi bo‘yicha baholanishi
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
171
Xatar
Ehtimollik
(1-5)
Ta’sir darajasi
(1-5)
Risk
darajasi (1-25)
Texnologik
4
5
20
Moliyaviy
3
4
12
Bozor
2
5
10
Manba: Muallif ishlanmasi.
Innovatsion loyihalar yuqori darajadagi samaradorlikka ega bo‘lishiga
qaramay, ularni moliyalashtirish jarayonida yuzaga keladigan xatarlar
investorlarda ehtiyotkorlik talab etadi. Xatarlarni aniqlash va ularni aniq
baholash orqali ularni minimallashtirish, investitsion qarorlarni puxta asoslash,
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Xulosa.
Innovatsion loyihalarni moliyalashtirish jarayoni ko‘plab
noaniqliklar va xatarlar bilan to‘qnashadi. Mazkur tadqiqot shuni ko‘rsatadiki,
texnologik, moliyaviy, bozor, tartibga soluvchi, operatsion va reputatsion
xatarlar loyihaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatadi. Shuning uchun har bir loyiha uchun xatarlarni erta bosqichda to‘g‘ri
identifikatsiyalash va ularni aniq baholash investitsiya xavfsizligini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega..
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Бобоходжаев, Ш.Ш. Молияlashtirish va investitsiya xavflarini boshqarish:
nazariya va amaliyot. — Тошкент: Iqtisodiyot, 2020. — 215 б.
2.
Ганиев, Б.Ҳ. Инновацион иқтисодиёт ва рисклар menejmenti. —
Тошкент: Fan va texnologiya, 2021. — 188 б.
3.
Лапуста, М.Г., Старостина, А.А. Риски в предпринимательстве и
инвестициях. — М.: Юрайт, 2019. — 280 с.
4.
Поляков, С.А. Управление инновационными проектами: оценка
рисков и эффективности. — СПб.: Питер, 2022. — 192 с.
5.
Nakamura, H. Innovation risk management in East Asian economies. //
Asian Economic Policy Review, 2020, Vol. 15(1), pp. 104–121.
6.
Singh, R. & Patel, A. Financial risk identification methods in startup
innovation projects. // International Journal of Finance & Economics, 2021, Vol.
26(4), pp. 5214–5228.
7.
Müller, J., Schneider, K. Risk-adjusted project valuation in European R&D
programs. // Technovation, 2018, Vol. 74, pp. 34–44.
8.
Linda, J. Risk management models for financing innovation in US venture
markets. // Journal of Risk and Financial Management, 2022, Vol. 15(3), pp.
100–117.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
172
9.
Zhang, W., Li, T. Assessing technological risks in Chinese innovation
ecosystems. // Asian Journal of Technology Innovation, 2019, Vol. 27(2), pp.
185–202.
10.
Мусаев, И.И. Инновацион лойиҳаларда хавфларни баҳолашда
замонавий ёндашувлар. // Иқтисодий тараққиёт журнали, 2023, №4, б. 56–
65.
11.
Smith, A., Johnson, P. Modern risk mapping tools in innovation funding. //
Harvard Business Review, 2023, May Issue, pp. 88–95.
12.
Kasperski, M., Nowak, A. Multi-criteria risk evaluation of innovative
investment projects. // European Journal of Innovation Management, 2020, Vol.
23(5), pp. 993–1010.
13.
Хуррамов, А.Р. Лойиҳавий инвестицияларда хатарларни бошқариш
тизимини такомиллаштириш. // Тошкент молия институти илмий
хабарлари, 2022, №2, б. 47–55.
