CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING PSIXOLOGIYA FANIGA QO‘SHGAN
HISSALARI
Baxtiyorova Umida Ulug‘bek qizi
Buxoro davlat universiteti tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13353036
Annotatsiya.
maqolada buyuk Sharq mutafakkirlarining psixologiya faniga
qo‘shgan hissalari, Sharq falsafasi va psixologiyasi qadimiy va boy tarixi, inson
psixikasi va shaxsiyat rivojlanishini tushunishga qo'shgan hissasi, G'arb
psixologiyasi mazmuni, Sharq ta'limotlarini o'rganish inson, uning ruhiyati va
uning ma'naviy rivojlanish yo'llari haqidagi tushunchalarni kengaytirishga
yordam berishi haqidagi ilmiy qarash va g‘oyalari haqida Xitoy va Hindistonda
olimlar tomonidan nazariy g‘oyalarning ilgari surilishiga oid tahlilari asosida
ma’lumotlar bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Sharq mutafakkirlari, psixologiya, Sharq falsafasi, boy tarixi,
inson psixikasi, shaxsiyat rivojlanish, G'arb psixologiyasi, ruhiyat, ma'naviy
rivojlanish.
Аннотация.
в статье рассказывается о вкладе великих восточных
мыслителей в психологическую науку, древней и богатой истории
восточной философии и психологии, вкладе в понимание человеческой
психики и развития личности, содержании западной психологии, научном
видении и идеях о том, как изучение восточных учений помогает
расширить понимание человека, его психики и путей его духовного
развития. данные изложены на основе их анализа продвижения идей.
Ключевые слова:
восточные мыслители, психология, восточная
философия, богатая история, психика человека, личность развитие,
западная психология, психика, духовное развитие.
Annotation.
the article describes the contributions of Great Eastern
thinkers to the science of psychology, the ancient and rich history of Eastern
philosophy and psychology, contributions to the understanding of the human
psyche and Personality Development, the content of Western psychology,
scientific views and ideas about the study of Eastern teachings help to expand
concepts about a person, his psyche and his ways of spiritual development
Keywords:
Eastern thinkers, psychology, Eastern philosophy, rich history,
human psyche, personality development, Western psychology, psyche, spiritual
development.
Sharq falsafasi va psixologiyasi qadimiy va boy tarixga ega bo'lib, inson
psixikasi va shaxsiyat rivojlanishini tushunishga katta hissa qo'shgan. Bunda
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
Sharq mutafakkirlari o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lib, ular psixologiya fani rivojiga
oid bir qator nodir asarlarni yozib qoldirishgan. Ushbu asarlarda o‘ziga xos inson
psixologiyasining chuqur jarayonlari tahlil etilgan. Bular:
1.
Ruhni O'rganish:
Hindiston: hind falsafasida (masalan, yoga, buddizm) ruh tanadan ajralib
turadigan, ammo u bilan bog'liq bo'lgan narsa sifatida qaraladi. Ruhning turli xil
tushunchalari mavjud - hinduizmda "atman", buddizmda "Anna Tha".
Xitoy: Xitoy falsafasida (konfutsiylik, Taoizm) ruh hayotiy energiya manbai ("Qi")
sifatida qaraladi va insonning jismoniy va ruhiy holatiga ta'sir qiladi.
2. Bilish va fikrlash:
Hindiston: hind falsafasida haqiqatga erishish yo'llari sifatida meditatsiya va
sezgi muhim o'rin tutadigan murakkab bilim nazariyalari ishlab chiqilgan.
Xitoy: Xitoy falsafasida "ying va Yang" va "Tao"tushunchalarida aks
ettirilgan fikrlashda uyg'unlik va muvozanatga e'tibor qaratiladi.
3. Axloq va axloq:
Hindiston: Hind falsafasi karma, reenkarnatsiya haqidagi g'oyalarni
rivojlantiradi, bu axloq va axloqni tushunishga ta'sir qiladi.
Xitoy: konfutsiylik axloqiy qadriyatlarga, oqsoqollarga hurmat, sadoqat,
adolat, jamiyatdagi uyg'unlikka katta e'tibor beradi.
4. Hissiy aql:
Hindiston: yoga va buddizm hissiyotlarni boshqarish, ichki tinchlik va
uyg'unlikka erishish g'oyalarini rivojlantiradi.
