CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
66
XALQARO MOLIYAVIY OPERATSIYALARDA VALYUTA RISKLARINI
BOSHQARISH MEXANIZMLARINING TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI
Nosirova Jamilaxon Akbarovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Jamilyanosirova2510@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16672569
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xalqaro moliyaviy operatsiyalar jarayonida
yuzaga keladigan valyuta risklarining iqtisodiy mazmuni, ularning moliyaviy
barqarorlikka va investitsiya muhitiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Xalqaro
amaliyotda keng qo‘llaniladigan valyuta risklarini boshqarish vositalari –
forward, futures, optsionlar, swaps hamda natural hedjlash usullarining
afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston
sharoitida valyuta risklarini samarali boshqarish imkoniyatlari va mavjud
tizimdagi institutsional va amaliy muammolar ochib berilgan. Muallif tomonidan
derivativ bozorini rivojlantirish, moliyaviy savodxonlikni oshirish va regulyator
siyosatini takomillashtirish bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Maqola xalqaro moliya sohasida izlanish olib borayotgan tadqiqotchilar, bank
mutaxassislari va eksport-import faoliyati bilan shug‘ullanuvchi subyektlar
uchun foydalidir.
Kalit soʻzlar:
valyuta riski, xalqaro moliyaviy operatsiyalar, forward
shartnoma, derivativ vositalar, hedjlash strategiyasi, kurs o‘zgarishi, moliyaviy
barqarorlik, transchegaraviy to‘lovlar, O‘zbekiston moliya bozori, valyuta
siyosati.
Bugungi globallashuv va iqtisodiy integratsiya sharoitida xalqaro moliyaviy
operatsiyalarning hajmi va ahamiyati ortib bormoqda. Bunda xorijiy valyutada
olib boriladigan to‘lovlar, investitsiyalar, kreditlash va eksport-import bitimlari
moliyaviy bozorlarning barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Shu
bilan birga, xalqaro moliyaviy operatsiyalar doirasida yuzaga keladigan valyuta
risklari korxonalar, banklar va umuman milliy iqtisodiyot uchun muhim xavf
omilidir. Valyuta kurslarining o‘zgaruvchanligi eksportyor va importyorlar,
transmilliy kompaniyalar, investorlar, banklar va davlat byudjetining daromad
qismlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar,
jumladan O‘zbekiston kabi iqtisodiyotlar uchun bu risklar makroiqtisodiy
barqarorlikni izdan chiqarishi mumkin.
Xalqaro moliyaviy munosabatlarning chuqurlashuvi, transchegaraviy savdo
va investitsiyalarning kengayishi valyuta risklarini boshqarish masalasini
dolzarb mavzulardan biriga aylantirmoqda. Valyuta risklari – bu xorijiy
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
valyutadagi kurs o‘zgarishlari tufayli korxonaning yoki davlatning moliyaviy
natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan moliyaviy tavakkalchilik turidir. Ular
xalqaro operatsiyalar ishtirokchilari, ya’ni eksportyorlar, importyorlar, xalqaro
investorlar, banklar va boshqa moliya institutlari uchun muhim hisoblanadi.
Ayniqsa, ochiq iqtisodiyotga o‘tayotgan va valyuta liberalizatsiyasini boshlagan
mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun bu xavf ko‘lami sezilarli bo‘lib
bormoqda.
Xalqaro moliyaviy operatsiyalarda valyuta risklari eng muhim xavf
turlaridan biri hisoblanadi va ular asosan uchta asosiy ko‘rinishda namoyon
bo‘ladi. Birinchidan, translatsion risk – bu xorijiy filiallar yoki xorijiy valyutadagi
aktivlarning moliyaviy hisobotlarda mahalliy valyutaga aylantirilishi natijasida
yuzaga keladigan salbiy farqlar ehtimolidir. Bunday risklar korxonaning
moliyaviy natijalarini hisob-kitob qilishda valyuta kursining o‘zgarishi sababli
daromad yoki zarar shaklida aks etishi mumkin. Ikkinchidan, operatsion valyuta
riski – bu real pul oqimlarida, ya’ni eksport, import, kredit to‘lovlari kabi amaliy
operatsiyalar davomida kutilmagan valyuta kursi o‘zgarishlari natijasida yuzaga
keladigan moliyaviy farqlardir. Bu turdagi risk korxonaning operatsion
daromadi va xarajatlari o‘rtasidagi nomuvofiqlikni keltirib chiqaradi.
