CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
141
РОССИЯ ФЕДЕРАЦИЯСИДА ЧЕТ ЭЛ СУД ҚАРОРЛАРИНИ ТАН
ОЛИШ ВА ИЖРОГА ҚАРАТИШ
Хуршид Ашрапович Махмудов
ТДЮУ фуқаролик процессуал ва иқтисодий
процессуал ҳуқуқи кафедраси ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13707012
Одатда суд қарорларини мамлакатдан ташқарида ҳуқуқий
оқибатларга эга бўлиши, уни қабул қилинган давлат томонидан рухсат
этилган тақдирдагина қабул қилинади. Бошқа давлатнинг суд
қарорларини тан олиш уларга ушбу давлатнинг қонуний кучга кирган суд
қарорлари билан бир хил юридик куч беришини англатади.
Давлатларнинг
турли
халқаро
тузилмалар
ва
халқаро
шартномаларда фаол иштирок этиши. Уларнинг турли даражадаги
юрисдикция органлари томонидан низоларни ҳуқуқий тарзда ҳал
этилишига олиб келади.
Чет эл суд қарорларини тан олиш ва ижрога қаратишда Россия
Федерацияси қонунчилиги доимо экзеватор принципидан, яъни чет эл суд
қарорларини тан олишни давлат ихтиёрида еканлиги билан фарқ қилади.
Россия Федерациясида чет эл суд қарорларини тан олиш ва ижрога
қаратишнинг асоси сифатида халқаро шартноманинг мавжудлиги ёки
федерал қонунда белгиланганлигига эътибор қаратилади.
Чет эл суд қарорларини тан олиш ва ижрога қаратиш Россия
Федерацияси Арбитраж процессуал кодекси ва Фуқаролик процессуал
кодекси нормалари асосида тартибга солинади, аммо умумий юрисдикция
судлари ва арбитраж судларининг чет эл суд қарорларини тан олиш
ва ижрога қаратишдаги амалиёти бир хил эмасдир. Масалан, умумий
юрисдикция судларида чет эл суд қарорларини халқаро шартнома мавжуд
бўлмаган тақдирда ижро этишади
1
.
Россия арбитраж судлари чет эл суд қарорларини ижро этишда
халқаро келишув ва халқаро ҳамжиҳатлик принциплари, шунингдек
иқтисодий
ҳамкорлик
тўғрисидаги
ва
инсон
ҳуқуқлари
ва
эркинликларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги халқаро конвенциялар
белгилаб беради
2
.
1
//Марышева Н.И. Вопросы признания и исполнения в России решений иностранных
судов//Журнал российского права. 2006. № 8. С – 22.
2
//Право. Научные записки молодых исследователей № 5/2018 г. УДК 347.9(045). С – 53.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
142
Шунингдек, 1993 йил 22 январда Минск шаҳри ва 1993 йил
20 мартда Киев шаҳрида имзоланган, “Оилавий, фуқаролик ва жиноий
ишлар соҳасидаги ҳуқуқий муносабатлар ва ҳуқуқий ёрдам тўғрисида”ги
конвенцияларда МДҲ доирасидаги шартномавий ва бошқа фуқаролик
муносабатларидан келиб чиқадиган низолар, хўжалик юритувчи
субъектлар ўртасидаги қонуний муносабатлар ва уларни амалга ошириш
тўғрисида суд қарорларини тан олиш ва ижрога этиш билан боғлиқ
масалалар шулар жумласидандир
3
. Бундан ташқари, Россия Федерацияси
кўплаб давлатлар билан фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича
ўзаро ҳуқуқий ёрдам тўғрисида икки томонлама шартномалари билан
белгиланади.
