CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
ИЖТИМОИЙ ТАДБИРКОРЛИК: ЗАМОН ТАЛАБИ ВА
РИВОЖЛАНИШ ОМИЛЛАРИ
A.Mamatxanov
Yuksalish harakati
Ijrochi direktori
Email: askarmamatkhanov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13340888
АННОТАЦИЯ
Ижтимоий тадбиркорлик – бу иқтисодий фойда кўришдан кўра
жамиятга ижтимоий таъсир кўрсатишни мақсад қилган тадбиркорлик
тури ҳисобланади. Унинг асосий вазифаси – жамиятда мавжуд
муаммоларни ҳал қилиш ва ижтимоий қиймат яратишдан иборат. Бу
материалда ижтимоий тадбиркорликнинг назарий асослари ва унинг
турли мамлакатлардаги амалий тажрибалари таҳлил қилинган. Ижтимоий
тадбиркорликнинг ривожланиши учун муҳим омиллар сифатида
институционал база, мустаҳкам концепция ва стратегия, молиявий
манбалар ва жамоатчилик билан ҳамкорлик кўрсатилган. Ижтимоий
тадбиркорлик замон талабига мос равишда жамият ривожланиши учун
муҳим аҳамият касб этади.
Калит сўзлар: ижтимоий тадбиркорлик, ижтимоий қиймат,
институционал база, жамоатчилик ҳамкорлиги, молиявий манбалар.
АННОТАЦИЯ
Социальное предпринимательство – это вид предпринимательства,
основной целью которого является не получение экономической выгоды,
а оказание социального влияния на общество. Его главная задача –
решение существующих в обществе проблем и создание социальной
ценности. В материале рассматриваются теоретические основы
социального предпринимательства и анализируется его практика в
разных странах. Указываются важные факторы для развития социального
предпринимательства, такие как институциональная база, прочная
концепция и стратегия, финансовые ресурсы и сотрудничество с
общественностью. Социальное предпринимательство имеет важное
значение для развития общества в соответствии с требованиями времени.
Калит сўзлар: социальное предпринимательство, социальная
ценность, институциональная база, сотрудничество с общественностью,
финансовые ресурсы.
ABSTRACT
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
Social entrepreneurship is a type of entrepreneurship where the primary
goal is to create social impact rather than economic profit. Its main task is to
address existing social problems and create social value. This paper explores the
theoretical foundations of social entrepreneurship and analyzes its practice in
different countries. It highlights important factors for the development of social
entrepreneurship, such as an institutional base, a solid concept and strategy,
financial resources, and cooperation with the public. Social entrepreneurship
plays a crucial role in the development of society in accordance with the
demands of the times.
Keywords: Social entrepreneurship, social value, institutional base, public
cooperation, financial resources.
Дунё миқёсида ижтимоий тадбиркорлик жадал ривожланиб
бораётган
институтлардан
бири
ҳисобланади.
Бироқ,
турли
мамлакатларда унинг ҳуқуқий мақоми ва амалга ошириш шарт-
шароитлари бир-биридан фарқ қилади. 2021 йилдаги ҳисоботга кўра,
дунёда 11% янги ташкил этилган бизнеслар ижтимоий мақсадларни
кўзлаган ҳолда фаолият юритган. Буюк Британияда ижтимоий
тадбиркорлик соҳасида 100 мингдан зиёд корхоналар фаолият юритиб,
улар 2 миллион кишини иш билан таъминлаган.
1
Халқаро амалиётда ижтимоий тадбиркорлик тижорат, нотижорат
ёки гибрид ташкилий-ҳуқуқий шаклларда амалга оширилади. Ижтимоий
тадбиркорликнинг ривожланиши бўйича етакчилар қаторида Буюк
Британия, AҚШ, Италия, Словения, Скандинавия мамлакатлари, Корея,
Малайзия, Ҳиндистон, Бангладеш давлатлари туради. АҚШда 2022 йилда
ижтимоий тадбиркорлик соҳасида 12,3 миллиард доллар сармоя жалб
қилинган бўлиб, бу кўрсаткич АҚШнинг глобал ижтимоий тадбиркорлик
бозорида етакчи позицияда эканлигини кўрсатади.
