CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
45
TAFSIR ILMI BORASIDA YOZILGAN ASARLAR
Oxunjanov Abdulhay Fozil o‘g‘li
Toshkent islom instituti “Qur’on ilmlari”
kafedrasi kabinet mudiri
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888608
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davrlari tafsir uslubi muayyan oyatga
u zot sollallohu alayhi vasallamning aytgan ma’nolari va sahoblarning Rasululloh
sollallohu alayhi vasallamning so’zlarini eslab qolib, boshqa tobe’in va
sahobalarga rivoyat qilishlari bilan bo’lgan. Hijratning birinchi va ikkinchi
asrlarida oyatlarning tafsirlari rivoyatlar asosida og’izdan-og’izga o’tib kelgan.
Shu asosda muhaddislar o’zlarini hadis to’plamlari kitoblariga turli mavzudagi
hadislarni to’plash asnosida alohida “Tafsir kitobi” sarlavhasi ostida Nabiy
sollallohu alayhi vasallam va sahoblardan qilingan rivoyatlarni jamlashgan.
Barcha hadis kitoblari xossatan, Imom Buxoriyning “Sahihul buxoriy” kitobi va
Imom Termizining “Sunani Termiziy” kitoblarida bu uslubdagi rivoyatlar
jamlanmasini ko’rish mumkin. Oyatlarning tafsirlarini qog’ozga tushurish ushbu
uslubda boshlangan. Bundan so’ng alohida tafsir kitoblari yozila boshlandi.
Birinchi yozilgan tafsir kitoblari “Attafsir bilma’sur” uslubida yozilgan. Chunki
avvalgi davrlarda musulmonlar hadislar va rivoyatlar bilan yashashgan. Boshqa
fanlarda ham muayyan mavzuda alohida yozilgan kitoblar bo’lmagan. Hadislar
jamlanmalari bo’lgan. Fiqh va boshqa fanlar ham xuddi shu uslubda bo’lgan.
Vaqt o’tishi bilan insonlarning ehtiyojlari o’zgarib, ijtihodiy tafsirlarga, ya’ni,
“Attafsir birra’y” uslubidagi yozilga tafsir kitoblariga ham ehtiyoj sezilgan. O’n
to’rt asrdan beri har davrda yangi tafsir kitoblari zamon ehtiyojiga mos ravishda
turli uslublarda yozilib kelmoqda va tafsir kitoblarining yozilishi qiyomatgacha
davom etadi. Ulamolar: “har bir davrning tafsir borasida o’z haqqi bor. O’z
davriga mos tafsir kitoblari har bir vaqtda yoziladi. Hech qachon Qur’on
oyatlaridan chiqadigan javohirlar tugab qolmaydi” –deb aytishadi. Haqiqatan,
saodat davridan hozirgacha tafsir borasida minglab kitoblar yozilgan bo’lsa,
tafsir qilanadigan suralar 114ta. Har bir kitob yangi yo’nalish kashf qilaveradi va
o’z o’rnini egallaydi. Biron tafsir o’zidan oldingi tafsirni to’liq takrorlamaydi.
Shudnay ekan, bu bobda islom olamida katta ahamiyat kasb etadigan tafsir fani
borasida yozilgan kitoblarning xususiyatlari bayon qilib o’tiladi.
Ma’lumki, tafsir kitoblari hozirgacha yozilib kelmoqda. Bu bo’limda tafsir
sohasida eng mashhur bo’lgan tafsir kitoblarini davr ketma-ketligida keltirib
o’tamiz.
1. “Tafsir al-Tabari” (
نآرقلا يآ ليوأت نع نايبلا عماج
)
Muallif
: Imom Muhammad ibn Jarir at-Tabariy (839–923)
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
46
Kitob haqida
: Bu tafsir islom olamida eng qadimiy va mukammal
tafsirlardan biri hisoblanadi. U har bir oyatni tafsir qilishda sahobalar va
tobe’inlarning rivoyatlariga asoslanadi. Ushbu tafsirda oyatlarning nozik
ma’nolari, arab tili va fiqh nuqtayi nazaridagi keng izohlar keltirilgan.
Muallif haqida
: Imom Tabariy hadis, fiqh, tarix, va tafsir ilmida
yetakchi ulug’ olim bo’lgan. Uning islom tarixidagi xizmatlari juda muhim
sanaladi.
2. “Tafsir al-Qurtubi” (
نآرقلا ماكحلأ عماجلا
)
Muallif
: Imom Abu Abdulloh al-Qurtubiy (1214–1273)
Kitob haqida
: Bu tafsir shariat hukmlari va fiqhiy masalalar bo’yicha
mohir tafsirdir. Imom Qurtubiy har bir oyatning fiqhiy hukmlarini sharhlab,
keng tafsilotlar keltiradi. Bu tafsir ko’p asrlar davomida fiqh va tafsirda asosiy
manba sifatida ishlatilgan.
Muallif haqida
: Imom Qurtubiy Andalusiya hududida (hozirgi
Ispaniya) tug’ilgan va Islom fiqhi va tafsiri bo’yicha katta ilmiy meros qoldirgan
olimdir.