Uchinchidan, iqtisodiy risk – bu uzoq muddatli valyuta o‘zgarishlari natijasida
korxonaning umumiy raqobatbardoshligiga ta’sir etuvchi xavf bo‘lib, u
bozordagi ulush, eksport salohiyati va rentabellik darajasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Mazkur risklar o‘z vaqtida aniqlanmasa va boshqarilmasa, nafaqat alohida
subyektlar darajasida, balki milliy darajada ham makroiqtisodiy barqarorlikka
jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli, ularni boshqarish zamonaviy
moliyaviy boshqaruvning ajralmas qismiga aylanmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
1-rasm. Valyuta risklarini boshqarish vositalari
Manba: Muallif ishlanmasi.
Xalqaro moliyaviy amaliyotda valyuta risklarini boshqarish muhim
strategik vazifa hisoblanadi. Bunda bir qator moliyaviy instrumentlar mavjud
bo‘lib, ular riskni kamaytirishga xizmat qiladi. Eng avvalo, forward shartnomalar
orqali tomonlar kelajakdagi ma’lum vaqtda xorijiy valyutani oldindan kelishilgan
kurs bo‘yicha sotib olish yoki sotishga majbur bo‘ladi. Bu vosita, ayniqsa,
kursning keskin o‘zgarish xavfi mavjud bo‘lgan mamlakatlarda keng qo‘llaniladi.
Shuningdek, fyuchers shartnomalar moliyaviy bozorlar orqali amalga
oshiriladigan standartlashgan bitimlar bo‘lib, spekulyativ xavflarni kamaytiradi.
Ular oldindan belgilangan kursda majburiy sotish yoki xarid qilishni talab qiladi.
Bundan tashqari, optsionlar – ya’ni, xaridorga valyutani oldindan
belgilangan kursda sotib olish yoki sotish huquqini taqdim etadigan, ammo bu
amalni bajarish majburiyatini yuklamaydigan shartnomalardir. Ushbu vosita
bozordagi noaniqlik sharoitida elastiklikni ta’minlaydi. Valyuta svoplari esa ikki
tomonning o‘z valyutalarini belgilangan kursda va muddatda o‘zaro
almashtirishi orqali risklarni vaqtinchalik muvozanatlashtirish imkonini beradi.
Shu bilan birga, tabiiy hedjlash amaliyotida kompaniyalar eksport va importda
bir xil valyutani qo‘llash orqali risklarni ichki hisob-kitoblar orqali
kamaytiradilar.
Mazkur vositalar rivojlangan mamlakatlar korxonalari tomonidan faol
qo‘llanilmoqda. Ammo ularni samarali qo‘llash uchun moliyaviy bozorlarning
yetukligi, maxsus bilimga ega kadrlar, qonunchilik bazasi va texnik infratuzilma
mavjud bo‘lishi talab etiladi. O‘zbekiston tajribasida, ayniqsa 2017-yildan
Forward shartnomalar
Futures
Optsionlar
Valyuta svoplari (Swaps)
Tabiiy hedjlash
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
69
boshlab milliy valyuta kursining erkinlashtirilishi xalqaro moliyaviy
operatsiyalarni rag‘batlantirdi, biroq bu bilan birga valyuta risklarining sezilarli
darajada ortishiga ham olib keldi. Ko‘plab korxonalar xorijiy valyutada kredit
olib, daromadlarini milliy valyutada olgani tufayli konversiya zarari yuzaga
kelmoqda.
Mamlakatimizda bir qator tizimli muammolar mavjud: derivativlar bozori
amalda shakllanmagan; korxonalarda valyuta risklarini tahlil qila oladigan
malakali mutaxassislar yetishmaydi; banklar riskni hedj qilish vositalarini
asosan yirik mijozlar uchun taklif qiladi, bu esa kichik va o‘rta biznes uchun
imkoniyatlarni cheklaydi. Shuningdek, valyuta risklari moliyaviy hisobotlarda
yetarlicha aniqlikda aks ettirilmaydi, bu esa riskni baholash va nazorat qilish
jarayonini qiyinlashtiradi.