2
Жаҳон амалиётида меҳнат интеграцияси (ногиронлар ва
ишсизларни ишга жойлаштиришга ёрдам бериш), бизнес учун имтиёзли
асосларда молиявий ресурслар тақдим этиш, шахсий ижтимоий хизматлар
(соғлиқни сақлаш, таълим, болаларни парвариш қилиш ва бошқалар),
қолоқ ҳудудларни маҳаллий ривожлантириш ва атроф-муҳитни муҳофаза
қилиш, спорт, санъат, маданият каби соҳаларда фаолият олиб бориш
ижтимоий тадбиркорликнинг асосий йўналишлари ҳисобланади. Европа
1
British Council, 2021,
2
How Organizations Measure The Real Impact Of Social Enterprise Programs,
https://www.forbes.com/sites/sap/2022/09/13/how-organizations-measure-the-real-impact-of-social-enterprise-
programs/
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
57
Иттифоқида 2021 йилда меҳнат интеграциясига қаратилган ижтимоий
тадбиркорлик лойиҳалари 20% ўсиш кўрсатган. Буюк Британияда эса,
шахсий ижтимоий хизматларга қаратилган ижтимоий корхоналарнинг
сони 5 йил ичида 15% га ошган.
3
Ижтимоий тадбиркорлик борасидаги хорижий тажриба таҳлили
натижасида ушбу тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун муҳим бўлган
қуйидаги омилларни келтирса бўлади:
Энг аввало ижтимоий тадбиркорликка оид муносабатларни тартибга
солувчи
қонунчиликни яратиш ва такомиллаштириш
, ижтимоий
тадбиркорликнинг ҳуқуқий мақомини белгилаш ва масаласи муҳим омил
саналади.
Бунда
бозор
муносабатлари
шароитида
ижтимоий
тадбиркорлик билан шуғулланиш учун қулай шарт-шароит яратиш, яъни
рўйхатга олишни соддалаштириш, солиқ имтиёзлари, давлатга қарашли
инфраструктурадан фойдаланишдаги афзалликлар каби енгилликлар
билан таъминлаш яхши самара беради. Хорижий давлатлар тажрибаси
шуни кўрсатадики, Буюк Британияда ижтимоий тадбиркорлик учун
махсус қонунчилик қабул қилинган бўлиб, бу жамиятда ижтимоий
ташаббусларни қўллаб-қувватлашга хизмат қилади. Масалан 2004 йилда
қабул қилинган "Companies (Audit, Investigations and Community Enterprise)
Act" қонуни ижтимоий тадбиркорлик субъектларига махсус мақом –
"Community Interest Company (CIC)" мақомини беради. Бу мақомга эга
бўлган компаниялар ўз фаолиятини ижтимоий мақсадларга қаратган
бўлиб, уларнинг асосий вазифаси жамият учун ижтимоий қиймат
яратишдан иборат. CIC мақомини олиш учун компаниялар махсус
талабларга жавоб бериши лозим, жумладан, уларнинг фойдалари
жамиятга
йўналтирилган
бўлиши
ва
молиявий
шаффофликни
таъминлашлари шарт.
4
Шунингдек, 2012 йилда қабул қилинган "Public Services (Social Value)
Act" қонуни ҳам Буюк Британияда ижтимоий тадбиркорликни қўллаб-
қувватлашга қаратилган муҳим қонунчилик ҳужжатидир. Бу қонун давлат
харидларида ижтимоий қиймат яратишга қаратилган лойиҳаларни
қўллаб-қувватлашни талаб қилади. Мазкур қонунга кўра, давлат
ташкилотлари
давлат
харидлари
жараёнида
фақат
молиявий
самарадорликни эмас, балки ижтимоий қиймат яратишни ҳам инобатга
олишлари лозим. Бу қонунчилик Буюк Британияда ижтимоий
3
How to put reasonable accommodation into practice – guide of promising practices,
https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=8341&furtherPubs=yes
4
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
58
тадбиркорлик субъектларининг ролини кучайтириш ва уларнинг давлат
харажатларидаги иштирокига кенг имконият яратган.