Xitoy: Taoizm hissiyotlarni tushunishga ta'sir qiladigan ichki xotirjamlik va
tabiat bilan uyg'unlikni saqlash muhimligini ta'kidlaydi.
5. G'arb psixologiyasiga ta'siri:
Psixoanaliz: ongsiz, o'tmishning shaxsga ta'siri haqidagi g'oyalar-Zigmund
Freydning psixoanalitik nazariyasida aks ettirilgan.
Transpersonal psixologiya: ma'naviy rivojlanish, meditatsiya haqidagi
g'oyalar-Transpersonal psixologiyaga ta'sir qiladi.
Kognitiv psixologiya: fikrlash va hissiyotlarning o'zaro bog'liqligi haqidagi
g'oyalar-zamonaviy kognitiv nazariyalarda aks ettirilgan.
Psixologiyaga hissa qo'shgan asosiy Sharq mutafakkirlari:
Hindiston: Budda, Patanjali, Shankaracharya, Vivekananda.
Xitoy: Konfutsiy, Lao-Tzu, Chjuan-Tzu. Xulosa: Sharq mutafakkirlari insonni
yaxlit shaxs sifatida o'rganish, ma'naviy qadriyatlar, axloq, his-tuyg'ular va
atrofdagi dunyo bilan munosabatlarga e'tibor berish orqali psixologiya fanining
rivojlanishiga katta hissa qo'shdilar. Ularning g'oyalari bugungi kunda ham
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
69
dolzarb bo'lib, insonni yaxshiroq tushunishga va uning rivojlanishining yanada
samarali usullarini yaratishga yordam beradi.
Sharq tafakkurining psixologiyaga ta'siri nafaqat individual g'oyalar, balki
G'arb tafakkuridan farq qiladigan inson va uning ruhiyatini tushunishga yaxlit
yondashuvdir.
Keling, ushbu ta'sirning ba'zi asosiy jihatlarini ko'rib chiqaylik:
1. Ma'naviy rivojlanishga e'tibor:
Hindiston: yoga, buddizm-bu insonning ma'naviy rivojlanishiga katta e'tibor
beradigan falsafiy va diniy tizimlar.
Xitoy: Taoizm-tabiat bilan uyg'unlikni, ichki xotirjamlikni va o'z-o'zini
bilishni o'rgatadigan falsafa.
2. "Ichki O'zini" O'rganish:
Hindiston: Hind falsafasi ruh haqidagi g'oyalarni ishlab chiqadi
(hinduizmda" atman", buddizmda" Anna Tha"), bu tanadan ajralib turadigan va
oliy haqiqat bilan bog'liq bo'lgan narsa sifatida qaraladi.
Xitoy: Xitoy falsafasida "Qi" tushunchasi muhim o'rin tutadi - insonda
aylanib yuradigan va uning jismoniy va ruhiy holatiga ta'sir qiladigan hayotiy
energiya.
3. Tabiat bilan bog'liqlik:
Hindiston: tabiat bilan uyg'unlik va uning insonga ta'siri haqidagi g'oyalar
hind falsafasi va yogasida muhim rol o'ynaydi.
Xitoy: Taoizm tabiat bilan uyg'unlikda yashashga, uning qonunlarini
kuzatishga va o'rganishga o'rgatadi, bu esa ichki dunyoning ma'naviy rivojlanishi
va uyg'unligiga hissa qo'shadi.
4. Meditatsiya va o'z-o'zini bilishning roli:
Hindiston: meditatsiya yoga va buddizmda ma'naviy rivojlanishning muhim
vositasidir.
Xitoy: Taoizm o'z-o'zini bilish va aks ettirishni o'rgatadi, bu odamga o'z
tabiatini tushunishga va uyg'unlikka erishishga yordam beradi.
5. G'arb psixologiyasiga ta'siri:
Psixoanaliz: Freydning ongsiz haqidagi g'oyalari qisman ruh va uning tana
bilan o'zaro ta'siri haqidagi Sharq tushunchalarini aks ettiradi.
Transpersonal psixologiya: Transpersonal psixologiya asosan Sharq
falsafasining ma'naviy rivojlanish, meditatsiya, oliy haqiqat bilan bog'liqlik
g'oyalariga asoslangan.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
70
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi: fikrlash, his qilish va xatti - harakatlarning
o'zaro bog'liqligi haqidagi g'oyalar-kognitiv xulq-atvor terapiyasida aks
ettirilgan.
