CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
20
“YASHIL MAKON MILLIY LOYIHASINI MOLIYALASHTIRISH
SAMARADORLIGINI TA'MINLASH MASALALARI”
Murodov Doston Marufjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
dostonmurodov60@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16554854
Annotatsiya
Ushbu ilmiy tezisda “Yashil makon” milliy loyihasini moliyalashtirishning
samaradorligini oshirish masalalari yoritilgan. Tezisda loyiha doirasida amalga
oshirilayotgan ishlarning moliyaviy ta'minoti, budjet va budjetdan tashqari
manbalar hisobidan ajratilayotgan mablag‘lar hajmi, ularni maqsadli va oqilona
sarflashning dolzarb jihatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, moliyalashtirish
jarayonida uchrayotgan muammolar va byudjet ijrosi ustidan nazoratning
kuchsizligi, shaffoflik yetishmasligi, nodavlat sektorni jalb qilishdagi to‘siqlar
kabi masalalar ham ko‘rib chiqilgan. Tezis yakunida “Yashil makon” loyihasi
samaradorligini ta’minlash uchun moliyaviy mexanizmlarni takomillashtirish,
innovatsion moliyaviy vositalarni joriy etish hamda davlat-xususiy sheriklik
asosidagi moliyalashtirish uslublarini kengaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar
: Yashil makon, milliy loyiha, moliyalashtirish samaradorligi,
ekologik xavfsizlik, davlat byudjeti, budjetdan tashqari mablag‘lar, innovatsion
moliyaviy vositalar, davlat-xususiy sheriklik, atrof-muhitni muhofaza qilish,
barqaror rivojlanish
,
Abstract
This scientific thesis discusses the issues of increasing the efficiency of
financing the national project "Green Space". The thesis analyzes the financial
support of the work carried out within the framework of the project, the volume
of funds allocated from budgetary and extra-budgetary sources, and the current
aspects of their targeted and rational spending. It also considers problems
encountered in the financing process and issues such as weak control over
budget execution, lack of transparency, and obstacles to attracting the non-
governmental sector. At the end of the thesis, practical recommendations are
given on improving financial mechanisms, introducing innovative financial
instruments, and expanding financing methods based on public-private
partnerships to ensure the efficiency of the "Green Space" project.
Keywords:
Green space, national project, financing efficiency,
environmental safety, state budget, extra-budgetary funds, innovative financial
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
21
instruments, public-private partnerships, environmental protection, sustainable
development.
Tahlil va natijalar
“Yashil makon” milliy loyihasi O‘zbekistonda ekologik muhitni tiklash va
yashil hududlarni kengaytirish orqali barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish
yo‘lida muhim qadamlardan biridir. Mazkur loyihaning asosiy ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bu — ko‘chat ekish ishlarini tizimli va keng qamrovli
moliyalashtirish orqali amalga oshirishdir. Biroq tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu
jarayonda hali to‘liq yechim topmagan moliyaviy, tashkiliy va nazoratga oid
muammolar mavjud.
Moliyaviy tahlillar asosida aniqlanishicha, loyiha uchun ajratilayotgan
budjet mablag‘lari yildan-yilga oshib borayotgan bo‘lsa-da, ularning taqsimoti va
sarfini monitoring qilish mexanizmlari yetarli darajada shakllanmagan. Ayrim
hududlarda ajratilgan mablag‘lar maqsadsiz yoki samarasiz ishlatilgan holatlar
ham kuzatilgan. Bu esa moliyaviy intizom va shaffoflik tamoyillariga putur
yetkazishi mumkin. Shuningdek, mahalliy budjetlarning imkoniyatlari
chegaralanganligi tufayli ko‘chat yetishtirish, suv bilan ta’minlash va
parvarishlash ishlari ko‘plab hududlarda to‘liq qamrab olinmayapti.
