CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
34
BEKATLARDA AVTOBUS TURISH VAQTINING YO’LOVCHI
OQIMIGA BOG’LIQLIK QONUNIYATI
Boboxonov Mashxurbek
Magistrant
(Toshkent davlat transport universiteti)
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888512
Avtobus bekatlarida transport harakati va yo‘lovchi oqimi orasidagi
bog‘liqlik masalalari shaharlarda transport tizimini samarali tashkil etishning
muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Yo‘lovchi oqimiga bog‘liq holda
avtobuslarning bekatda turish vaqti transport tizimining samaradorligini
belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ushbu tezisda avtobusning
bekatda turish vaqti bilan yo‘lovchi oqimi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi
hamda ilmiy manbalar asosida bu jarayonlarning qonuniyatlari o‘rganiladi.
Shahar transport tizimida avtobuslar yo‘lovchilar uchun qulay va tejamkor
transport vositasi sifatida keng qo‘llaniladi. Biroq avtobuslarning vaqtida kelishi
va ketishi, yo‘lovchilar oqimini tezkor xizmat ko‘rsatish transport tizimining
samaradorligini ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
avtobusning bekatda turish vaqti yo‘lovchi oqimiga bog‘liq bo‘lib, ushbu vaqtdan
oqilona foydalanish yo‘lovchilarning transport xizmatidan qoniqishini
oshirishga xizmat qiladi. Ushbu tezisda avtobus bekatlarida transport
vositalarining bekatda turish vaqtiga yo‘lovchi oqimining qanday ta’sir qilishi,
yo‘lovchilar oqimi va turish vaqti o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi.
Yo‘lovchi oqimi va avtobusning turish vaqti o’rtasidagi bog‘liqlik
Avtobus bekatlarida transport vositalarining turish vaqti ko‘pincha
yo‘lovchi oqimiga bog‘liqdir. Agar yo‘lovchi oqimi yuqori bo‘lsa, avtobusning
turish vaqti ko‘payadi, chunki ko‘p yo‘lovchi chiqishi yoki avtobusga chiqishi
talab etiladi. Buning aksincha holatda, ya’ni yo‘lovchi oqimi past bo‘lsa, avtobus
bekatda qisqa vaqt turadi va harakatini tezda davom ettiradi. Yo‘lovchi oqimiga
bog‘liq holda avtobuslarning bekatda turish vaqti transport tizimini optimal
tarzda tashkil etish imkonini beradi. Ayniqsa, avtobuslar jadvali va
yo‘nalishlarini rejalashtirishda yo‘lovchi oqimi hisobga olinsa, transport
tizimining samaradorligini oshirish mumkin. Bu holatda bir nechta omillar
muhim hisoblanadi:
Avtobus kelishining tezligi
: avtobuslarning bekatlarga kelish chastotasi
yo‘lovchi oqimi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning transport vositasiga chiqish
vaqti hamda bekatda turish vaqti yo‘lovchi soniga ta’sir qiladi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
35
Yo‘lovchi oqimining dinamikasi
: bekatlardagi yo‘lovchilar oqimi vaqt
o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin, ayniqsa ish kunlarida va kechki soatlarda
yo‘lovchi oqimining o‘zgarishi kuzatiladi. Ushbu dinamika transport tizimini
rejalashtirishda hisobga olinishi lozim.
Yo‘lovchilarni tashish quvvati
: avtobuslarning yo‘lovchilarni tashish
quvvati, transport vositasining sig‘imi va yo‘lovchilarning ko‘p bo‘lgan
vaqtlarida avtobuslarni tezkorlik bilan xizmat ko‘rsatishi ham muhim rol
o‘ynaydi.
Matematik model va tahlillar
Bekatda turish va yo‘lovchi oqimi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun
matematik modellardan foydalanish mumkin. Ularning biri — kutish nazariyasi
(queuing theory) asosida turish vaqti va yo‘lovchi oqimining matematik
modellarini ishlab chiqishdir. Avtobus bekatida avtobuslarning harakatini model
qilishda quyidagi o‘zgaruvchilarni hisobga olish mumkin:
𝑻
𝒒
-
avtobusning bekatda turish vaqti;
L
-yo‘lovchilar oqimi, ya’ni avtobusga chiqadigan va tushadigan yo‘lovchilar
soni;
S
-transport vositasi xizmat tezligi, ya’ni har bir yo‘lovchiga ko‘rsatiladigan
xizmat vaqti.
Matematik formula yordamida avtobusning bekatda turish vaqtini
hisoblash quyidagicha ifodalanadi:
𝑻
𝒒
=
𝑳
𝑺
Bu yerda
L
yo‘lovchi oqimiga,
S
esa xizmat tezligiga bog‘liq holda
avtobusning bekatda turish vaqtini aniqlaydi. Agar yo‘lovchi oqimi yuqori bo‘lsa
(L katta), turish vaqti ortadi. Buning natijasida transport harakati sekinlashishi
va yo‘lovchilar transport xizmatlaridan qoniqish darajasi pasayishi mumkin.
Shuning uchun bu jarayonni boshqarish va muvozanatni saqlash muhimdir.
Yo‘lovchi oqimini boshqarish strategiyalari
Yo‘lovchi oqimini boshqarish va avtobuslarning bekatda turish vaqtini
optimallashtirish uchun bir nechta strategiyalar mavjud:
Avtobuslar chastotasini oshirish:
yo‘lovchilar oqimi yuqori bo‘lgan
vaqtlar va kunlarda avtobuslar chastotasini oshirish orqali bekatda ortiqcha
kutish vaqtlari kamaytirilishi mumkin.
Maxsus yo‘nalishlar va jadval tuzish:
yo‘lovchi oqimi ko‘p bo‘lgan
yo‘nalishlar uchun maxsus avtobus yo‘nalishlarini joriy qilish yoki vaqtga mos
jadval ishlab chiqish transport samaradorligini oshiradi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
36
Intelligent transport tizimlari:
zamonaviy transport tizimlarida smart
texnologiyalarni qo‘llash yo‘lovchi oqimining kuzatilishini va avtobuslar
harakatining avtomatlashtirilgan boshqarilishini ta’minlaydi.
Xulosa
Avtobus bekatlarida transport vositalarining turish vaqti bilan yo‘lovchi oqimi
o‘rtasidagi bog‘liqlik shahar transport tizimining muhim komponentlaridan
biridir. Yo‘lovchi oqimi ortishi bilan bekatda turish vaqti oshadi, bu esa
transport xizmatlarining samaradorligini pasaytirishi mumkin. Ushbu
jarayonlarni boshqarish uchun ilmiy asoslangan yondashuv va zamonaviy
transport tizimlarini optimallashtirish strategiyalari muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Papacostas, C. S., & Prevedouros, P. D. (2001). Transportation Engineering
and Planning. Prentice Hall.
2.
Vuchic, V. R. (2005). Urban Transit: Operations, Planning, and Economics.
John Wiley & Sons.
3.
Newell, G. F. (1982). Applications of Queuing Theory. Springer-Verlag