6. Sharq falsafasi va psixologiyasini o'rganishning dolzarbligi:
Stress va qiyinchiliklarga duch kelgan zamonaviy dunyoda ma'naviy
rivojlanish va uyg'unlik haqidagi sharqona ta'limotlar tobora dolzarb bo'lib
bormoqda.
Meditatsiya, o'z-o'zini bilish, tabiat bilan uyg'unlik haqidagi g'oyalar hayot
sifatini yaxshilash yo'llarini taklif qiladi.
Shu jumladan allomalarimiz ham psixologiya fanini o‘rganish va uning
mazmunini boyitishda bir qator ilmiy tadqiqotlar olib bordilar. Jumladan,
Abu Abdulloh al Xorazmiy 997 yil vafot etgan. Abu Abdulloh al
Xorazmiyning dunyoqarashining muhim tomoni, uning keng bilimi, ilmning ko‘p
jabhalari masalalarini tushunishga ob’ektiv yondoshishga qaratilgan. Xususan,
uning tib, odam anatomiyasi va fiziologiyasi sohasidagi bilimi hissiy sezgining
moddiy asoslarini qidirishga yordam beradi. «Shaxsiy ruh - u miyada bo‘lib,
undan badan a’zolariga asab orqali tarqaladi» deydi. O‘rta asr sharq
peripatetiklari uchun aql bilimining yana bir manbaidir. Ular aqlni ikki turga -
tug‘ma va orttirilgan aqlga ajratishadi. Xorazmiy aqlni odam nafslarining
kuchlaridan biri deb hisoblab, yuqorida qayd etilgan uch turga bo‘ladi.
Umuman olganda, Abu Abdulloh al Xorazmiyning psixologik falsafiy
qarashlari o‘z davri ilmiy dunyoqarashining rivojiga katta hissa qo‘shgan.
Buyuk hakim, olim va faylasuf ibn Sino Buxoro shahri yaqinidagi Afshona
qishlog‘ida tug‘ildi. U 19 yoshga to‘lganda
ona shahri Buxoroni qoraxoniylar
bosib oldilar. Bosqinchlar shaharni butkul vayron qilib, ko‘plab madaniy
boyliklarni yo‘qotib yuborishdi. Bu vaqtga kelib, ibn Sino iste’dodli hakim va
faylasuf sifatida tanilib ulgurgandi. Ko‘p o‘tmay Sharqda uni «Shayx ar-rais»,
ya’ni «Donishmandlar yetakchisi» deb atay boshladilar.
Ibn Sino juda ko‘p mutola qilardi. U ilm cho‘qqilariga mustaqil o‘qib
o‘rganish yo‘li bilan yetib bordi. Bu xaqda allomani o‘zi shunday yozadi: «O‘n
yoshimda Qur’onni o‘rgandim, badiiy adabiyotlarni o‘qib chiqdim. Keyin mantiq
ilmiga oid kitoblarni mutola qilib, mustaqil ravishda bu ilmning nozik
qirralarini o‘zlashtira bildim. Shundan so‘ng tibbiyot ilmiga murojaat qilib,
ko‘plab kitoblarni o‘qishga tutundim. Qisqa vaqt ichida menning tibbiyot
sohasidagi bilimlarim va davolash sa’natim shunday sarhadlarga yetdiki, o‘sha
davrning eng hurmatli hakimlari menning huzurimga maslahat so‘rab kela
boshladilar. Men hakimlik amaliyoti bilan ham tinmay shug‘ullandim va nihoyat
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
71
menga insonlarni davolash ilmininig darvozalari keng ochildi. Bu vaqtda
endigina 16 yoshga to‘lgandim. Ana shu yoshimda tunlari uyqu, kunduzlari
halovat neligini bilmay faqat ilm bilan mashg‘ul bo‘ldim, inson tabiati o‘z
bilimlarini mustahkamlash va ilm yo‘lida olg‘a borishga qay darajada qodir
bo‘lsa, men ham shu darajada harakat qilib, ter to‘kdim».
Abu Ali ibn Sinoning psixologik falsafiy qarashlari, ilmlar tasnifi, ta’rifi va
tarkibi haqidagi fikrlari uning «Tib qonunlari» asarida inson fiziologiyasi va
psixologiyasi asosida talqin etiladi. Ibn Sino sezgini tashqi va ichki sezgilarga
ajratadi. Tashqi sezgi insonni tashqi olam bilan bog‘laydi, ular 5 ta: ko‘rish,
eshitish, ta’m - maza bilish, hid va teri sezgisi. Bular insonning ma’lum organlari -
teri, ko‘z, og‘iz, burun va quloq bilan uzviy bog‘liq.