Loyiha doirasida innovatsion moliyalashtirish vositalari, masalan, “yashil
obligatsiyalar” yoki ekologik grantlar kabi mexanizmlardan foydalanish darajasi
hali past. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, davlat byudjeti asosiy moliyaviy
manba sifatida qolmoqda va bu esa moliyaviy yuklamaning asosiy qismini davlat
zimmasiga tushirishga olib kelmoqda. Bu holat esa xususiy sektorni, ayniqsa
yirik korxonalarni “yashil investitsiya” faoliyatiga jalb etish zaruratini kun
tartibiga olib chiqmoqda.
Shu bilan birga, xalqaro moliyaviy institutlar va donor tashkilotlarning
ekologik yo‘naltirilgan dasturlari bilan samarali hamkorlik qilish
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmayapti. Bu esa loyihani moliyalashtirishda
tashqi manbalarni jalb etish imkoniyatlarining cheklanganligini ko‘rsatadi.
Masalan, BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) yoki Yashil iqlim fondi (GCF)
tomonidan taklif etilayotgan grantlar va texnik yordamlar salohiyatidan
yetarlicha foydalangan taqdirda, “Yashil makon” loyihasining moliyaviy asoslari
ancha mustahkamlanishi mumkin edi.
Yana bir muhim jihat — loyiha doirasida moliyalashtirilayotgan ekish va
parvarishlash ishlarining real natijasi bilan ajratilgan mablag‘lar o‘rtasida ayrim
nomuvofiqliklar mavjud. Ya’ni, statistik ko‘rsatkichlar bo‘yicha millionlab
ko‘chatlar ekilgani aytilayotgan bo‘lsa-da, ularning ildiz otib, o‘sib-ulg‘ayishi va
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
22
atrof-muhitga real ta’siri bo‘yicha yetarli tahliliy natijalar mavjud emas. Bu holat
loyiha monitoringi va audit tizimlarini yanada mustahkamlash zarurligini
ko‘rsatadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, loyiha muvaffaqiyati ko‘p jihatdan aholining
faolligi va ijtimoiy mas’uliyatiga ham bog‘liq. Aholi ishtirokini rag‘batlantirish,
ko‘ngillilar harakati va fuqarolik jamiyatini moliyaviy islohotlar bilan
uyg‘unlashtirish orqali “Yashil makon” loyihasining ijtimoiy-moliyaviy
samaradorligini sezilarli darajada oshirish mumkin.
Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqib aytish mumkinki, “Yashil makon” milliy
loyihasining moliyalashtirish samaradorligini oshirish uchun quyidagi muhim
omillarga e’tibor qaratish lozim: mablag‘lardan foydalanishning shaffofligini
oshirish, moliyaviy hisobot va audit tizimini kuchaytirish, xalqaro va nodavlat
manbalarni faolroq jalb qilish, xususiy sektor bilan hamkorlikni rivojlantirish va
aholining moliyaviy-savodxonlik darajasini oshirish.
“Yashil makon” milliy loyihasi doirasida amalga oshirilayotgan ishlar
miqyosi yildan-yilga kengayib bormoqda. Loyiha boshlang‘anidan beri
O‘zbekiston bo‘ylab millionlab daraxt va buta ko‘chatlari ekilmoqda, bu esa
nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlash, balki iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish
omili sifatida ham muhim rol o‘ynamoqda. Statistik ma’lumotlar asosida olib
borilgan tahlillar mazkur loyihaning moliyaviy ta’minoti va samaradorligi haqida
muhim xulosalar chiqarishga imkon beradi.
