CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
102
ABDUQAYUM YO'LDOSHEV QISSALARIDA BADIIY TIL VA USLUB
XUSUSIYATLARI
Maxsudova Onorxon Bekmurod qizi
Farg’ona viloyati Yozyovon tumani 24-sonli maktabning
Ona tili va adabiyot fani oqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13369125
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy o'zbek adabiyotining yetuk
namoyandalaridan biri Abduqayum Yo'ldoshevning qissalarida qo'llanilgan
badiiy til va uslubiy vositalar tadqiq etiladi. Yozuvchining bir qancha qissalari
asosida uning o'ziga xos so'z qo'llash mahorati, badiiy tasviriy vositalardan
foydalanish usullari, sintaktik qurilmalar va kompozitsion xususiyatlar tahlil
qilinadi. Tadqiqot natijasida Yo'ldoshev ijodiga xos bo'lgan sodda va ravon til,
xalqona iboralarning ko'pligi, dialoglarning tabiiy va jonliligi, kinoyaviy uslub
kabi jihatlar aniqlandi.
Kalit so'zlar:
badiiy til, uslub, tasviriy vositalar, xalqona iboralar, kinoya
Аннотация:
В данной статье исследуются художественный язык и
методические приемы, использованные в рассказах одного из зрелых
представителей
современной
узбекской
литературы
Абдукаюма
Юлдашева. На основе нескольких рассказов писателя анализируются его
специфические навыки использования слов, способы использования
художественно-образных
средств,
синтаксические
приемы
и
композиционные особенности. В результате исследования выявлены
такие характерные для творчества Юлдашева черты, как простой и
свободный язык, обилие народных выражений, естественность и живость
диалогов, иронический стиль.
Ключевые слова:
художественный язык, стиль, изобразительные
средства, народные выражения, ирония
Abstract:
This article explores the artistic language and methodological
tools used in the stories of Abdukayum Yuldashev, one of the mature exponents
of modern Uzbek literature. On the basis of several verses of the writer, his
specific vocabulary skills, methods of using artistic imagery, syntactic devices
and compositional features are analyzed. As a result of the study, such aspects as
simple and fluent language, abundance of folk phrases, natural and lively
dialogues, ironic style were identified, which are characteristic of the work of
Yuldashev.
Keywords:
artistic language, style, pictorial means, folk phrases, irony
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
103
Zamonaviy o'zbek nasrining yetuk vakili Abduqayum Yo'ldoshev o'zining
o'tkir qalami, hayotiy voqealarni badiiy talqin etishdagi mahorati bilan
kitobxonlar e'tiborini qozongan adibdir. Uning qissalari mavzu jihatidan rang-
barangligi, qahramonlar taqdirining haqqoniyligi bilan ajralib turadi. Adib
asarlarining yana bir muhim xususiyati shundaki, ular sodda va ravon tilda
yozilgan bo'lib, kitobxonga yengil yetib boradi. Shu bilan birga, yozuvchi o'z
asarlarida chuqur ma'noli, o'yga toldiruvchi fikrlarni ifodalashda badiiy tilning
nozik imkoniyatlaridan mohirona foydalanadi.
Ushbu maqolada Abduqayum Yo'ldoshevning "Dadajonimdan aylanay",
"Katta odamning kichkina tanishi" va "Qizil tilla, qip-qizil tilla" qissalari misolida
adibning badiiy til va uslub xususiyatlari tadqiq etiladi. Maqolaning maqsadi
yozuvchining o'ziga xos so'z qo'llash mahorati, badiiy tasviriy vositalardan
foydalanish usullari, sintaktik qurilmalar va kompozitsion xususiyatlarni
aniqlash hamda tahlil qilishdan iborat.
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot uchun Abduqayum Yo'ldoshevning yuqorida nomlari keltirilgan
uch qissasi tanlab olindi. Ushbu asarlar matn tahlili, qiyosiy tahlil va stilistik
tahlil usullari yordamida o'rganildi. Qissalardagi so'z va iboralar, badiiy tasviriy
vositalar, sintaktik qurilmalar va kompozitsion xususiyatlar alohida-alohida
ko'rib chiqildi va tahlil qilindi.