5
Ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун муҳим бўлган
иккинчи омил пухта ишлаб чиқилган концепция ва стратегия
бўлиб
ҳисобланади. Қиёсий таҳлилимиз ижтимоий тадбиркорлар учун
муваффақиятли бўлган концепция ва стратегиялар кўплаб давлатларда
ривожлантирилган ва амалга оширилганлигини кўрсатди. Ҳиндистон
ижтимоий тадбиркорлик соҳасидаги муваффақиятли концепция ва
стратегиялардан бири сифатида эътироф этилади. Ҳиндистонда
ижтимоий тадбиркорликни ривожлантириш мақсадида "Inclusive Business
Models" стратегияси қабул қилинган. Бу стратегияга кўра, ижтимоий
тадбиркорлар қишлоқ ҳудудларидаги кам таъминланган аҳолини иш
билан таъминлаш ва уларнинг турмуш шароитини яхшилашга қаратилган
лойиҳаларни амалга оширадилар. Ҳиндистондаги "SELCO India"
компанияси, масалан, кам таъминланган оилалар учун арзон электр
таъминоти билан таъминлаш бўйича муваффақиятли лойиҳаларни амалга
оширган.
6
Норвегия
ҳам
ижтимоий
тадбиркорлик
соҳасида
муваффақиятли стратегияларни амалга оширган давлатлардан бири
ҳисобланади. "Ashoka" нотижорат ташкилоти ижтимоий тадбиркорларни
қўллаб-қувватлаш ва уларнинг фаолиятини кенгайтиришга қаратилган.
Ушбу ташкилот ижтимоий тадбиркорлар учун махсус тренинглар,
молиявий ёрдам ва маслаҳатлар тақдим этиш орқали уларнинг
лойиҳаларини муваффақиятли амалга оширишга ёрдам беради. "Ashoka"
ижтимоий тадбиркорларини глобал даражада тармоқлаштириш ва
уларнинг тажрибасини кенг оммага тарқатиш орқали самарали
концепциялар ва стратегиялар ишлаб чиқилган.
7
Буюк Британиядаги
ижтимоий тадбиркорлар учун "Social Impact Bonds" (SIBs) концепцияси ва
стратегияси муваффақиятли бўлиб, бу модель ижтимоий муаммоларни
ҳал қилиш учун хусусий сармоядорларни жалб қилишга қаратилган.
8
АҚШда эса 2022 йилда ижтимоий тадбиркорлар учун махсус
стратегияларни яратишга қаратилган курслар ташкил этилган.
Ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун муҳим бўлган
учинчи омил молиявий манба
лардан иборат. Статистикага кўра, 2021
5
https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2012/3/section/1
6
https://selcofoundation.org/
7
https://www.ashoka.org/en-nrd
8
https://www.gov.uk/guidance/social-outcomes-partnerships
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
59
йилда Европа Иттифоқида ижтимоий тадбиркорлик соҳасидаги лойиҳалар
учун ажратилган грант ва сармоялар 20% га ошган.
9
Ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун молиявий
манбаларни таъминлашда Германия муваффақиятли тажрибага эга
давлатлардан бири саналади. Германияда ижтимоий тадбиркорликни
қўллаб-қувватлаш учун "Social Entrepreneurship Netzwerk Deutschland"
(SEND) ташкилоти фаолият юритади. Ушбу ташкилот ижтимоий
тадбиркорлар учун грантлар ва сармоялар ажратиш орқали уларнинг
фаолиятини ривожлантиришга кўмаклашади.