2021–2024 yillar davomida respublika bo‘yicha umumiy hisobda 650
million dona ko‘chat ekilgan bo‘lib, bu natijaga erishish uchun davlat budjetidan
1,2 trillion so‘mdan ortiq mablag‘ yo‘naltirilgan. Xususan, 2023 yilda davlat
budjetidan ajratilgan mablag‘ miqdori 420 milliard so‘mni tashkil etdi, bu esa
2022 yilga nisbatan 25 foizga ko‘pdir. Biroq ushbu ko‘rsatkichlar son jihatdan
o‘sayotgan bo‘lsa-da, har yili ekilgan ko‘chatlarning omon qolish darajasi, ya’ni
o‘sib ketish koeffitsienti hamon pastligicha qolmoqda — 2023 yil yakunlariga
ko‘ra bu ko‘rsatkich faqat 62% ni tashkil qilgan.
Hududlar kesimida eng katta moliyalashtirish Toshkent viloyati (78 mlrd
so‘m) va Qashqadaryo viloyatiga (65 mlrd so‘m) to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, eng kam
moliyaviy ta’minot Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida qayd etilgan. Shu bilan birga,
moliyaviy taqsimotda asosan infratuzilma mavjud hududlarga ustuvorlik
berilayotgani, ekologik jihatdan ko‘proq zarar ko‘rgan hududlar esa ikkinchi
darajaga tushib qolayotgani ham kuzatilmoqda.
Bundan tashqari, 2022–2023 yillarda “Yashil makon” loyihasi doirasida
amalga oshirilgan ko‘chat yetishtirish, suv bilan ta’minlash va parvarishlash
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
23
ishlari uchun ajratilgan mablag‘larning 14 foizi xususiy sektor ishtirokidagi
davlat-xususiy sheriklik asosida moliyalashtirilgan. Bu raqam xususiy
sektorning loyihaga qo‘shgan hissasi nisbatan past ekanligini ko‘rsatadi. Xalqaro
tashkilotlar tomonidan ajratilgan grant va texnik yordam esa umumiy
moliyalashtirishning faqat 3-5 foizini tashkil qilgan.
Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, har bir ekilgan daraxt uchun o‘rtacha 1
800–2 500 so‘m mablag‘ sarflanmoqda. Ammo bu xarajatlar viloyatlar kesimida
sezilarli darajada farq qilmoqda. Masalan, Qoraqalpog‘iston Respublikasida
qumli hududlarda ko‘chat yetishtirish va parvarishlash uchun sarf harajati
boshqa hududlarga qaraganda 1,5–2 baravar ko‘proq.
Shu bilan birga, hisobot tizimi va monitoring mexanizmlarining zaifligi
tufayli ayrim holatlarda ajratilgan mablag‘lar bilan real natijalar orasida
nomuvofiqliklar kuzatilgan. Masalan, 2023 yilda ayrim tumanlarda ekilgan
daraxtlar soni bo‘yicha rasmiy hisobotlar ko‘rsatilgan mablag‘larga mos
kelmagan. Bu esa moliyaviy nazoratning kuchaytirilishi zarurligini yana bir bor
tasdiqlaydi.
Shunday qilib, statistika asosida aytish mumkinki, “Yashil makon”
loyihasining moliyaviy jihatdan keng ko‘lamli amalga oshirilayotganiga
qaramasdan, moliyalashtirishda regional nomutanosiblik, xususiy sektor
ishtirokining pastligi, ko‘chatlarning omon qolish darajasining yetarli emasligi,
shuningdek, xarajatlarning yuqoriligi va nazoratning sustligi uning
samaradorligini cheklab qo‘ymoqda. Bu esa, albatta, yangi yondashuvlar va
moliyaviy islohotlarni talab qiladi.