Мунозараларни халқаро миқёсда ҳал қилиш мақсадида, Россия
Федерацияси томонидан 1988 йил 16 сентябрда Луганода имзоланган
Фуқаролик ва иқтисодий масалалар бўйича суд қарорларининг ижроси
тўғрисидаги ва 1968 йил 27 сентябрда Брюсселда имзоланган Фуқаролик
ва иқтисодий ишлар бўйича суд қарорларининг ижроси тўғрисида ҳамда
Бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги конвенцияларни қабул
қилди
4
. Бироқ, Россия Федерацияси Европа Иттифоқи кенгайишининг чет
эл суд қарорларини ижро этиш қоидаларини қабул қилиш ушбу жараённи
амалга оширишни тўхтатди. Бугунги кунда Ғарбий Европа мамлакатлари
томонидан чет эл юрисдикцияларини амалга ошириш учун қабул
қилинган кўп томонлама шартномаларнинг аъзоси эмас. Россия
Федерациясида хорижий суд қарорларини тан олиш ва ижро этиш тартиби
бундан ташқари, 1996 йил 31 декабрдаги “Россия Федерациясининг суд
тизими тўғрисида”ги қонунининг 3-моддаси 6-қисмида кўрсатилган бўлиб
унда, халқаро судлар ва ҳакамлик судларининг қарорларини мажбурий
ижросини таъминлаш Россия Федерациясининг халқаро шартномалари
билан белгиланиши назарда тутилган
5
. Бундан ташқари, 2002 йил
26 октябрдаги 127-ФЗ-сонли “Банкротлик тўғрисида”ги қонунининг
6-моддасида
ҳам
хорижий
судларнинг ночорлик (банкротлик)
тўғрисидаги қарорларини тан олиш ва ижро этиш учун Россия
Федерацияси томонидан имзоланган халқаро шартномалар асос бўлади
6
.
3
//Зимненко Б.Л. К вопросу об исполнении и признании иностранных судебных и
арбитражных решений при условии взаимности // Журнал российского права. 2006. № 8. С.
58—64.
4
//Н.А. Шебанова. Признание и приведение в исполнение иностранных судебных решений в
практике Российских судов. Труды института государства и права ран 1/2017 г. С – 24.
5
//СЗРФ. 1997. № 1.
6
//СЗРФ. 2002. № 43.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
143
Ушбу ҳуқуқий ҳужжатлардан Россия Федерацияси ҳудудида чет эл
судларининг қарорларини тан олиш ва ижро этиш фақат халқаро
шартномада ёки Россия Федерацияси томонидан имзоланган амалдаги
қонун ҳужжатларида қайд этилган тақдирдагина амалга оширилишини
кўришимиз мумкин
7
.
Россия судлари томонидан чет элликларнинг қарорларини тан олиш
ва ижро этишда ўзаро келишув принципи. Россия суд ҳужжатлари
хорижий суд ҳужжатларини тан олиш ва ижро этиш масалаларида
экзекватура принципидан келиб чиқади. ХIХ аср охирида таъкидланган
Екзекватура институти таниқли рус адвокати Т.М. Яблочков фикрича
жамоат тартибини сақлаш мақсадида чет эл судларининг қарорларини
ижро этилишини таъминлаш давлат ҳокимияти устидан назоратни
бўйсундиришга қаратилиши керак
8
.
Россия Федерациясининг 1996 йил 31 декабрдаги Федерал
Конституциясининг 6-моддасида Россия Федерацияси ҳудудида хорижий
давлатлар судлари, халқаро судлар ва ҳакамлик судларининг қарорлари
ижро этиш ва тан олиш халқаро шартномалар асосида белгиланиши
кўрсатилган
9
. Ҳар қандай давлатнинг суд ҳужжатлари унинг суверенитети
амал қиладиган доирада амалда бўлади. Россия Федерациясида хорижий
давлатнинг суд ҳужжатларини тан олиш ва ижро этиш шартлари
ва тартиби Россия Федерациясининг Aрбитраж процессуал кодексининг
31-бобида назарда тутилган
10
.