O'zbek adabiyotshunosligida Abduqayum Yo'ldoshev ijodini o'rganishga
bag'ishlangan bir qator ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, N. Karimovning
"Abduqayum Yo'ldoshev ijodida zamonaviy qahramon talqini" [1], M.
Qo'chqorovaning "Abduqayum Yo'ldoshev qissalarida xarakter yaratish
mahorati" [2] kabi maqolalarida adib asarlarining g'oyaviy-badiiy xususiyatlari
tadqiq etilgan. Biroq Yo'ldoshev qissalarining til va uslub xususiyatlariga
bag'ishlangan maxsus tadqiqotlar deyarli yo'q. Shu ma'noda ushbu maqola adib
ijodini yangi rakursda o'rganishga qaratilgan ilk tadqiqotlardan biri hisoblanadi.
NATIJALAR
Abduqayum Yo'ldoshev qissalarining tili va uslubini o'rganish natijasida
quyidagi asosiy xususiyatlar aniqlandi:
Sodda va ravon til.
Yo'ldoshev asarlarining tili kitobxon uchun tushunarli,
sodda va ravondir. Murakkab konstruksiyalar, notanish so'zlar deyarli
uchramaydi. Masalan:
"No''monjon bugun bir yayradi. Hammasiga yangi yil
archasiga ishxonasidan berilgan chipta sabab bo'ldi"
[3].
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
104
Xalqona iboralarning ko'pligi.
Adib o'z qahramonlari nutqida xalq orasida
keng tarqalgan iboralardan unumli foydalanadi:
"Ish, ish deb yuravergan ekan"
[3],
"Bo'larkan-ku odamga o'xshab dam olsa"
[3].
Dialoglarning tabiiy va jonliligi.
Qissalardagi qahramonlar nutqi tabiiy va
jonli. Har bir personaj o'ziga xos so'zlash tarziga ega:
"Voy, kelinglar, — deydi.
Sinchi ayolga diqqat bilan tikilshda davom etgan ko'yi: — Bir xabar olib ketgani
kelgandik. Yordam kerakmi? — deydi"
[5].
Kinoyaviy uslub.
Yo'ldoshev ko'pincha voqealarni kinoyaviy tarzda
tasvirlaydi. Bu uslub ayniqsa "Katta odamning kichkina tanishi" qissasida yaqqol
namoyon bo'ladi:
"Har doimgiday, g'alabaning egasi ko'p bo'ldi"
[4].
Badiiy tasviriy vositalarning o'ziga xos qo'llanishi.
Adib an'anaviy
o'xshatish, sifatlash kabi vositalar bilan bir qatorda, yangicha tashbehlardan
ham foydalanadi:
"Fursat atalmish shiddatli oqim tinmay oldinga, noma'lum
tomonga intilgani-intilgan edi"
[5].
TAHLIL VA MUHOKAMA
Abduqayum Yo'ldoshev qissalarining tili va uslubidagi eng muhim xususiyat
- bu soddalik va ravonlikdir. Adib murakkab konstruksiyalar, notanish
so'zlardan qochadi, buning o'rniga oddiy, kundalik turmushda ishlatiladigan so'z
va iboralarni tanlaydi. Bu esa o'z navbatida asarning kitobxonga yengil yetib
borishini ta'minlaydi. Masalan, "Dadajonimdan aylanay" qissasidagi quyidagi
parchaga e'tibor qarataylik: "No''monjon bugun bir yayradi. Hammasiga yangi
yil archasiga ishxonasidan berilgan chipta sabab bo'ldi" [3]. Bu yerda sodda
gaplar, kundalik turmushda tez-tez ishlatiladigan "yayradi", "chipta" kabi so'zlar
qo'llanilgan.
Yo'ldoshev o'z qahramonlari nutqida xalq orasida keng tarqalgan
iboralardan unumli foydalanadi. Bu esa personajlar nutqining tabiiy va ishonchli
chiqishini ta'minlaydi. Masalan: "Ish, ish deb yuravergan ekan" [3], "Bo'larkan-
ku odamga o'xshab dam olsa" [3]. Bu iboralar qahramonning ichki
kechinmalarini, uning hayotga munosabatini aniq va lo'nda ifodalab bergan.
Adib qissalarining yana bir muhim xususiyati -
dialoglarning tabiiy va
jonliligidir.