3. “Tafsir Ibn Kasir” (
ريثك نبا ريسفت
)
Muallif
: Imom Ismoil ibn Umar ibn Kasir (1301–1373)
Kitob haqida
: Ibn Kasirning tafsiri an’anaviy tafsirlar qatorida o’ziga
xos o’rin tutadi. Ushbu tafsirda Qur’on oyatlarining sahobalar va islomiy olimlar
tomonidan aytilgan tafsirlari keltirilgan. U hadislar orqali oyatlarni izohlashga
alohida e’tibor qaratadi.
Muallif haqida
: Imom Ibn Kasir Shom (hozirgi Suriya)da tug’ilgan va
hadis, tafsir va tarix ilmida yetakchi olimlardan biri hisoblanadi.
4. “Tafsir al-Jalolayn” (
نيللاجلا ريسفت
)
Mualliflar
: Jaloliddin al-Mahalliy (1389–1459) va Jaloliddin as-
Suyutiy (1445–1505)
Kitob haqida
: Ushbu tafsir qisqa va tushunarli tafsirlardan biri bo’lib,
Qur’on oyatlarining eng muhim va zaruriy izohlarini o’z ichiga oladi. Jalolayn
tafsiri qisqaligi va mazmunli izohlar bilan mashhurdir.
Mualliflar haqida
: Jaloliddin al-Mahalliy va Jaloliddin as-Suyutiy
Misrda yashagan ulug’ olimlar bo’lib, ikkalasi ham tafsir, fiqh, hadis va boshqa
islomiy ilmlarda o’z davrining yetakchi ulamolaridan bo’lgan.
5. “Tafsir al-Bayzoviy” (
ليوأتلا رارسأو ليزنتلا راونأ
)
Muallif
: Imom Nosiriddin Abu Sa’id al-Bayzoviy (1234–1316)
Kitob haqida
: Bu tafsir adabiyot va uslubiy jihatdan nozik va puxta
yozilgan bo’lib, Qur’onning ma’nolari, lug’aviy sharhlari va fiqhiy masalalarini
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
chuqur yoritadi. U murakkab tafsirlar qatoriga kiradi va asosan talabalar va
olimlar tomonidan o’rganiladi.
Muallif haqida
: Imom al-Bayzoviy forslik islomiy olim bo’lib, u tafsir,
fiqh, hadis va kalom ilmlarida katta obro‘ga ega bo’lgan. Uning “Tafsir al-
Bayzoviy” kitobi islom tafsiri tarixidagi muhim asarlardan biridir.
6. “Tafsir al-Imom ar-Roziy” (
ريبكلا ريسفتلا
)
Muallif
: Imom Faxriddin ar-Roziy (1149–1209)
Kitob haqida
: Imom Roziyning tafsiri Qur’onning ma’nolari bilan
birga falsafa va teologiya nuqtayi nazaridan keng izohlar beradi. U oyatlar
ma’nosini chuqur ilmiy jihatdan tahlil qiladi va tafsir bilan falsafani birlashtirgan
olim sifatida tanilgan.
Muallif haqida
: Imom Faxriddin ar-Roziy Forsda tug’ilgan va u fiqh,
kalom, falsafa va tafsir ilmida mashhur bo’lgan yirik olimdir. Uning tafsiri
hozirgacha katta e’tibor va ilmiy muhokamalarga sabab bo’ladi.
7. “Al-Kashshof” (
فاشكلا
)
- eng mashhur tafsirlardan biri bo‘lib, u Qur’on
oyatlarini chuqur lug‘aviy, grammatik, adabiy va uslubiy tahlil qilish bilan
mashhurdir. Tafsir arab tili, balog‘at va grammatika ilmlariga katta urg‘u beradi.
Bu tafsir ko‘plab islom olimlari tomonidan yuqori baholangan va yillar davomida
islom ilm-fanida asosiy manbalardan biri bo‘lib kelgan.
Kitob haqida:
To‘liq nomi
: (
ليوأتلا هوجو يف ليواقلأا نويعو ليزنتلا قئاقح نع فاشكلا
) “Nozil
qilingan (Qur’on) haqiqatlarini kashf etuvchi va ta’vil jihatlaridagi go'zal
so'zlarning manbalari”
Muallif
:
A
bu al-Qosim Mahmud ibn Umar al-Zamaxshariy (1074–
1144)
Ushbu tafsir kitoblari islom olamida o’z sohasidagi eng mashhur
kitoblardan bo’lib, asrlar osha kitobxonlar qo’lidan tushmay kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Doktor Abbos Tavfiq. Muhammad ibn jarir tabariy va manhajuhu fi tafsiril
qur’an. –Bayrut. Dar ibn Hazm. 2002.
2.
Imom ibn Kasir. Tafsir ibn kasir 4-juz. –Bayrut. Muassasa risala nashirun,
2015
3.
Jaloliddin Suyutiy. Addurrul Mansur 3-juz. –Bayrut. Doru ibn hazm, 2019.
4.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. – Toshkent: Tafsiri Hilol.
Hilol-nashr nashriyoti. 2008. 6 juz.
5.
https://mtafsir.net
6.
https://hidoya.uz