Xulosa
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Yashil makon” milliy loyihasi
O‘zbekistonning ekologik barqarorligini ta’minlash, iqlim o‘zgarishining salbiy
oqibatlarini yumshatish va aholi salomatligi uchun qulay muhit yaratishda
muhim rol o‘ynaydi. Loyiha doirasida millionlab daraxt va buta ko‘chatlari
ekilmoqda, bu esa mamlakatning yashil hududlarini kengaytirishga xizmat
qilmoqda. Biroq, ushbu ezgu maqsadlarga erishishda moliyalashtirishning
samaradorligi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Tahlillar asosida aniqlanishicha, moliyalashtirish jarayonida bir qator
muammolar mavjud: mablag‘larning maqsadli sarflanmasligi, nazoratning
sustligi, xususiy sektor ishtirokining pastligi, hududlararo nomutanosiblik va
xalqaro moliyaviy manbalardan yetarli darajada foydalanilmasligi. Ayniqsa,
ko‘chatlarning omon qolish darajasi pastligi va parvarishlash xarajatlarining
yuqoriligi loyihaning umumiy samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
24
Shu bois, “Yashil makon” milliy loyihasini moliyalashtirishda quyidagi
ustuvor yo‘nalishlar muhim hisoblanadi:
1.
Moliyaviy
mablag‘lardan
foydalanishning
shaffofligi
va
hisobotdorligini oshirish;
2.
Mahalliy va markaziy budjetlar imkoniyatlaridan maqsadli va
muvozanatli foydalanish;
3.
Davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish va xususiy investitsiyalarni
jalb qilish;
4.
Innovatsion moliyaviy vositalar — “yashil obligatsiyalar”, ekologik
sug‘urta va grantlarni faol joriy etish;
5.
Ko‘chatlarning parvarishi, sug‘orilishi va monitoringi uchun
zamonaviy texnologiyalarni jalb qilish;
6.
Aholi va fuqarolik jamiyati instituti ishtirokini kuchaytirish.
“Yashil makon” milliy loyihasining moliyalashtirish tizimini isloh qilish,
resurslardan oqilona foydalanish va samaradorlikni oshirish orqali ushbu
muhim ekologik tashabbusni uzoq muddatli va barqaror asosda amalga oshirish
mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori (2021). “Yashil makon”
umummilliy loyihasi to‘g‘risida. [Online] Available at: https://president.uz
[Accessed 25 Jul. 2025].
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va
iqlim o‘zgarishi vazirligi (2024). Yashil makon loyihasining yillik hisobotlari.
Toshkent: Ekologiya vazirligi nashriyoti.
3.
Karimov, N. (2023). Ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish: Yashil
iqtisodiyot omili. Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsiyalar.
4.
UNDP Uzbekistan (2023). Sustainable development and climate
adaptation in Uzbekistan. [Online] Available at: https://www.uz.undp.org
[Accessed 22 Jul. 2025].
5.
World Bank (2022). Uzbekistan: Green growth opportunities and climate
resilience. Washington, DC: The World Bank Group.
6.
Rasulov, B. (2022). “Yashil moliyalashtirish vositalarining rivojlanish
istiqbollari”. Moliyaviy tadqiqotlar jurnali, 4(1), pp. 45–53.
7.
OECD (2023). Green budgeting and investment strategies. Paris: OECD
Publishing.
8.
Mamatqulov, A. (2024). “Davlat-xususiy sheriklik asosida ekologik
loyihalarni moliyalashtirish tajribalari”. Iqtisodiyot va moliya, 2(7), pp. 21–29.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
25
9.
Global Environment Facility (2023). Green finance mechanisms and
environmental
reforms
in
Central
Asia.
[Online]
Available
at:
https://www.thegef.org [Accessed 20 Jul. 2025].
10.
GCF – Green Climate Fund (2022). Financing climate-resilient
development. [Online] Available at: https://www.greenclimate.fund [Accessed
23 Jul. 2025].
11.
To‘rayev, M. (2023). O‘zbekiston ekologik siyosati va uning moliyaviy
asoslari. Toshkent: Iqtisodiy tadqiqotlar markazi.
12.
UN Environment Programme (2022). Green investments and climate
finance pathways. Nairobi: UNEP Publishing.
13.
Jalilov, D. (2024). “Yashil makon loyihasining iqtisodiy samaradorligini
baholash mezonlari”. Innovatsion rivojlanish jurnali, 6(3), pp. 34–40.