10
Мисол тариқасида,
"BonVenture" сармоя фонди Германияда ижтимоий таъсир яратишга
қаратилган лойиҳалар учун 100 миллион евро сармоя ажратган. Бу
сармоялар фойда олишдан кўра ижтимоий қиймат яратишга қаратилган
лойиҳаларни амалга ошириш учун мўлжалланган.
11
Франция ҳам ижтимоий тадбиркорликни молиялаштириш борасида
ўзининг муваффақиятли тажрибаси билан ажралиб туради. Францияда
2010 йилда қабул қилинган "Социал ва Солидар иқтисодиёти тўғрисида"ги
қонун (Loi relative à l'économie sociale et solidaire) ижтимоий
тадбиркорликни молиялаштириш учун махсус механизмларни яратишга
қаратилган. Ушбу қонунга кўра, Франциядаги ижтимоий корхоналар учун
солиқ имтиёзлари ва махсус кредит дастурлари тақдим этилади. Мисол
учун, "France Active" ташкилоти ижтимоий тадбиркорлар учун кредитлар
ва инвестиция дастурлари орқали 2021 йилда 300 миллион евродан зиёд
маблағ ажратган. Бу маблағлар Франциядаги кам таъминланган аҳолига
қаратилган ижтимоий лойиҳаларни амалга оширишга йўналтирилган.
12
Италия ҳам ижтимоий тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бўйича
ўзининг уникал тажрибасига эга. Италияда "Banca Etica" деб номланган
биринчи ижтимоий банк ташкил этилган бўлиб, у фақат ижтимоий таъсир
яратишга қаратилган лойиҳаларни молиялаштиради. Ушбу банк
ижтимоий тадбиркорлар учун имтиёзли кредитлар ва сармояларни
тақдим этиш орқали уларнинг лойиҳаларини амалга оширишга ёрдам
беради. Мисол тариқасида, Италиядаги "Coopfond" фонди 2021 йилда 50
миллион евро сармоя ажратиб, экологик ва ижтимоий таъсирга эга
лойиҳаларни
қўллаб-қувватлаган.
Италиядаги
бундай
молиявий
9
European Commission, 2021
10
https://bundesinitiative-impact-investing.org/mitglieder/social-entrepreneurship-netzwerk-deutschland-send/
11
https://bonventure.de/en/
12
https://franceactive.eu/
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
60
механизмлар ижтимоий тадбиркорликнинг ривожланишига катта ёрдам
беради.
13
Ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг ривожи учун муҳим бўлган
тўртинчи омил
жамоатчилик билан яқин ҳамкорликда намоён бўлади.
Скандинавия мамлакатлари бу борада ўрнак бўладиган мисоллардан бири.
Масалан, Даниядаги ижтимоий тадбиркорлар ўз лойиҳаларини
жамоатчилик билан яқин ҳамкорликда амалга оширади. "Social
Entrepreneurs in Denmark" ташкилоти жамоатчилик билан биргаликда
ижтимоий муаммоларни ҳал қилишга қаратилган лойиҳаларни
ривожлантиришга ёрдам беради. Ушбу ташкилот маҳаллий аҳоли,
нодавлат ташкилотлар ва хусусий сектор билан ҳамкорлик орқали
ижтимоий таъсирга эга лойиҳаларни амалга оширади. Масалан, "Kofoeds
Skole" лойиҳаси жамоатчиликнинг қўллаб-қувватлаши билан кам
таъминланган ва ишсиз инсонларни қайта тайёрлашга қаратилган.
14
Норвегия
ҳам
жамоатчилик
билан
ҳамкорликда
ижтимоий
тадбиркорликни ривожлантириш борасида юқори самарали давлатлардан
бири. Норвегиядаги "Ashoka Nordic" ташкилоти жамоатчилик билан яқин
алоқада бўлиб, ижтимоий тадбиркорларнинг лойиҳаларини қўллаб-
қувватлайди. Бу ташкилот Норвегиядаги жамоатчилик ва хусусий
секторни бирлаштириб, ижтимоий тадбиркорларга сармоя, маслаҳат ва
бошқа қўллаб-қувватлаш хизматларини тақдим этади. Масалан, "No
Isolation" деб номланган стартап, жамоатчилик билан яқин ҳамкорлик
орқали ёлғизликни камайтиришга қаратилган технологиялар яратган.