Aрбитраж процессуал кодексининг 241-моддасида қабул қилинган
хорижий судлар (чет эл судлар) қарорларида тадбиркорлик ва иқтисодий
фаолиятдан келиб чиқадиган бошқа низолар, ҳакамлик судлари
томонидан қабул қилинган халқаро тижорат арбитражлари бўйича қабул
қилинган қарорлар, тадбиркорлик ва иқтисодий фаолиятни амалга
оширишда оид чет эл арбитражлари қарори Россия Федерациясида тан
олинади ва ижро этилади. Агар ҳакамлик судлари бундай қарорларни
7
//Ануфриева Л. П. Международное частное право : учеб. В 3 т. М. : БЕК, 2001. Т. 3:
Трансграничные банкротства. Международный коммерческий арбитраж. Междуна-родный
гражданский процесс. 768 с
8
//Т.М. Яблочков. Труды по международному частному праву. М., 2009. С – 165.
9
//СЗ РФ. 1997. № 1. Ст. 1.
10
//Арбитражный процессуальный кодекс Российской Федерации от 24.07.2002 г. № 95-ФЗ
(ред. от 02.12.2019).
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
144
ижро этиши Россия Федерациясининг халқаро шартномасида ва федерал
қонунларда назарда тутилган бўлса
11
.
Россия Федерацияси 1958 йилдаги “Халқаро арбитраж қарорларини
тан олиш ва ижро этиш тўғрисида”ги Ню-Йорк Конвенциянинг
иштирокчиси ҳисобланади. Конвенциянинг 3-бандига биноан ҳар бир
аҳдлашувчи давлат ҳакамлик судларининг қарорларини мажбурий деб тан
олиши ва ушбу қарорларни тан олиш ва ижро этиши сўралган ҳудуднинг
процессуал қоидаларида кўрсатилган шартларни ҳисобга олган ҳолда
амалга оширади
12
. Иқтисодий низоларда хорижий арбитраж қарорларини
ижро этиш ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги кўп томонлама шартномаларга
мувофиқ амалга оширилади. МДҲ доирасида “Фуқаролик, оилавий
ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар
тўғрисида”ги Минск конвенцияси. Россия Федерацияси 1993 йил
22-августдаги Федерал қонун билан ратификация қилинган. Aҳдлашувчи
тарафларнинг ҳар бири ушбу конвенцияда кўзда тутилган шартлардан
келиб чиқиб, бошқа тарафлар томонидан ҳудудида қабул қилинган
қуйидаги қарорларни тан олишларини ва амалга оширишларини
таъминлайдиган фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар: адлия
муассасаларининг фуқаролик ва оилавий ишлар бўйича қарорлари, шу
жумладан суд томонидан тасдиқланган келишув битимлари ва пул
мажбуриятлари бўйича нотариал ҳаракатлар ва жиноий судларнинг
зарарни қоплаш тўғрисидаги қарорлари кўрсатилган
13
.
Бундан ташқари, МДҲга аъзо давлатлар томонидан 1992 йил
20 мартда тузилган иқтисодий низоларни кўриб чиқиш билан бевосита
боғлиқ бўлган яна бир келишув Россия Федерацияси Олий Кенгашининг
қарори билан ратификация қилинган. Иқтисодий фаолиятни амалга
ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш тартиби тўғрисидаги
битим
14
.
11
//Арбитражная практика признания и приведения в исполнение иностранных арбитражных
решений в Российской Федерации. Вестник Омской юридической академии. 2018. Том 15. №
2. С – 164.
12
//Конвенция ООН о признании и приведении в исполнение иностранных арбит-ражных
решений : принята в г. НьюЙорке 10 июня 1958 г.//Ведомости Верхов. Совета СССР. 1960.
№ 46, ст. 421.
13
//Конвенция о правовой помощи и правовых отношениях по гражданским, семейным и
уголовным делам : принята в г. Минске 22 янв. 1993 г. // Собр. законодательства Рос.
Федерации.1995. № 17, ст. 1472.