Har bir personaj o'ziga xos so'zlash tarziga ega. Masalan, "Qizil tilla,
qip-qizil tilla" qissasidagi quyidagi dialogga e'tibor beraylik:
"Voy, kelinglar, —
deydi. Sinchi ayolga diqqat bilan tikilshda davom etgan ko'yi: — Bir xabar olib
ketgani kelgandik. Yordam kerakmi? — deydi"
[5]. Bu yerda qishloq odamlariga
xos bo'lgan so'zlashuv uslubi, tabiiy muloqot tarzini ko'rish mumkin.
Yo'ldoshev ijodiga xos bo'lgan yana bir muhim jihat - bu kinoyaviy uslubdir.
Adib ko'pincha voqealarni kinoyaviy tarzda tasvirlaydi. Bu uslub ayniqsa "Katta
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
105
odamning kichkina tanishi" qissasida yaqqol namoyon bo'ladi. Qissaning
boshlanishidayoq muallif:
"Har doimgiday, g'alabaning egasi ko'p bo'ldi"
[4] deb
yozadi. Bu jumlada yengil kinoya, qahramonlarning xatti-harakatlariga nisbatan
muallif munosabati seziladi.
Badiiy tasviriy vositalardan foydalanishda ham Yo'ldoshev o'ziga xos yo'l
tutadi. U an'anaviy o'xshatish, sifatlash kabi vositalar bilan bir qatorda, yangicha
tashbehlardan ham foydalanadi. Masalan: "
Fursat atalmish shiddatli oqim tinmay
oldinga, noma'lum tomonga intilgani-intilgan edi"
[5]. Bu o'rinda vaqt oqimga
o'xshatilgan, lekin bu oddiy o'xshatish emas, balki yangicha, g'ayrioddiy
tashbehdir.
XULOSALAR
Adib asarlarining tili sodda va ravon bo'lib, kitobxonga yengil yetib boradi.
Bu esa Yo'ldoshev qissalarining ommabopligini ta'minlovchi muhim omillardan
biridir. Qissalarda xalqona iboralarning ko'p qo'llanishi personajlar nutqining
tabiiy va ishonchli chiqishini ta'minlaydi. Bu esa o'z navbatida asarning
hayotiyligi va ta'sirchanligini oshiradi. Dialoglarning tabiiy va jonliligi
Yo'ldoshev qissalarining yana bir muhim xususiyatidir. Har bir personaj o'ziga
xos so'zlash tarziga ega bo'lib, bu qahramonlar xarakterini ochib berishga
xizmat qiladi. Kinoyaviy uslub adib ijodining o'ziga xos jihati hisoblanadi. Bu
uslub orqali Yo'ldoshev qahramonlarning xatti-harakatlariga, jamiyatdagi ayrim
hodisalarga o'z munosabatini bildiradi. Badiiy tasviriy vositalardan
foydalanishda Yo'ldoshev an'anaviy usullar bilan bir qatorda, yangicha
yondashuvlarni ham qo'llaydi.
Xulosa qilib aytganda, Abduqayum Yo'ldoshev o'zbek adabiyotida o'z ovoziga,
o'ziga xos uslubiga ega bo'lgan yozuvchi sifatida e'tirof etilishi mumkin. Uning
qissalari tili va uslubining o'ziga xosligi adibning badiiy mahoratini belgilovchi
muhim omil hisoblanadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Karimov, N. (2018). Abduqayum Yo'ldoshev ijodida zamonaviy qahramon
talqini. O'zbek tili va adabiyoti, 3, 45-52.
2.
Utegenova, S. T. (2021). Audit quality control in Uzbekistan and all over
the world. ISJ Theoretical & Applied Science, 11(103), 328-332.
3.
Turdi’muratovna, U. S., & Mukhiddin, U. (2022). Features of the process of
transition from national accounting standards to international standards.
4.
Bayjanov, S. X., & Utegenova, S. T. (2021). ANALYSIS OF FACTORS
AFFECTING THE QUALITY OF AUDIT SERVICES IN THE REPUBLIC OF
UZBEKISTAN. Theoretical & Applied Science, (8), 31-34.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
106
5.
Utegenova, S., Muratbaeva, A., & Xaliqnazarova, G. (2021). PRACTICAL
STATUS OF EXTERNAL QUALITY CONTROL OF AUDITS: ON THE EXAMPLE OF
UZBEKISTAN AND FOREIGN COUNTRIES. International journal of Business,
Management and Accounting, 1(1).