Голландияда ҳам ижтимоий тадбиркорлик фаолияти жамоатчилик
билан яқин ҳамкорлик орқали ривожланмоқда. "Social Enterprise NL" деб
номланган платформа жамоатчилик билан ҳамкорликда ижтимоий
тадбиркорлар учун муҳим ресурсларни тақдим этади. Бу платформа
Голландиядаги ижтимоий тадбиркорларнинг фаолиятини жамоатчилик
билан биргаликда тармоқлаштиришга ва уларнинг таъсирини
кучайтиришга ёрдам беради. Масалан, "De Regenboog Groep" лойиҳаси,
жамоатчиликнинг қўллаб-қувватлаши билан Амстердамда ижтимоий
ёрдамга муҳтож инсонлар учун хизматлар кўрсатади.
15
Хулоса қилиб айтганда, ижтимоий тадбиркорлик замон талабига жавоб
берадиган янги тадбиркорлик тури бўлиб, унинг асосий мақсади
13
https://www.bancaetica.it/about-us/
14
Andersen, L. L., Hulgård, L., & Jakobsen, G. (2021). Social Enterprise in Denmark: Historical, Contextual and
Conceptual Aspects. In J. Defourny, & M. Nyssens (Eds.), Social Enterprise in Western Europe: Theory, Models and
Practice (pp. 37-51). Routledge.
https://doi.org/10.4324/9780429055140-2-4
15
Social Enterprise NL, https://www.social-enterprise.nl/
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
61
иқтисодий фойдадан кўра жамиятга ижобий таъсир кўрсатишдир. Ушбу
тадбиркорлик турининг ривожланиши учун бир неча муҳим омиллар
мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг
самарали бўлишига катта ҳисса қўшади. Мазкур тезисда ушбу
омилларнинг ҳар бири бўйича айрим хорижий мамлакатлар тажрибасини
тақдим этишга ҳаракат қилдик. Асосий мақсадимиз, мамлакатимизда ушбу
тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш бўйича амалга оширилаётган
ислоҳотларга ўз ҳиссамизни қўшиш.
Фойдаланилган ва тавсия этиладиган адабиётлар руйхати:
1.
Andersen, L. L., Hulgård, L., & Jakobsen, G. (2021). Social Enterprise in
Denmark: Historical, Contextual and Conceptual Aspects. In J. Defourny, & M.
Nyssens (Eds.), Social Enterprise in Western Europe: Theory, Models and
Practice (pp. 37-51). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429055140-2-4
2.
Dees, G. (2001). The Meaning of Social Entrepreneurship. Social
Entrepreneurship.
3.
Drayton, B. (2002). The Citizen Sector: Becoming as Entrepreneurial and
Competitive as Business. Harvard Business Review.
4.
Yunus, M. (2007). Creating a World Without Poverty: Social Business and
the Future of Capitalism. PublicAffairs.
5.
British Council (2023). Social Entrepreneurship in the UK.
6.
Forbes (2022). The State of Social Entrepreneurship in the USA.
7.
Ўзбекистон
Республикаси
Статистика
Қўмитаси.
(2023).
Ўзбекистонда Ижтимоий Тадбиркорлик Ҳолати.
8.
Mamatxanov, A. (2024). ЎЗБЕКИСТОНДА ИЖТИМОИЙ ТАДБИРКОРЛИК
МУАММОЛАРИ ВА ИСТИҚБОЛЛАРИ. В ACADEMIC RESEARCH IN MODERN
SCIENCE
(Т.
3,
Выпуск
30,
сс.
176–182).
Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13336035