14
//Соглашение о порядке разрешения споров, связанных с осуществлением хозяйственной
деятельности : принято в г. Киеве 20 марта 1992 г. // Ведомости СНД РФ и ВС РФ.1992. №
44, ст. 2472.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
145
Россия Федерациясининг ҳакамлик судлари амалиёти ташқи
қарорни тан олиш ўзаро ва халқаро келишув принциплари асосида ижро
этиш имкониятини кўрсатади. Ушбу нуқтаи назарни Россия ҳуқуқий
тизимига хос бўлган умум эътироф этилган халқаро ҳуқуқий принцип
бўйича халқаро ва ўзаро келишув тамойилини ҳисобга олган ҳолда
қўллаб-қувватламоқда
15
.
Юқоридагиларга асосланиб, Россия Федерациясининг ҳакамлик
судларида хорижий арбитраж қарорларини тан олиш ва ижро этиш
тартиби этарли даражада тартибга солинган деган хулосага келишимиз
мумкин. Бундан ташқари, Россия арбитраж судлари амалиёти халқаро кўп
томонлама ёки икки томонлама шартномалар мавжуд бўлмаган тақдирда
хорижий арбитраж қарорларини тан олиш ва ижро этиш шартлари
рўйхатини кенгайтириш йўлида ривожланмоқда.
Хусусан, хорижий арбитраж қарори Россия Федерацияси ҳудудида
ўзаро келишув тамойили асосида тан олинади ва ижро этилади. Бундай
ҳолда, процессуал қийинчиликлар ҳакамлик судига ушбу тамойилнинг
федерал қонунчилигида ўрнатилиши билан бартараф этилиши мумкин
бўлган ўзаро келишув тамойилининг бажарилиши тўғрисида далилларни
тақдим этиш зарурати билан боғлиқ.
Россия Федерацияси Фуқаролик процессуал кодексининг 409-моддасига
мувофиқ, чет эл судининг қарорини ижро этишга рухсат бериш масаласи
Республика Олий суди, вилоят судлари, федерал аҳамиятга эга шаҳар суди,
автоном вилоят суди ёки яшаш жойидаги автоном округ суди томонидан
кўриб чиқилади (жавобгарнинг жойлашган жойи). Чет эл судининг қарори
ва ушбу қарорнинг кучга кирганлиги тўғрисидаги суд қарори асосида
ижро ҳужжати чиқарилиб, у чет эл судининг қарори ижро этиладиган
судга юборилади. Aгар суд ижро этиш масаласини ҳал қилишда шубҳа
келса, у чет эл судининг қарорини ижро этиш тўғрисида ариза берган
шахсдан тушунтиришни талаб қилиши, шунингдек қарздорни аризанинг
моҳияти бўйича сўроқ қилиши ва агар керак бўлса, қарор қабул қилган чет
эл судидан изоҳ талаб қилиши мумкин
16
.
Хорижий арбитраж судининг (ҳакамлик судининг) қарорини тан
олиш ёки ижро этиш учун мурожаат қилган томон чет эл арбитраж
судининг (ҳакамлик судининг) асл қарорини ёки унинг тегишли тартибда
15
//Арбитражный процесс: учеб. 6-е изд., перераб. и доп. / отв. ред. В. В. Ярков. М.:
Инфотропик Медиа, 2015. 848 с.
16
//Гражданский процессуальный кодекс Российской Федерации // [Электронный ресурс]. –
СПС «КонсультантПлюс».
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
146
тасдиқланган нусхасини, шунингдек асл ҳакамлик битими ёки унинг
тегишли тарзда тасдиқланган нусхасини тақдим этиши шарт. Aгар
арбитраж қарори ёки ҳакамлик битими чет тилда тузилган бўлса,
томонлар ушбу ҳужжатларнинг рус тилига тасдиқланган таржимасини
тақдим этишлари лозим.