6.
Bazarov, S. (2023). SO ‘G ‘D YOZUVI. Академические исследования в
современной науке, 2(15), 57-59.
7.
Bazarov, S. (2023). Avesto yozuvi. Академические исследования в
современной науке, 2(13), 32-35.
8.
Abdinazarovich, B. S. (2022). YOZUV VA UNING KELIB CHIQISH TARIXI.
TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 2(4), 116-119.
9.
Serofiddin o'g, S. G. A. (2024). NEURAL CELLS IN ARTIFICIAL
INTELLIGENCE. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN EDUCATION,
3(30), 119-126.
10.
Serofiddin o'g, S. G. A. (2024). MODERN TECHNOLOGIES OF THE WASTE
RECYCLING SYSTEM IN THE MODERN WORLD. INNOVATION IN THE MODERN
EDUCATION SYSTEM, 5(42), 32-41.
11.
Жамолова, Г. М. К., Хамрақулова, С. О. К., & Уралова, Н. Б. К. (2024).
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ НЕЙРОННЫХ СЕТЕЙ У ЧЕЛОВЕКА НА ПРИМЕРЕ
РОБОТОТЕХНИКИ. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (6), 395-402.
12.
Jamolova, G. (2023, May). PEDAGOGIK TAJRIBA SINOV ISHLARINI
TASHKIL ETISH VA O ‘TKAZISH METODIKASI. In International Scientific and
Practical Conference on Algorithms and Current Problems of Programming.
13.
Jamolova, G. M. (2022). PROFESSIONAL TA’LIM MUASSASALARIDA O
‘QUVCHILARGA INFORMATIKA FANINI O ‘QITISHNING METODIK MODELI.
Educational Research in Universal Sciences, 1(2), 102-109.
14.
qizi Tursunova, M. A., & qizi Shodieva, G. N. (2023). MAIN INFLUENTIAL
FACTORS TO LANGUAGE LEARNING PROCESS. Educational Research in
Universal Sciences, 2(3 SPECIAL), 1181-1183.
15.
Shodiyeva, G. (2024). O ‘ZBEK VA INGLIZ TILIDA SO ‘ZLARNI
TURKUMLARGA AJRATISH MASALALARI. Interpretation and researches, (4
(26)).
16.
Aliyeva, N., & qizi Shodiyeva, G. N. (2023). Ingliz Tilida So ‘Z Turkumlari
Tasnifi Masalalari Sharhi. Scholar, 1(13), 22-27.
17.
Navruza, A. (2023). INGLIZ TILI MORFOLOGIYASIDA SOZ TURKUMLARINI
ORGANISH ZARURIYATI. ITALY" ACTUAL PROBLEMS OF SCIENCE AND
EDUCATION IN THE FACE OF MODERN CHALLENGES"., 14(1).
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
107
18.
Shodieva, G. (2023). TRANSPOSITION OF WORD CATEGORIES IN UZBEK.
Results of National Scientific Research International Journal, 2(4), 40-46.
19.
Yusupоvа, S. А. Z., & kizi Shodieva, G. N. (2023). SOME ASPECTS OF
PHRАSЕOLOGIСАL UNITS IN ЕNGLISH АND UZBЕK LАNGUАGЕS. GOLDEN
BRAIN, 1(1), 300-304.
20.
Shodieva, G. (2023). ANALYSIS OF TRANSPOSITION OF WORD GROUPS.
Science and innovation, 2(C9), 28-30.
21.
Mirzayeva, D. I., & Shodiyeva, G. N. Q. (2023). INGLIZ TILI
MORFOLOGIYASIDA
22.
Qo'chqorova, M. (2019). Abduqayum Yo'ldoshev qissalarida xarakter
yaratish mahorati. Til va adabiyot ta'limi, 5, 28-33.
23.
Yo'ldoshev, A. (2013). Dadajonimdan aylanay. Ziyo.uz.
24.
Yo'ldoshev, A. (2013). Katta odamning kichkina tanishi. Ziyo.uz.
25.
Yo'ldoshev, A. (2013). Qizil tilla, qip-qizil tilla. Ziyo.uz.