Ichki sezgilar - bu umumiy, chunonchi, tahlil etuvchi, ifodalovchi, eslab
qoluvchi (xotira), tasavvur etuvchi sezgilardir. Ibn Sino miyani barcha
sezgilardan boruvchi nervlar markazi, umuman inson nerv sistemasining
markazi ekanligi haqidagi ta’limotni olg‘a surgan. Inson tana va jondan tashkil
topadi, miya insonni boshqarib turuvchi markazdir.
Ruh - shamchiroqqa, bilim – ana shu shamchiroqdan taralayotgan yog‘duga,
Allohning zakosi – moyga o‘xshaydi. Shamchiroq yonishdan to‘xtamas ekan – sen
tiriksan. Agar u o‘chsa – sen halok bo‘lasan.
Aql tarozusida tortib ko‘rilmagan har qanday bilim asossizdir. Shu bois
mantiq ilmini o‘rganmoq juda muhim.
Chala bilim egasi bo‘lishdan ko‘ra, bilimsizlik afzalroqdir.
Ibn Sinoning ilmiy psixologik falsafiy fikrlari noyob oltin xazina bo‘lib
hisoblanadi.
Abu Rayhon Beruniyning (973-1043) fikricha inson hayvondan aql bilan
farq qiladi. Lekin insonning hayvondan tubdan farq qiladigan bu xususiyati
qanday bo‘lganligini tushuntirganda xudoga murojaat qilib, insonni xudo azaldan
shunday yaratgan deydi. Beruniyning ruhiy va moddiy ehtiyojlarning roli
haqidagi fikri o‘sha davr uchun nihoyatda qimmatli fikr edi. U jamiyat yuzaga
kelishida kishilarning moddiy ehtiyojlari rolini ko‘ra oladi.
Beruniyning fikricha, aql, mehnat, erkin tanlash insonning hayotini va
ijtimoiy holatini belgilaydi. Inson o‘z ehtiyojlarini mehnat tufayli qondiradi
deydi.
Nishopur shahrida, badavlat hunarmand oilasida tug‘ilib, voyaga yetdi.
Uning laqabi Xayyom bo‘lib, bu so‘z «chodir tikuvchi» degan ma’noni anglatadi.
Umar Xayyom tili achchiq, badjahl odam bo‘lgan. U o‘z she’rlarini fors tilida ,
nasriy asarlarini esa arab tilida bitgan. Xayyom o‘zining ruboiylari bilan nom
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
72
qozongan. Uning taxminan 400 ta ruboiysi mavjud bo‘lib, shulardan 293 tasi
Kembrij dorilfununininig kutubxonasida saqlanadi.
Umar Xayyom shuningdek, «Yevklid kitoblariga sharhlar», «Arifmetika
muammolari», «Donishmandlik tarozisi», «Malikshohning falakiyot jadvali»
(Umar Xayyom bu jadvalni Isfaxondagi rasadxonada ishlagan vaqtida tuzib, uni
Eron shohi Malikni nomi bilan atagan), «Borliq va burch haqida qaydlar», kabi
ilmiy asarlarning ham muallifidir.
Umar Xayyom qomusiy olim edi. Uning 600 yildan so‘ng aniqlagan
matematik formulalari mavjud. Xayyom, shuningdek, 11 yoshli shahzodani
davolagan hakim, Quyosh va Oy tutilishini, ob-havo qanday bo‘lishini avvaldan
aytib beruvchi munajjim ham edi. Buxoro hukmdori Umar Xayyom bilan suhbat
chog‘ida yuksak hurmat-e’tiborining belgisi sifatida uni doimo o‘z yoniga –
taxtga o‘tqazgan.
Umar Xayyom bilish nazariyasi uning tabiiy va ilmiy qarashlari bilan uzviy
bog‘langan. Umar Xayyomning materializmi, uning dinga qarshi ateistik
mulohazalari bilan mushtarak. Ma’lumki, idealistlar va islom dini peshvolari, shu
jumladan G‘azzoliy ham zo‘r berib yerdagi hayot ahamiyatini inkor etishga, u
dunyo, jannat va do‘zax to‘g‘risidagi fikrlarni olg‘a surishga intildilar. Umar
Xayyom esa islom dinining narigi dunyo, jonning o‘lmasligi,jannat va do‘zax
to‘g‘risidagi ta’limotlarni rad etdi.