Фуқаролик процессуал кодексининг 412-моддасида чет эл судининг
қарорини бажаришни рад этиш тартиби кўрсатилган бўлиб унда, қарор
қонуний кучга кирмаган ёки ижро этилиши мумкин эмаслиги; қарор қабул
қилишда тарафлардан бирини ишнинг кўриб чиқиш вақти ва жойи
тўғрисида ўз вақтида хабар берилмаганлиги сабабли; ишни кўриб чиқиш
Россия Федерацияси судларнинг мутлақ ваколатига эга бўлса; қарорнинг
ижроси Россия Федерациясининг суверенитетига зарар етказиши ёки
Россия Федерациясининг хавфсизлигига таҳдид солиши ёки давлат
сиёсатига зид бўлса; қарорни ижро этиш учун тақдим этиш муддати
тугаган ва коллекторнинг илтимосига биноан ушбу муддат Россия
Федерацияси суди томонидан тикланмаса чет эл судининг қарори ижрога
қаратилмайди
17
. Кодекснинг 411-моддасига мувофиқ чиқарилган суд
қарорининг нусхалари суд томонидан суд қарори чиқарилган кундан
эътиборан уч кун ичида коллекторга ва қарздорга юборилади. Ушбу
ажрим устидан ушбу Кодексда белгиланган тартибда ва муддатларда
юқори судга шикоят қилиниши мумкин
18
.
Россияда хорижий суд қарорлари ва арбитраж қарорларининг тан олиш ва
ижро этилиши умумий қоидадан истисно бўлиб, унга мувофиқ ўз
судларининг қарорлари мажбурий ва қатъий ижро этилиши керак. Шу
сабабли, суддан ташқари суд юрисдикциясини амалга ошириш
давлатларнинг муайян ҳуқуқларини ўзаро чеклашни ўз ичига олади. Ушбу
турдаги қоидалар ички қонун ҳужжатларида ҳам, халқаро шартномаларда
ҳам, биринчи навбатда, ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномаларда ва
фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий муносабатларда
мустаҳкамланган.
17
//Определение Судебной коллегии по гражданским делам Верховного Суда РФ от 4 июля
2006 г. № 48-Г06-11 // [Электронный ресурс]. – СПС «КонсультантПлюс».
18
//Постановление Президиума Верховного Суда Российской Федерации от 19 января 2005 г.
№ 22 пв 04 // [Электронный ресурс]. – СПС «КонсультантПлюс».
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
147
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Марышева Н.И. Вопросы признания и исполнения в России решений
иностранных судов//Журнал российского права. 2006. № 8. С – 22.
2.
Право. Научные записки молодых исследователей № 5/2018 г. УДК
347.9(045). С – 53.
3.
Зимненко Б.Л. К вопросу об исполнении и признании иностранных
судебных и арбитражных решений при условии взаимности // Журнал
российского права. 2006. № 8. С. 58—64.
4.
Н.А. Шебанова. Признание и приведение в исполнение иностранных
судебных решений в практике Российских судов. Труды института
государства и права ран 1/2017 г. С – 24.
5.
СЗРФ. 1997. № 1.
6.
СЗРФ. 2002. № 43.
7.
Ануфриева Л. П. Международное частное право : учеб. В 3 т. М. : БЕК,
2001. Т. 3: Трансграничные банкротства. Международный коммерческий
арбитраж. Междуна-родный гражданский процесс. 768 с
8.
Т.М. Яблочков. Труды по международному частному праву. М., 2009. С
– 165.
9.
СЗ РФ. 1997. № 1. Ст. 1.
10.
Арбитражный процессуальный кодекс Российской Федерации от
24.07.2002 г. № 95-ФЗ (ред. от 02.12.2019).
11.
Гражданский процессуальный кодекс Российской Федерации //
[Электронный ресурс]. – СПС «КонсультантПлюс».
12.
Определение Судебной коллегии по гражданским делам Верховного
Суда РФ от 4 июля 2006 г. № 48-Г06-11 // [Электронный ресурс]. – СПС
«КонсультантПлюс».
13.
Постановление Президиума Верховного Суда Российской Федерации
от 19 января 2005 г. № 22 пв 04 // [Электронный ресурс]. – СПС
«КонсультантПлюс».