Ushbu holatdan kelib chiqib, rivojlangan davlatlar tajribasi asosida
O‘zbekistonda quyidagi takomillashtirish yo‘llari taklif etiladi. Birinchidan,
derivativlar bozorini shakllantirish zarur, xususan, fond birjasida valyutaga oid
forward va optsion savdolarini yo‘lga qo‘yish muhim. Ikkinchidan, moliyaviy
savodxonlikni oshirish lozim. Bu borada moliyaviy menejerlar, buxgalterlar va
eksport-import bilan shug‘ullanuvchi korxonalar uchun maxsus treninglar
o‘tkazish talab etiladi. Uchinchidan, regulyator siyosatining rag‘batlantiruvchi
bo‘lishi, ya’ni Markaziy bank tomonidan hedj vositalarini qo‘llovchi banklarga
preferensiyalar yaratish amaliyoti joriy qilinishi mumkin.
Valyuta riskini baholovchi audit tizimini joriy etish foydali bo‘ladi. Ya’ni,
korxonalarning yillik moliyaviy auditida valyuta risklarining mavjudligi, miqyosi
va boshqaruv choralari alohida ko‘rsatkich sifatida baholanishi kerak. Va
nihoyat, xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda davlat tomonidan kafolat berilgan
valyuta riskini taqsimlash sxemalari ishlab chiqilishi kerak. Bu orqali xorijiy
investorlar uchun ishonchli muhit yaratiladi va investitsion faoliyat faollashadi.
Xulosa.
Valyuta risklari xalqaro moliyaviy operatsiyalarning ajralmas qismi
bo‘lib, ularni boshqarish nafaqat korxonalarning moliyaviy holatiga, balki butun
milliy iqtisodiyotning barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Samarali
boshqaruv mexanizmlarini joriy etish uchun moliyaviy infratuzilmani
rivojlantirish, qonunchilikni takomillashtirish va inson kapitalini oshirish zarur.
O‘zbekiston sharoitida valyuta risklarini boshqarish bo‘yicha xalqaro tajriba
asosida institutsional va amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abduraxmanova, G.G. (2022). Xalqaro moliyaviy risklar: tahlil va
boshqaruv usullari. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
70
2.
Karimov, B.K. (2019). Valyuta risklarini moliyaviy vositalar orqali
boshqarish tajribalari. Bank ishi jurnali, 4(1), 24–31.
3.
Tadjibaeva, M.M. (2021). O‘zbekistonda xalqaro valyuta operatsiyalarining
nazariy va amaliy jihatlari. Iqtisodiyot fanlari axborotnomasi, 1(2), 45–53.
4.
Mishkin, F.S. (2019). The Economics of Money, Banking and Financial
Markets. 12th ed. New York: Pearson Education.
5.
Hull, J.C. (2021). Options, Futures, and Other Derivatives. 11th ed. Boston:
Pearson.
6.
Shapiro, A.C. (2018). Multinational Financial Management. 10th ed.
Hoboken, NJ: Wiley.
7.
Ivanov, A.V. (2020). Upravlenie valyutnymi riskami v mezhdunarodnoy
finansovoy praktike. Finansy i kredit, 26(4), 33–41.
8.
Zhang, L. (2023). Foreign Exchange Risk Hedging Strategies in Asian
Exporting Firms. Asian Journal of Economics and Finance, 15(2), 66–78.
9.
OECD. (2022). Currency Risk and Financial Derivatives in Emerging
Markets. Paris: OECD Publishing.
10.
Tanaka, H. (2020). Currency Volatility and Hedging Behavior in Japanese
Multinationals. Journal of Asia-Pacific Economics, 25(3), 212–225.
11.
European Central Bank. (2023). Foreign Exchange Risk and Derivatives
Usage in EU Corporates. Frankfurt: ECB Working Papers Series, No. 2821.
12.
IMF. (2024). Managing Currency Risks in Developing Economies: Policy
Toolkit. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
13.
Orlova, E.I. (2017). Instrumenty strakhovaniya valyutnogo riska v
mezhdunarodnoy praktike. Voprosy ekonomiki, 5, 122–129.