Alloh barcha narsalarni bir yo‘la emas, balki pasayib boruvchi zanjirsimon
tartibda yaratgan, - deb yozadi Umar Xayyom.
Insonlar va mavjudotlar dunyoga keladilar-u, so‘ng yana qaytib ketadilar.
Xo‘sh, ular qaydan keladilar va qayga ketadilar? Hokimi mutlaq tabiatni yaratib,
tartibga soladi-yu, so‘ng nega unga talofat yetkazdi? Agar sabab tabiatning
yaroqsizligida bo‘lsa, buning uchun kim aybdor? Agar tabiat yaxshi bo‘lsa, u
holda uni vayron qilishning sababi nimada?
Faylasuf al G‘azzoliy Tus shahrida tug‘ilib o‘sdi. Juda yoshlik chog‘idanoq
olimlik pog‘onasiga ko‘tarildi. 1091 yildan boshlab u Bog‘doddagi mashhur
Nizomiy madrasasida talabalarga falsafa va ilohiyot ilmidan saboq berdi. U 34
yoshida kuchli ruhiy inqirozni boshidan kechirdi. Shundan so‘ng haqiqatni
faylasuflar belgilalagan yo‘ldan topa olmasligini tushunib, mudarrislikni
tashladi va mustaqil ravishda tasavvuf ilmini o‘rganishga kirishdi. Oradan 11 yil
o‘tgach, imom G‘azzoliy yana madrasaga qaytib, talabalarga tahsil bera
boshlaydi. U butun umrini haqiqatni odamlarga tushuntirish va adashganlarni
to‘g‘ri yo‘lga qaytarishga bag‘ishladi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
G‘azzoliyning falsafa, tasavvuf ilmiga oid asarlari juda yorqin, ravon va
tushunarli uslubda bitilgan. Quyida uning ana shunday asarlaridan ba’zilarini
sanab o‘tamiz: «Faylasuflarning maqsadlari», «Faylasuflarning raddiyasi», «Din
haqidagi fanning tug‘ilishi», «Olam javoni» va x.k.
Tirik mavjudotlarning quyi darajadagi turlari: chumoli va chivinlarni ham
faqat chumoli hamda chivinlargina anglay oladi. Afsuski faqat insongina o‘zi
haqida haqiqiy bilimga ega emas. Biz o‘zimizni faqat sirtdan – u yoki bu
qilmishimiz va tashqi qiyofamiz orqali bilamiz. Ruhiy mohiyatimizni bilishga
urinmaymiz.
Uchta olam mavjuddir: ularning biri zohiriy, ikkinchisi botiniy olam bo‘lsa,
har ikkisining orasidan yana bir olam – ruhiy olam o‘rin olgan.
VIII asrda islomda turli yo‘nalishlar paydo bo‘ldi. Bulardan mutakallimlar,
ularning psixik ta’limotiga ko‘ra hissiy bilishning ahamiyatini, bilimlarimizning
voqelikka muvofiq kelishini inkor etishdir. Ular nimaiki o‘zlari uchun nomaqbul
bo‘lsa (hissiy bilish bilan bog‘liq bo‘lgan sezgi ma’lumotlari va bilimni inkor etish
yordamida), hammasini inkor etadilar va ularga nimaiki tasdiqlash lozim bo‘lsa,
hamma tasavvur qilish mumkin bo‘lgan narsaga yo‘l qo‘yish yordamida
hammasiga yo‘l qo‘yish mumkin deb hisoblaydilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Umumiy psixologiya (A.V.Petrovskiy tahriri ostida) T; “O‘qituvchi” 1992 y.
2.
Xaydarov F.I., Xalilova N.I.. Umumiy psixologiya. T; Fan va texnologiyalar,
Toshkent 2013.-B. 278.
3.
Andrushenko T.Yu. Diagnosticheskie probi v psixologicheskom
konsultirovanii. M.: Akademiya, 2004. –S. 206.
4.
Balakshina J.A., Proxorenko T.V. Diagnostika pamyati, vnimaniya,
mishleniya, urovnya razvitiya. SPb.: Rech, 2002. –S. 252.
